Muir Bhailt

Tíortha an réigiúin

Síneann limistéar comhair Mhuir Bhailt ó chodanna lárnacha den Eoraip go dtí an forimeall is faide ó thuaidh. Áirítear i réimse comhair 2021-2027 beagnach críoch iomlán an Chláir Interreg roimhe seo (an Danmhairg, an Eastóin, an Fhionlainn, tuaisceart na Gearmáine, an Laitvia, an Liotuáin, an Pholainn, an tSualainn, an Iorua), cé is moite de limistéir na Rúise*, na Bealarúise* agus chríocha thuaidh na hIorua a áiríodh roimhe seo. Is féidir léarscáil ina ndéantar comparáid idir na seanteorainneacha agus na teorainneacha nua a fheiceáil anseo. Is féidir léarscáil ina ndéantar comparáid idir na seanteorainneacha agus na teorainneacha nua a fheiceáil anseo.

*Ón 8 Márta 2022 ar aghaidh, tá an comhar trasnáisiúnta leis an Rúis agus leis an mBealarúis curtha ar fionraí.

Creat beartais

1.     Clár um chomhar trasnáisiúnta

Is é is aidhm do Chlár Interreg do Réigiún Mhuir Bhailt (BSR) (2021-2027), a d’fhormheas an Coimisiún Eorpach an 2 Meitheamh 2022, réitigh nuálacha, chliste ó thaobh uisce de agus aeráidneodracha a chur i bhfeidhm trí chomhar trasnáisiúnta. Dhírigh Clár BSR ar cheithre thosaíocht:

1. Sochaithe nuálacha
2. Sochaithe atá cliste ó thaobh uisce de
3. Sochaithe atá cliste ó thaobh na haeráide de
4. Rialachas comhair

Cumhdaítear oiriúnú don athrú aeráide go páirteach faoi thosaíocht 2 (cumainn atá cliste ó thaobh uisce de) agus faoi na cuspóirí gaolmhara atá aici maidir le ‘uiscí inbhuanaithe’ agus ‘geilleagar gorm’. Go deimhin, tacaíonn an clár le gníomhaíochtaí lena bhfeabhsaítear cleachtais bainistithe uisce chun rioscaí truaillithe uisce a laghdú, rud atá níos measa mar gheall ar an athrú aeráide chomh maith le gníomhaíochtaí chun athléimneacht ghnólachtaí an gheilleagair ghoirm a neartú.

Thairis sin, faoi thosaíocht 3, cuireann gníomhaíochtaí lena gcuirtear an t-aistriú fuinnimh agus an tsoghluaisteacht ghlas chliste chun cinn, agus iad dírithe den chuid is mó ar mhaolú ar an athrú aeráide, deiseanna ábhartha ar fáil don oiriúnú freisin. Is é is aidhm dóibh dul i ngleic le saincheisteanna amhail coigilt acmhainní ó thaobh éifeachtúlacht fuinnimh agus modhanna iompair inbhuanaithe de.

Ar deireadh, tacaíonn an Clár le gníomhaíochtaí lena gcuirtear chun feidhme agus lena neartaítear gníomhaíochtaí rialachais agus cumarsáide i Straitéis an Aontais Eorpaigh do Réigiún Mhuir Bhailt (EUSBSR). Faoi thosaíocht 4, d’fhéadfadh na gníomhaíochtaí sin plé beartais a éascú agus athruithe beartais trasghearrtha a spreagadh, chun cuspóirí na straitéise a bhaint amach.

Áirithíodh tacaíocht do chur chun feidhme straitéis mhacrairéigiúnach an Aontais (EUSBSR) cheana féin tríd an gClár Interreg do Réigiún Mhuir Bhailt (BSR) a bhí ann roimhe seo (2014-2020), a bhí dírithe ar na ceithre thosaíocht seo a leanas:

1. Cumas nuálaíochta;
2. Bainistiú éifeachtúil ar acmhainní nádúrtha;
3. Iompar inbhuanaithe;
4. Acmhainneacht institiúideach le haghaidh comhar macrairéigiúnach.

Cumhdaíodh an t-athrú aeráide faoi thosaíocht 2, ós rud é go raibh sé ábhartha do roinnt saincheisteanna a áirítear inti, amhail bainistiú uisce, truailliú agus eotrófú, inbhuanaitheacht agus éifeachtúlacht fuinnimh, agus fás gorm. Áiríodh an t-athrú aeráide agus an fhorbairt inbhuanaithe mar cheann de na prionsabail chothrománacha a d’fhormhuinigh an Clár.

