Στουτγάρδη: καταπολέμηση του φαινομένου της θερμικής νησίδας και της κακής ποιότητας του αέρα με διαδρόμους εξαερισμού και πράσινες-μπλε υποδομές

Η τοποθεσία της πόλης έχει σημαντική επίδραση στο τοπικό κλίμα της, συμπεριλαμβανομένων των επιπτώσεων στη θερμοκρασία του αέρα, την υγρασία, τις βροχοπτώσεις και τον άνεμο. Η Στουτγάρδη βρίσκεται στην ευρεία λεκάνη Neckar που σχηματίζεται από δύο κοιλάδες ποταμών, προστατευμένες από απότομες πλαγιές λόφων. Το κέντρο της Στουτγάρδης βρίσκεται περίπου 240 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας (a.s.l.), ενώ οι γύρω λόφοι υψώνονται στα 500 m a.s.l.

Η Στουτγάρδη έχει ήπιο, εύκρατο κλίμα με ζεστά καλοκαίρια. Οι ταχύτητες ανέμου σε όλη την πόλη είναι γενικά χαμηλές, γεγονός που σε συνδυασμό με το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας, συμβάλλει στην κακή ποιότητα του αέρα. Μια μελέτη του 2016 που διεξήχθη σε συνεργασία με τη Γερμανική Μετεωρολογική Υπηρεσία δείχνει ότι ο αριθμός των ημερών έκθεσης σε θερμότητα (ημερήσια μέγιστη θερμοκρασία άνω των 32 °C) στο κέντρο της Στουτγάρδης θα διπλασιαστεί από το 1971 έως το 2031-2060. Σύμφωνα με την ίδια μελέτη, οι κλιματικές προβλέψεις δείχνουν επίσης ότι ο αριθμός των ημερών με θερμική καταπόνηση (όταν η θερμορύθμιση των ανθρώπων είναι μειωμένη) θα αυξηθεί σημαντικά έως το 2050 λόγω των συχνότερων κυμάτων καύσωνα: η οικοδομημένη περιοχή της Στουτγάρδης Κέσελ και του Neckartal, και τα δύο μέρη της πόλης της Στουτγάρδης, θα μπορούσαν να βιώσουν περισσότερες από 60 ημέρες με θερμική καταπόνηση έως το 2050. Μέχρι το τέλος του αιώνα, ο αριθμός των ημερών με θερμική καταπόνηση θα αυξηθεί περαιτέρω.

Ένας από τους πρωταρχικούς στόχους για την περιοχή της Στουτγάρδης είναι η διευκόλυνση της ανταλλαγής αέρα στην πόλη, ενισχύοντας έτσι τις δυνατότητες για ψυχρή ροή αέρα από τους λόφους προς τις αστικές περιοχές στο πάτωμα της κοιλάδας. Η πόλη στοχεύει επίσης στην προστασία των αστικών φυσικών περιοχών, στην αύξηση της επέκτασης του πράσινου και στην προώθηση της υλοποίησης πράσινων και γαλάζιων υποδομών. Όλες μαζί, αυτές οι στρατηγικές αποσκοπούν στη βελτίωση της προσαρμογής της Στουτγάρδης σε θερμότερο καλοκαίρι και συχνότερους καύσωνες λόγω της κλιματικής αλλαγής.

Ο Κλιματικός Άτλας για την περιοχή της Στουτγάρδης δημοσιεύθηκε το 2008, με βάση τις προηγούμενες εργασίες της πόλης της Στουτγάρδης από τη δεκαετία του 1980 και του εσωτερικού τμήματος αστικής κλιματολογίας (που υπάρχει στην πόλη της Στουτγάρδης από το 1938). Στο πλαίσιο ενός ερευνητικού έργου με θέμα «Ολοκληρωτικές αστικές-περιφερειακές στρατηγικές προσαρμογής» που υλοποιείται από το Ομοσπονδιακό Υπουργείο Παιδείας και Έρευνας (BMBF), ο κλιματικός άτλαντας επικαιροποιείται επί του παρόντος και το περιεχόμενό του αναπτύσσεται περαιτέρω σε ένα αστικό-περιφερειακό διαδικτυακό εργαλείο πληροφόρησης και παροχής συμβουλών.

