Beartais Eorpacha maidir le hoiriúnú don athrú aeráide agus sláinte

An aeráid agus an tsláinte i bpríomhdhoiciméid bheartais an Aontais

San Aontas, tugann roinnt beartas aghaidh ar thionchair an athraithe aeráide ar shláinte an duine a chosc.

Is é ⁇ an Comhaontú Glas don Eoraip an príomhchreat beartais foriomlán. Leagtar amach ann straitéis nua fáis chun sochaí chothrom rathúil a dhéanamh den Aontas, ina mbeidh geilleagar nua-aimseartha iomaíoch atá tíosach ar acmhainní, nach mbeidh aon ghlanastaíochtaí gás ceaptha teasa ann in 2050, agus ina mbeidh an fás eacnamaíoch díchúpláilte ó úsáid acmhainní. Tá sé d’aidhm ag an gComhaontú Glas don Eoraip freisin caipiteal nádúrtha an Aontais a chosaint, a chaomhnú agus a fheabhsú, agus ⁇ ‘sláinte agus folláine na saoránach a chosaint ar rioscaí agus tionchair a bhaineann leis an gcomhshaol’ ⁇ . Ag an am céanna, ní mór an t-aistriú sin a bheith cóir agus cuimsitheach, gan aon duine a fhágáil ar lár.

Sa togra maidir leis an 8ú Clár Gníomhaíochta don Chomhshaol⁇ go 2030 ⁇ , iarrtar go neartófaí na naisc idir beartais chomhshaoil (lena n-áirítear beartais aeráide) agus beartais sláinte,lena n-áirítear trí ‘faireachán a dhéanamh ar shláinte an duine agus ar thionchair an athraithe aeráide agusoiriúnú dó ⁇ ’.

Beartais an Aontais maidir le hoiriúnú don athrú aeráide

Le hAirteagal 5 den Dlí Aeráide Eorpach ⁇ , a tháinig i bhfeidhm i mí an Mheithimh 2021, cuirtear oibleagáid dhlíthiúil ar institiúidí an Aontais agus ar na Ballstáit oiriúnú don athrú aeráide, lena gceanglaítear orthu ‘dul chun cinn leanúnach a áirithiú maidir le hacmhainneacht oiriúnaitheachta a fheabhsú, athléimneacht a neartú agus leochaileacht i leith an athraithe aeráide a laghdú i gcomhréir le hAirteagal 7 de Chomhaontú Pháras’ ⁇ . Chomh maith leis sin,le beartais oiriúnúcháin na mBallstát ‘cuirfear leochaileacht ar leith na n-earnálacha ábhartha san áireamh’ ⁇ , comhtháthófar ⁇ ‘oiriúnú don athrú aeráide ar bhealach comhsheasmhach i ngach réimse beartais’ ⁇, agus ⁇ ‘díriú, go háirithe, ar na pobail agus ar na hearnálacha is leochailí agus is mó atá buailte’ ⁇ .

I mí Feabhra 2021, ghlac an Coimisiún Eorpach an Teachtaireacht ⁇ Forging a climate-resilient Europe – the new EU Strategy on Adaptation to Climate Change [Eoraip atá seasmhach ó thaobh na haeráide de a chruthú – Straitéis nua an Aontais Eorpaigh maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide] ⁇ . Leagtar amach ann fís fhadtéarmach don Aontas chun bheith ina shochaí aeráid-díonach, a bheidh in oiriúint go hiomlán do thionchair dhosheachanta an athraithe aeráide faoi 2050, agus luaitear ann freisin an gá atá le tuiscint níos doimhne ar na rioscaí aeráide don tsláinte. Príomhghníomhaíocht faoin straitéis seo is ea an Fhaireachlann Eorpach um an Aeráid agus Sláinte. ⁇

Tá an chéad ⁇ Measúnú Eorpach ar Riosca Aeráide (EUCRA) á ullmhú ag an gCoimisiún Eorpach agus ag an nGníomhaireacht Eorpach Chomhshaoil ⁇ . Tá sé beartaithe é a fhoilsiú in earrach 2024, déanfaidh sé measúnú ar thionchair agus rioscaí móra a bhaineann leis an athrú aeráide – lena n-áirítear iad siúd don tsláinte phoiblí – san Eoraip.

Gníomhaíochtaí comhordaithe an Aontais maidir leis an tsláinte

Faoi Airteagal 168 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh, is ar na Ballstáit atá an phríomhfhreagracht as seirbhísí sláinte agus cúram leighis a eagrú agus a sholáthar. Dá bhrí sin, comhlánaíonn beartas sláinte an Aontais beartais náisiúnta, agus cinntíonn sé cosaint sláinte i mbeartais uile an Aontais. Mar shampla, chun ullmhacht agus comhordú na bhfreagairtí ar bhagairtí sláinte a neartú, ghlac an tAontas in 2022 Rialachán 2022/2371 maidir le bagairtí tromchúiseacha trasteorann ar shláinte, lena n-aisghairtear Cinneadh 1082/2013/AE. Tugann sé sainordú láidir cuimsitheach don Aontas maidir le comhordú agus comhar chun freagairt níos éifeachtaí a thabhairt ar bhagairtí tromchúiseacha trasteorann ar an tsláinte, ar leibhéal an Aontais Eorpaigh (AE) agus ar leibhéal na mBallstát araon. Is é is aidhm dó pleanáil coisc, ullmhachta agus freagartha a neartú; faireachas agus faireachán eipidéimeolaíoch a threisiú; feabhas a chur ar thuairisciú sonraí; agus comhordú an Aontais a neartú.