2.     Straitéisí macrairéigiúin

Is é is aidhm do Straitéis an Aontais Eorpaigh do Réigiún Mhuir Bhailt (EUSBSR) an comhar laistigh de réigiún Mhuir Bhailt a threisiú chun forbairt níos cothroime a chur chun cinn sa limistéar, chun rannchuidiú le mórbheartais an Aontais agus chun comhtháthú laistigh den réigiún a threisiú. Tá Plean Gníomhaíochta ag gabháil le EUSBSR a ndéantar athbhreithniú tréimhsiúil air. Tá an straitéis ailínithe leis an gComhaontú Glas don Eoraip agus leis an gcuspóir an tAontas a dhéanamh aeráidneodrach faoi 2050. I ndáil leis an méid sin, déantar gach gníomhaíocht lena dtugtar aghaidh ar an athrú aeráide agus lena gcuirtear forbairt inbhuanaithe chun cinn a chomhtháthú sa straitéis ina hiomláine. Is iad ‘Sábháil an Mhuir’, ‘Nasc an Réigiún’ agus ‘Rathúnas a Mhéadú’ trí phríomhchuspóir na Straitéise, agus tá ‘oiriúnú don athrú aeráide, cosc ar rioscaí agus bainistiú rioscaí’ ar cheann de na naoi bhfochuspóir a mheabhraítear i bPlean Gníomhaíochta 2021. Mar gheall ar a chineál trasearnálach agus a thábhacht mhéadaithe, déantar gnéithe den athrú aeráide a phríomhshruthú mar ghné riachtanach i ngach ceann de na 14 réimse beartais a shainaithnítear sa phlean.

3.     Coinbhinsiúin idirnáisiúnta agus tionscnaimh chomhair eile

Cé is moite den Iorua, is páirtithe conarthacha iad na tíortha atá mar chuid den réigiún freisin i gCoinbhinsiún Heilsincí, arb é an ‘Coinbhinsiún maidir le Cosaint Mhuirthimpeallacht Limistéar Mhuir Bhailt’ é, lena n-áirítear an Bhealarúis freisin, nach n-áirítear faoi láthair le Clár Interreg BSR. Is é is aidhm don choinbhinsiún muirthimpeallacht Mhuir Bhailt a chosaint ar gach foinse truaillithe trí chomhar idir-rialtasach. Cumhdaítear leis limistéar iomlán Mhuir Bhailt, lena n-áirítear uiscí intíre, uisce na farraige féin agus grinneall na farraige. Tá an coinbhinsiún á rialú ag an gCoimisiún chun Muirthimpeallacht Mhuir Bhailt a Chosaint (HELCOM), a bhfuil roinnt tionscnamh aige a bhaineann le hoiriúnú don athrú aeráide, Áirítear ar na tionscnaimh sin measúnuithe réigiúnacha rialta ar an athrú aeráide agus a impleachtaí do Mhuir Bhailt. Is líonra saineolaithe comhpháirteach é EN-CLIME ag HELCOM agus Baltic Earth, a bunaíodh in 2018, a fheidhmíonn mar chreat comhordaithe agus mar ardán le haghaidh saincheisteanna a bhaineann le héifeachtaí díreacha agus indíreacha an athraithe aeráide ar thimpeallacht Mhuir Bhailt. Cuireann an líonra saineolaithe saineolas ar fáil le haghaidh idirphlé níos dlúithe le lucht ceaptha beartas. Le Bileog Eolais 2021 maidir leis an athrú aeráide i Muir Bhailt, arna hullmhú ag an líonra sin, tugtar achoimre do lucht ceaptha beartas ar an eolas eolaíoch is déanaí maidir leis an gcaoi a bhfuil tionchar ag an athrú aeráide ar Mhuir Bhailt faoi láthair agus maidir leis an gcaoi a bhfuiltear ag súil go bhforbróidh sé amach anseo.

Cuireann Coimisiún Mhuir Bhailt faoi CPMR (Comhdháil na Réigiún Muirí Forimeallach) ról láidir chun cinn do na réigiúin is comhaltaí i ndearadh agus i gcur chun feidhme Straitéis Mhacrairéigiúnach an Aontais do Réigiún Mhuir Bhailt agus i rialachas il-leibhéil chun a thrí chuspóir a bhaint amach. Tugann an Mheitheal um Fhuinneamh &ampa; Aeráid aghaidh go sonrach ar an athrú aeráide.