Ο κλιματικός άτλας παρέχει τυποποιημένες κλιματικές εκτιμήσεις για τις πόλεις και τους δήμους της περιοχής της Στουτγάρδης. Ο Άτλας περιλαμβάνει χάρτες που απεικονίζουν περιφερειακά πρότυπα ανέμου, ροές ψυχρού αέρα, συγκεντρώσεις ατμοσφαιρικής ρύπανσης και άλλες σχετικές πληροφορίες που απαιτούνται για την ενημέρωση των σχεδιαστών σχετικά με τον τρόπο βελτίωσης των κλιματικών συνθηκών που θα μπορούσαν να τεκμηριώσουν νέα έργα και μετασκευές. Ο Άτλας ταξινομεί τις αστικές περιοχές με βάση το ρόλο που διαδραματίζουν στην ανταλλαγή αέρα και τη δροσερή ροή αέρα στην περιοχή της Στουτγάρδης, καθώς και την τοπογραφία τους, την πυκνότητα ανάπτυξης και τον χαρακτήρα τους, καθώς και την παροχή πρασίνου. Ο Άτλας διακρίνει οκτώ κατηγορίες περιοχών με αυτόν τον τρόπο και για κάθε μία από αυτές παρέχονται διαφορετικά μέτρα σχεδιασμού και συστάσεις.

Εκτός από την ανταπόκριση στα τοπικά κλιματικά χαρακτηριστικά, οι ακόλουθες αρχές αποτελούν τη βάση για τις συστάσεις σχεδιασμού που περιλαμβάνονται στο «Climate Booklet for Urban Development Online — Städtebauliche Klimafibel Online»:

• Η βλάστηση θα πρέπει να τοποθετείται για να περιβάλλει τις εξελίξεις και θα πρέπει να δημιουργηθούν ή να διατηρηθούν μεγαλύτεροι, συνδεδεμένοι χώροι πρασίνου σε όλες τις ανεπτυγμένες περιοχές, ώστε να διευκολυνθεί η ανταλλαγή αέρα·
• Οι κοιλάδες χρησιμεύουν ως διάδρομοι παροχής αέρα και δεν θα πρέπει να αναπτυχθούν·
• Οι πλαγιές των λόφων θα πρέπει να παραμένουν ανεπτυγμένες, ιδίως όταν υπάρχει ανάπτυξη σε κοιλάδες, δεδομένου ότι εδώ πραγματοποιούνται εντατικές μεταφορές με ψυχρό και φρέσκο αέρα·
• Οι τοπογραφίες που μοιάζουν με σέλες χρησιμεύουν ως διάδρομοι επαγωγής του αέρα και δεν θα πρέπει να αναπτύσσονται·
• Πρέπει να αποφεύγεται η αστική εξάπλωση·
• Όλα τα δέντρα που αναπτύσσονται στον αστικό πυρήνα με περιφέρεια κορμού άνω των 80 cm σε ύψος 1 m προστατεύονται με εντολή διατήρησης δένδρων.

Η εφαρμογή των συστάσεων στον Κλιματικό Άτλαντα και στο Κλιματικό Βιβλιάριο πραγματοποιείται από το Γραφείο Πολεοδομίας και Αστικής Ανανέωσης, με την υποστήριξη του Γραφείου Προστασίας του Περιβάλλοντος. Το Τμήμα Αστικής Κλιματολογίας του Γραφείου Προστασίας του Περιβάλλοντος αξιολογεί τις κλιματικές επιπτώσεις της επιδιωκόμενης ανάπτυξης και των μεγαλύτερων κτιρίων. Ως αποτέλεσμα της εφαρμογής αυτών των συστάσεων, πάνω από το 39 % της επιφάνειας της Στουτγάρδης έχει προστατευθεί για τη διατήρηση των φυσικών στοιχείων. Επιπλέον, το πράσινο καλύπτει περισσότερο από το 60 % της πόλης. Η Στουτγάρδη περιέχει 5.000 εκτάρια δασών και δασικών εκτάσεων, 65,000 δέντρα σε πάρκα και ανοιχτούς χώρους και 35,000 δέντρα δρόμου. Πάνω από 300,000 τετραγωνικά μέτρα στεγών έχουν πρασινωθεί και 63 από τα 273 χιλιόμετρα τροχιών τραμ έχουν φυτευτεί με ολιγοτροφικά χόρτα. Επιπλέον, σύμφωνα με το αναπτυξιακό όραμα της πόλης, από το σχέδιο χωροταξίας του 2010 για την προστασία των υφιστάμενων χώρων πρασίνου έχουν αφαιρεθεί 60 εκτάρια γης που προοριζόταν προηγουμένως για ανάπτυξη. Στοχευμένες παρεμβάσεις, όπως η απαγόρευση οικοδόμησης στους λόφους γύρω από την πόλη, και η πρόληψη οικοδομικών έργων που θα μπορούσαν να παρεμποδίσουν την επίδραση του εξαερισμού από τις νυχτερινές ροές ψυχρού αέρα, είχαν ως αποτέλεσμα τη διατήρηση και την ενίσχυση της ανταλλαγής αέρα και των ψυχρών ροών αέρα στην πόλη.

Για την περαιτέρω βελτίωση της ικανότητας προσαρμογής της Στουτγάρδης στα θερμότερα καλοκαίρια, η πράσινη υποδομή στην πόλη επεκτείνεται επί του παρόντος στο πλαίσιο δέσμης μέτρων για την προστασία του κλίματος, η οποία περιλαμβάνει: ο οικολογικός προσανατολισμός των κτιρίων, η σκίαση των οδών κυκλοφορίας (π.χ. μονοπάτια και ποδηλατοδρόμοι), η σκίαση των προσόψεων των κτιρίων μέσα από τα δέντρα του δρόμου και η αναβάθμιση των μικρότερων δημόσιων χώρων σε «ψυγεία» (περιοχές με πόσιμο νερό, βρύσες, ψεκαστήρες νερού και εγκαταστάσεις σκίασης). Επιπλέον, η πόλη υλοποιεί πρόγραμμα με στόχο τη βελτίωση της αστικής γαλάζιας υποδομής, ιδίως μέσω πηγών πόσιμου νερού και άλλων υδάτινων στοιχείων. Οι υδάτινες επιφάνειες και το κινούμενο νερό συμβάλλουν στη μείωση των θερμικών φορτίων μέσω της εξάτμισης. Το έργο «Ολοκληρωμένες στρατηγικές για την ενίσχυση των αστικών μπλε-πράσινων υποδομών» (INTERESS-I) έχει εφαρμόσει ένα πιλοτικό πρόγραμμα για τη δοκιμή των κλιματικά αποδοτικών και ανθεκτικών δομικών στοιχείων των μπλε-πράσινων υποδομών. Πρωταρχικός στόχος είναι η ανάπτυξη μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής για τη βελτιστοποίηση των οικολογικών δομών, του νερού, των οικισμών και των κτιρίων, με βάση τη διαθεσιμότητα του νερού και την ποιότητα του νερού και λαμβάνοντας υπόψη την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή, την κοινωνική δικαιοσύνη και τις ανάγκες ποιότητας ζωής.

Ο Κλιματικός Άτλας 2008 αναπτύχθηκε σε στενή συνεργασία μεταξύ της Περιφέρειας της Στουτγάρδης (η ένωση των περιφερειακών πόλεων και δήμων) και της πόλης της Στουτγάρδης. Το Τμήμα Αστικής Κλιματολογίας του Γραφείου Προστασίας του Περιβάλλοντος της πόλης της Στουτγάρδης συνέβαλε με τις εξειδικευμένες γνώσεις του.