Is fóram polaitiúil é Comhairle Stáit Mhuir Bhailt (CBSS) don chomhar idir-rialtasach i réigiún Mhuir Bhailt. Tá 11 Bhallstát ann (tá 8 gcinn acu ina gComhaltaí de straitéis EUSBSR freisin) chomh maith leis an Aontas Eorpach. Bunaithe i 1992, bhí sé dírithe ar an gcéad dul síos ar thacú le haistriú réigiún Mhuir Bhailt isteach sa tírdhreach idirnáisiúnta nua tar éis dheireadh an chogaidh fhuair. Is é an misean atá aige faoi láthair tacú le ‘dearcadh domhanda maidir le fadhbanna réigiúnacha’. Dá bhrí sin, aistríonn sé conarthaí idirnáisiúnta mar, i measc nithe eile, Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe na Náisiún Aontaithe, Comhaontú Pháras maidir leis an Athrú Aeráide, agus Creat Sendai um Laghdú Rioscaí Tubaistí, agus straitéis EUSBSR ina ngníomhaíochtaí réigiúnacha ar an láthair. Idir 2016 agus 2021, chomhordaigh CBSS Gníomhú Cothrománach ar son na hAeráide i Straitéis an Aontais Eorpaigh do Réigiún Mhuir Bhailt. Ó mhí Eanáir 2021, rinneadh an aeráid a phríomhshruthú i ngach réimse beartais de EUSBSR. Leanann CBSS d’idirphlé beartais il-leibhéil maidir le saincheisteanna aeráide a spreagadh agus a éascú, ina mbíonn údaráis náisiúnta agus áitiúla, an pobal gnó agus taighde, eagraíochtaí don óige, chomh maith le gníomhaithe uile-Bhaltacha eile rannpháirteach.

Is é UBC (Aontasna gCathracha Baltacha)an príomhlíonra cathracha i Réigiún Mhuir Bhailt. Tá Coimisiún ‘na gCathracha Inbhuanaithe’ gníomhach trína réimse beartais ‘An t-athrú aeráide’ arb é is aidhm dó comhar agus líonrú a neartú ar an leibhéal áitiúil. . Tacaíonn an Coimisiún le húdaráis áitiúla ina gcuid oibre aeráide, ag tairiscint oiliúna ar bhainistíocht chomhtháite don fhreagairt áitiúil ar athrú aeráide do bhallchathracha UBC. Éascaíonn sé freisin malartú taithí maidir le gealltanais Chúnant na Méaraí a chur chun feidhme.

Ó 2016 i leith, tionóladh cruinnithe comhchéime bliantúla Ardán Idirphlé maidir le Beartas Aeráide BSR, atá tiomnaithe go sonrach d’oiriúnú don athrú aeráide. Bhí ionadaithe ó aireachtaí, gníomhaireachtaí rialtais, gnó, lucht acadúil, agus eagraíochtaí pan-Baltic i gceist leo, lena n-áirítear, i measc nithe eile, HELCOM, CPMR agus UBC.

4.     Straitéisí agus pleananna oiriúnaithe

Tháirg tionscadal Baltadapt, a maoiníodh faoi Chlár INTERREG IV B Mhuir Bhailt 2007-2013, straitéis oiriúnaithe don Réigiún, a raibh treoirlínte agus plean gníomhaíochta neamhcheangailteach ag gabháil léi. Le cruinniú polaitiúil ardleibhéil CBSS 2014, formhuiníodh an straitéis oiriúnúcháin sa doiciméad ‘Cinneadh ó Chomhairle Stáit Mhuir Bhailt maidir le hathbhreithniú ar thosaíochtaí fadtéarmacha CBSS’. Tá Straitéis Baltadapt maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide do Réigiún Mhuir Bhailt ar cheann den bheagán samplaí de straitéisí oiriúnaithe trasnáisiúnta san Eoraip. Tá sé beartaithe leis an straitéis próisis oiriúnaithe náisiúnta agus fonáisiúnta i réigiún Mhuir Bhailt a chomhlánú, go háirithe trí fheabhas a chur ar chomhordú ar fud na leibhéal agus na n-earnálacha trí bhíthin comhroinnt faisnéise agus forbairt líonraí.