Η πόλη της Στουτγάρδης τονίζει τη σημασία της συμμετοχής του κοινού σε στρατηγικές οικολογικού προσανατολισμού που αποσκοπούν στη βελτίωση της ποιότητας του αέρα και στην άμβλυνση του φαινομένου της θερμικής νησίδας. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω διαφόρων στρατηγικών, για παράδειγμα:

• Από το 1986, η πόλη της Στουτγάρδης παρέχει οικονομική στήριξη στους πολίτες για πράσινες στέγες, επισημαίνοντας ότι στις έντονα υπερθερμαινόμενες και ανεπαρκώς αεριζόμενες περιοχές της κοιλάδας, οι δυνατότητες για πράσινες στέγες θα πρέπει να αξιοποιηθούν όσο το δυνατόν πιο εκτεταμένα. Το 2016, επαναλήφθηκε ένα δημοτικό πρόγραμμα οικολογικού προσανατολισμού (αυλάκι, στέγη και πρόσοψη) για την επιτάχυνση των μέτρων οικολογικού προσανατολισμού στα υφιστάμενα κτίρια.
• Από το 1992, εφαρμόζεται ένα πρόγραμμα για τους κατοίκους της Στουτγάρδης για να υιοθετήσουν ένα δέντρο ή μια πράσινη περιοχή. Σήμερα οι φροντιστές έχουν υιοθετήσει πάνω από 900 δέντρα. Είναι υπεύθυνοι για το πότισμα του δέντρου, την αναφορά επιθέσεων παρασίτων, την αφαίρεση των απορριμμάτων των φύλλων και των πεσμένων κλαδιών, και την προστασία του δέντρου από τις ακαθαρσίες των σκύλων.

Τέλος, είναι χρήσιμο να σημειωθεί ότι η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και ο μετριασμός της είναι και οι δύο ψηλά στην πολιτική ατζέντα. Η πόλη έχει μια στρατηγική μετριασμού της κλιματικής αλλαγής από το 1997 και μια στρατηγική προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή αναπτύχθηκε το 2012. Μια ομάδα εργασίας συνοδεύει την εφαρμογή των μέτρων μετριασμού και προσαρμογής.

Επισημαίνονται οι ακόλουθοι παράγοντες που συνέβαλαν θετικά στην πρωτοβουλία προσαρμογής της Στουτγάρδης:

• Η συλλογή λεπτομερών πληροφοριών σχετικά με την τοπογραφία, το κλίμα και τη χρήση γης της περιοχής επιτρέπει τον ακριβή σχεδιασμό για διάφορες περιοχές, οι οποίες από κοινού αποσκοπούν στη βελτίωση της ποιότητας του αέρα και στην άμβλυνση του φαινομένου της αστικής θερμικής νησίδας.
• Η υπόθεση καταδεικνύει τα πλεονεκτήματα για έναν δήμο να διαθέτει εσωτερική ικανότητα έρευνας για το κλίμα για την παροχή συγκεκριμένων γνώσεων σχετικά με τις τοπικές συνθήκες και διορθωτικά μέτρα, σε αντίθεση με το να βασίζεται σε μια κατανόηση που απορρέει από γενικές αρχές. Σωρευτικά, κατά τη διάρκεια αρκετών δεκαετιών, η πόλη έχει χρησιμοποιήσει τις δυνάμεις σχεδιασμού και εξωραϊσμού για να κατασκευάσει ένα ολόκληρο σύστημα αστικής κυκλοφορίας του αέρα.
• Η εποικοδομητική χρήση των υφιστάμενων κανονισμών (π.χ. ο γερμανικός οικοδομικός κώδικας) παρέχει εντολή για την εφαρμογή των συστάσεων σχεδιασμού σχετικά με το τοπικό κλίμα.
• Η στενή συνεργασία μεταξύ του Γραφείου Προστασίας του Περιβάλλοντος (ανάλυση πληροφοριών, παροχή συστάσεων) και της ομάδας Πολεοδομίας και Ανανέωσης σημαίνει ότι οι συνιστώμενες λύσεις πράσινης υποδομής υλοποιούνται μέσω χωροταξικού σχεδιασμού και ελέγχου ανάπτυξης.
• Σε ορισμένες περιοχές της πόλης, η διαθεσιμότητα σχεδίων-πλαισίων που αναφέρονται σαφώς στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή στήριξε την εφαρμογή ειδικών μέτρων. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, στην περίπτωση του σχεδίου-πλαισίου Talgrund (Στουτγκάρδη-Δύση), στο πλαίσιο του οποίου η προσαρμογή αντιμετωπίζεται μέσω οικολογικού προσανατολισμού και διαρθρωτικών μέτρων που αποσκοπούν στη διατήρηση της νυχτερινής ροής κρύου αέρα.

Δεν είναι διαθέσιμη συνολική εκτίμηση του κόστους του πλήρους φάσματος των εφαρμοζόμενων μέτρων. Λεπτομέρειες είναι διαθέσιμες για ορισμένες παρεμβάσεις, οι οποίες έχουν επίσης σημασία για την προσαρμογή. Από το 2016, η πόλη της Στουτγάρδης παρέχει περίπου 2 εκατομμύρια ευρώ ετησίως στο πλαίσιο ενός πράσινου προγράμματος χρηματοδότησης, το οποίο εξακολουθεί να είναι ενεργό. Επιπλέον, χορηγήθηκαν εφάπαξ 12,7 εκατ. ευρώ για την ανακαίνιση αστικών πάρκων. Επιπλέον:

• Η διατήρηση των εσωτερικών αμπελώνων και των απόκρημνων πλαγιών (διασφάλιση εξαερισμού) υποστηρίζεται από προϋπολογισμό ύψους περίπου 850,000 EUR ετησίως για 4 έτη (2018-2021).
• Η χρηματοδότηση του οικολογικού προσανατολισμού των ιδιωτικών κτιρίων (π.χ. για πρόσοψη, αυλές και στέγες) ανέρχεται μέχρι στιγμής σε 1,5 εκατ. ευρώ.
• Υπάρχουν πολλά μεμονωμένα έργα που σχετίζονται με την προσαρμογή στο πλαίσιο του τρέχοντος προϋπολογισμού για τον κήπο, το δάσος και το νεκροταφείο.

Επιπλέον, στο πλαίσιο της δέσμης μέτρων για το κλίμα (πρόσθετος προϋπολογισμός 200 εκατ. ευρώ για την περίοδο 2020-2023, συμπεριλαμβανομένων μέτρων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή), θα διατεθούν 20 εκατ. ευρώ για πρόσθετα δέντρα, φράκτες και δασική μετατροπή για τη βελτίωση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, καθώς και για την επακόλουθη εφαρμογή πράσινων προσόψεων, αυλών ή στεγών.

Στις αστικές περιοχές, είναι κυρίως το υψηλό θερμικό φορτίο το καλοκαίρι που οδηγεί σε θερμική πίεση στο ανθρώπινο σώμα και έχει αρνητικές επιπτώσεις στη θερμική άνεση. Είναι ιδιαίτερα έντονη κατά τη διάρκεια της ημέρας λόγω της έντονης ηλιακής ακτινοβολίας. Σε περίπτωση καύσωνα, δηλαδή κατά τη διάρκεια διαδοχικών ημερών με υψηλή θερμική καταπόνηση, η ψύξη κατά τη διάρκεια της νύχτας συχνά δεν φτάνει στο βαθμό που είναι απαραίτητος για ξεκούραστο ύπνο. Ο εκτεταμένος και επαρκής αστικός χώρος πρασίνου — επίσης σε επίπεδο κτιρίου — και οι μη σφραγισμένες επιφάνειες αναμένεται να αντισταθμίσουν το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας και να προσφέρουν οφέλη στον πληθυσμό. Η χαμηλή και λιγότερο πυκνή βλάστηση, οι χώροι πρασίνου και οι ανοιχτοί διάδρομοι προωθούν τον εξαερισμό στις αστικές περιοχές, μειώνοντας τη συσσώρευση θερμότητας και τη θερμική καταπόνηση, ιδίως κατά τις ζεστές περιόδους και μειώνοντας τη ρύπανση. Λειτουργούν ως περιοχές παραγωγής ψυχρού αέρα που θέτουν θερμικά προκαλούμενα τοπικά αιολικά συστήματα, όπως νυκτερινούς ανέμους δαπέδου, κατηφορικούς ανέμους και ορεινούς ανέμους. Η διατήρησή τους και η πιθανή επέκτασή τους μπορούν να προσφέρουν πολλά οφέλη στην πόλη και να περιορίσουν τη χρήση της τεχνικής ψύξης (π.χ. μέσω κλιματισμού).