Thairis sin, tá 14 réimse beartais i bPlean Gníomhaíochta 2021 lena gcomhlánaítear EUSBSR lena gcumhdaítear 44 ghníomhaíocht san iomlán. Mar gheall ar a gcineál trasearnálach agus a dtábhacht mhéadaithe, déantar gnéithe den athrú aeráide (mar chomhar le tíortha comharsanachta nach bhfuil san Aontas) a phríomhshruthú mar ghnéithe riachtanacha i ngach ceann de na 14 réimse beartais.

Is é Plean Gníomhaíochta Mhuir Bhailt (BSAP),a ghlac Páirtithe Conarthacha HELCOM in 2007 agus a tugadh cothrom le dáta in 2021, clár straitéiseach beart agus gníomhaíochtaí HELCOM chun dea-stádas comhshaoil Mhuir Bhailt a bhaint amach. Tugtar aghaidh ar an athrú aeráide sa phlean mar shaincheist thrasearnálach. Tá sé d’aidhm ag roinnt beart atá ceaptha athléimneacht fhoriomlán Mhuir Bhailt a neartú feabhas a chur ar a cumas freagairt d’éifeachtaí an athraithe aeráide.

Samplaí de thionscadail a maoiníodh sa tréimhse 2014-2020.

Rinneadh na Tionscadail a dhéileáil le hoiriúnú don athrú aeráide laistigh de Chlár INTERREG VB Mhuir Bhailt (2014-2020) a mhaoiniú faoi Thosaíocht 2 - Bainistíocht éifeachtúil le haghaidh acmhainní nádúrtha (Tionscadal NOAH) agus 4 - Acmhainneacht institiúideach le haghaidh comhar macrairéigiúnach (Ardán CAMS, CASES BSR, CLIMATEALIGNED, tionscadail SEED WATERMAN). Tá siad dírithe ar réimse leathan saincheisteanna, lena n-áirítear sineirgí a fhorbairt idir oiriúnú agus maolú in earnáil an fhuinnimh, straitéisí agus treoirlínte oiriúnaithe a fhorbairt do bhardais agus d’fhiontair phríobháideacha araon, agus feabhas a chur ar chórais bainistithe uisce chun feabhas a chur ar an athléimneacht i gcoinne rioscaí teagmhas foircneach agus tuilte.

Bhí sé d’aidhm ag Tionscadal Ardán CAMS (Sineirgí maidir le hoiriúnú don athrú aeráide agus maolú ar an athrú aeráide i dTionscadail Éifeachtúlachta Fuinnimh 2019-2022) an iniúchóireacht fuinnimh, clár cáilíochta an athchóirithe tithíochta agus an t-idirphlé beartais a chur chun cinn le haghaidh sineirgí maolaithe agus oiriúnaithe in athchóirithe tithíochta agus in earnáil na seirbhíse. Aithnítear bearta éifeachtúlachta fuinnimh i bhfoirgnimh mar réitigh lena dtugtar aghaidh ar chuid de na leochaileachtaí i leith thionchair an athraithe aeráide agus lena ngníomhaítear in aghaidh an éilimh mhéadaithe ar fhuinneamh freisin. Le hArdán CAMS, soláthraítear rochtain ar shonraí maidir le hiniúchtaí píolótacha fuinnimh ar fhoirgnimh agus ar áitribh a forbraíodh i Réigiún Mhuir Bhailt in 2020-21.

Tugann Tionscadal CASES BSR (Tacaíocht um Oiriúnú Aeráide d’fhiontair i Réigiún Mhuir Bhailt, 2020-2021) aghaidh ar an tsaincheist maidir leis an gcaoi a ndéanann an t-athrú aeráide difear d’Fhiontair Bheaga agus Mheánmhéide (FBManna) agus ar na riachtanais mhéadaitheacha atá ann straitéisí oiriúnaithe aeráide a ghlacadh ar mhaithe le hinbhuanaitheacht fhadtéarmach. Rinneadh imscrúdú sa tionscadal ar an gcaoi a bhfuil cineálacha éagsúla FBManna ag bainistiú na saincheiste sin faoi láthair i Réigiún Mhuir Bhailt, chun na riachtanais tacaíochta is mó i measc FBManna a mhapáil.

Is é is aidhm don Tionscadal CLIMATEALIGNED (Buiséadú atá ailínithe leis an aeráid i mbardais, 2020-2021) coincheap a chur ar fáil le haghaidh treoirlínte do bhardais, inar féidir cinntí buiséid a scrúdú i dtéarmaí ábharthacht aeráide thar thréimhse fhada ama. Is é is aidhm don choincheap seo tacú le cinntí pleanála agus le tograí buiséid i dtéarmaí a n-ábharthachta maidir le maolú ar an athrú aeráide agus oiriúnú don athrú sin, ar bhealach níos córasaí.

Le Tionscadal SEED WATERMAN (Bainistiú fuíolluisce agus screamhuisce atá athléimneach ó thaobh aeráide de agus bainistiú screamhuisce trí chuir chuige chiorclacha, 2020-2021), déantar cineálacha cur chuige ciorclacha a fhorbairt agus a chur chun cinn chun eis-sreafaí cothaitheach agus substaintí guaiseacha chuig uisce dromchla, screamhuisce agus Muir Bhailt a laghdú. Díríonn an tionscadal ar bhearta chun coinneáil uisce agus athúsáid uisce ó ghléasraí cóireála fuíolluisce a mhéadú. Leis na bearta sin, méadaítear athléimneacht chórais soláthair uisce áitiúla Réigiún Mhuir Bhailt a bhféadfadh an t-athrú aeráide difear a dhéanamh dóibh.

Cuireann tionscadal NOAH (Muir Bhailt a chosaint ar dhoirteadh fuíolluisce neamhchóireáilte le linn tuilte i gceantair uirbeacha, 2019-2021) feabhas ar phleanáil spásúil agus ar oibriú córas rití chun srutha agus draenála uisce stoirme uirbí. Is é is aidhm do na bearta sin truailliú de bharr teagmhais adhaimsire a laghdú, amhail báisteach throm agus tuilte atá níos measa mar gheall ar an athrú aeráide. Thug an tionscadal naoi mbaile agus fóntas uisce, seacht n-institiúid acadúla agus taighde agus dhá bhrateagraíocht ó shé thír ar fud Mhuir Bhailt le chéile chun teacht le chéile chun coincheap a chruthú le haghaidh pleanáil iomlánaíoch ina gcomhcheanglaítear bainistíocht uisce stoirme agus pleanáil spásúil. Ina dhiaidh sin, forbraíodh córais draenála chliste chun na saoráidí atá ann cheana a dhéanamh athléimneach in aghaidh thionchair an athraithe aeráide.

Bhí ar an tionscadal suaitheanta EUSBSR iWater (Bainistíocht Comhtháite Uisce Stoirme) aghaidh a thabhairt ar bhainistiú uisce stoirme freisin, a bhí ar siúl ó 2015 go 2018, laistigh de Chlár Mhuir Bhailt Láir INTERREG V 2014-2020. Áirítear ann cuid shuntasach de Mhuir Bhailt Láir ina limistéar comhair (ina bhfuil codanna den Fhionlainn, den tSualainn, den Eastóin agus den Laitvia). Bhí sé d’aidhm ag an tionscadal feabhas a chur ar chleachtais pleanála uirbí i gcathracha réigiún Mhuir Bhailt trí chóras comhtháite bainistíochta uisce stoirme a fhorbairt. Chuir an tionscadal an Bosca Uirlisí Comhtháite um Bainistiú Uisce Stoirm ar fáil a sholáthraíonn faisnéis ghinearálta agus mhionsonraithe araon maidir le cuir chuige uirbeacha um bainistiú uisce stoirme.

Faigh
amach conas a spreag an t-eolasa thaispeántar ar an leathanach seo gníomhaithe atá ag obair ar leibhéil éagsúla rialachais chun réitigh shaincheaptha a fhorbairt i gcomhthéacsanna éagsúla beartais agus cleachtais.

• Ard-Stiúrthóireacht an Aontais Eorpaigh um Thaighde agus um Nuálaíocht: Climate-ADAPT a úsáid chun teacht ar an eolas eolaíoch is déanaí maidir le hoiriúnú chun cláir oibre a shocrú do chistiú taighde agus nuálaíochta an Aontais
• Sléibhte Cairp: Faisnéis tíre ó Climate-ADAPT a úsáid chun leathanach réigiúin trasnáisiúnta Shléibhte Cairp a fhorbairt agus chun cur le beartais oiriúnaithe idirnáisiúnta
• Faireachlann na bPiréiní um an Athrú Aeráide: Leathanaigh na réigiún trasnáisiúnta ó Climate-ADAPT a úsáid chun straitéis oiriúnaithe trasteorann a fhorbairt sna Piréiní