Η διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος στις αστικές περιοχές καθοδηγείται κυρίως από τον ομοσπονδιακό νόμο για την προστασία της φύσης (BNatSchG) και από τον νόμο για την προστασία της φύσης του ομόσπονδου κράτους της Βάδης-Βυρτεμβέργης (NatSchG). Ο ομοσπονδιακός νόμος για την προστασία της φύσης απαγορεύει την τροποποίηση ή την υποβάθμιση προστατευόμενων χώρων πρασίνου ή την αλλαγή της χρήσης γης σε αυτές τις προστατευόμενες περιοχές. Οι προστατευόμενοι χώροι πρασίνου περιλαμβάνουν: πράσινες ζώνες σε οικιστικές περιοχές, πάρκα, νεκροταφεία, κήπους, μεμονωμένα δέντρα, γραμμές δένδρων, λεωφόρους ή ελαιώνες σε κατοικημένες ή υπό αναπτυγμένες περιοχές· και μερικές φυτεύσεις και προστατευτικές δασικές περιοχές έξω από τα δάση. Η διατήρηση της ιστορίας και του πολιτισμού της περιοχής μπορεί επίσης να αποτελέσει λόγο για την προστασία των χώρων πρασίνου.

Ο γερμανικός οικοδομικός κώδικας, όπως τροποποιήθηκε το 2011, απαιτεί η αστική ανάπτυξη να στηρίζει και να βελτιώνει τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και την προσαρμογή σε αυτήν. Αυτά μπορούν να αντιμετωπιστούν τόσο με σχέδια χρήσης γης όσο και με μέτρα αστικής ανάπλασης. Μεταξύ άλλων, τονίζει τον ρόλο της διατήρησης αχρησιμοποίητων και καθαρισμένων περιοχών, οι οποίες έχουν μεγάλες δυνατότητες για φιλική προς το κλίμα αστική ανάπτυξη, ιδίως των χώρων πρασίνου.

Η προσαρμογή της Στουτγάρδης στο φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας ξεκίνησε με τον Άτλαντα του 2008 και συνεχίζεται. Τα μέτρα υλοποιούνται συνήθως στο πλαίσιο του πολεοδομικού σχεδιασμού χρήσης γης, όπου ο χρόνος υλοποίησης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την πολυπλοκότητα της διαδικασίας σχεδιασμού στο σύνολό της και από τις οριακές συνθήκες όπως οι απαιτήσεις χώρου διαβίωσης κ.λπ. Στις περισσότερες περιπτώσεις, ωστόσο, αναμένονται αρκετά έτη. Τα μέτρα εφαρμογής σε δημόσιους χώρους (π.χ. δενδροφύτευση) εκτελούνται συνήθως κατά το αντίστοιχο οικονομικό έτος ή αμέσως.

Οι πράσινες και γαλάζιες υποδομές που υλοποιήθηκαν και βρίσκονται υπό εφαρμογή πρέπει να διατηρηθούν, ενώ οι διάδρομοι εξαερισμού πρέπει να προστατευθούν προκειμένου να διατηρηθεί η λειτουργία τους και στο μέλλον. Όταν οι πράσινες και μπλε λύσεις εφαρμόζονται στις υποδομές, η διάρκεια ζωής τους μπορεί να θεωρηθεί η ίδια με το δομημένο περιβάλλον (περίπου 40 έτη, εάν εξασφαλίζεται η συντήρηση). Στην περίπτωση επιδοτούμενων ιδιωτικών μέτρων, οι δικαιούχοι υποχρεούνται να διατηρούν την υποδομή για τουλάχιστον 10 έτη.

Rainer Kapp
Municipality of Stuttgart
Office for Environmental Protection, Department of Urban Climatology
Gaisburgstraße 4, 70182 Stuttgart, Germany
E-mail: rainer.kapp@stuttgart.de 

Πόλη της Στουτγάρδης και Πράσινη και Γαλάζια Διαστημική Προσαρμογή για τις αστικές περιοχές και τις οικολογικές πόλεις (GRaBS)