Tá Aontas Sláinte Eorpach láidir á thógáil ag an gCoimisiún Eorpach chun comhordú bagairtí tromchúiseacha trasteorann a fheabhsú tuilleadh, lena n-áirítear iad siúd a bhaineann le dálaí comhshaoil agus aeráide. De réir na Teachtaireachta ⁇ : Aontas Sláinte na hEorpa a thógáil - ullmhacht agus athléimneacht ⁇ ,cuireann Aontas Sláinte na hEorpa le hiarracht chomhpháirteach an Aontais an caidreamh leis an gcomhshaol nádúrtha a thabhairt chun réitigh trí pháirt a ghlacadh i bpatrúin éagsúla fáis eacnamaíoch atá níos inbhuanaithe. An t-athrú aeráide a chomhrac agus bealaí a aimsiú chun dul in oiriúint dó, an bhithéagsúlacht a chaomhnú agus a athbhunú, aistí bia agus stíleanna maireachtála a fheabhsú, truailliú ón gcomhshaol a laghdú agus a bhaint, beidh tionchar dearfach aige sin ar shláinte na saoránach.

Is é ⁇ Clár EU4Health ⁇(an Clár) ⁇ an clár sláinte is mó de chuid an Aontais go dtí seo lena n-infheisteofar €5.3 billiún i ngníomhaíochtaí a bhfuil breisluach AE ag baint leo, lena gcomhlánófar beartais thíortha an Aontais agus lena saothrófar ceann amháin nó níos mó de chuspóirí EU4Health.

Is é is aidhm don chlár an tsláinte a fheabhsú agus a chothú san Aontas, daoine san Aontas a chosaint ar bhagairtí tromchúiseacha trasteorann ar an tsláinte, táirgí íocshláinte, feistí leighis agus táirgí atá ábhartha i gcás géarchéime a fheabhsú agus córais sláinte a neartú. Tá sé beartaithe ag EU4Health, i measc nithe eile, ‘rannchuidiúle dul i ngleic le tionchar diúltach an athraithe aeráide agus dhíghrádú an chomhshaoil ar shláinte an duine ⁇ ’, trí chistiú a chur arfáil d’eintitis incháilithe, don tsláinte. Saothrófar cuspóirí an Chláir, lena n-áiritheofar ardleibhéal cosanta do shláinte an duine i mbeartais agus i ngníomhaíochtaí uile an Aontais i gcomhréir le cur chuige na hAon Sláinte Amháin, i gcás inarb infheidhme.

Ar deireadh, sa Teachtaireacht ón gCoimisiún maidir le cur chuige cuimsitheach i leith na meabhairshláinte ó mhí an Mheithimh 2023, iarrtar go mbeidh an t-athrú aeráide ar cheann de na comhábhair de ‘ghéarchéim thriarach phláinéadach’ an athraithe aeráide, chailliúint na bithéagsúlachta agus an truaillithe. Cuireann sé chun suntais freisin go bhfuil an t-athrú aeráide ina chúis mhór imní do dhaoine óga agus go measann go leor acu go bhfuil a dtodhchaí scanrúil.

Gníomhaireachtaí agus údaráis Eorpacha i réimsí an athraithe aeráide agus na sláinte

Chun cosaintí na hEorpa i gcoinne galar tógálach a neartú, bunaíodh an Lárionad Eorpach um Ghalair a Chosc agus a Rialú (ECDC) ⁇ in 2005. Tá ECDC i gceannas ar fhianaise eolaíoch agus ar mheasúnuithe riosca ar ghalair theagmhálacha, lena n-áirítear iad siúd a bhaineann le haeráid atá ag athrú. Tuairiscíonn tíortha Eorpacha sonraí óna gcórais faireachais do ECDC. Faoi Rialachán 2022/2371, déanfar liosta na ngalar is infhógartha ar leibhéal an Aontais do ECDC a thabhairt cothrom le dáta ionas gur féidir galair a bhrath go tráthúil, lena n-áirítear galair a bhaineann leis an athrú aeráide.  D’fhorbair ECDC an Líonra ⁇ ‘An Comhshaol Eorpach agus an Eipidéimeolaíocht’ (E3) ⁇ , a sholáthraíonn uirlisí faireacháin fíor-ama ar dhálaí meitéareolaíocha chun measúnú a dhéanamh ar an riosca a bhaineann le galair uisce-iompartha agus galair veicteoir-iompartha chomh maith le huirlisí eile le haghaidh measúnuithe riosca. Ina theannta sin, cistíonn ECDC agus ⁇ an tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia (EFSA). ⁇ VectorNet ⁇ , atá anois ina dhara atriall (2019-2023), ar ardán é a thacaíonn le bailiú sonraí maidir le veicteoirí agus pataiginí i veicteoirí a bhaineann le sláinte ainmhithe agus sláinte an duine araon. Éascaíonn sé malartú sonraí maidir le dáileadh geografach veicteoirí galar artrapóid san Eoraip.

Bunaíodh an tÚdarás Eorpach um Fhreagairt d’Éigeandáil Sláinte agus Ullmhacht (HERA) in 2021 agus glacann sé acmhainneacht ullmhachta agus freagartha an Aontais i leith bagairtí tromchúiseacha trasteorann ar an tsláinte ar leibhéal nua agus beidh sé ina phríomhghné chun Aontas Sláinte Eorpach níos láidre a bhunú. Agus buiséad €6 bhilliún aige don tréimhse 2022-2027, oibríonn HERA chun éigeandálaí sláinte a chosc, a bhrath agus freagairt go tapa dóibh, lena n-áirítear ón athrú aeráide. Oibríonn sé ar dhá bhealach: Roimh ghéarchéim sláinte - i ‘gcéim na hullmhachta’ - oibreoidh HERA i ndlúthchomhar le gníomhaireachtaí sláinte eile de chuid an Aontais agus le gníomhaireachtaí sláinte náisiúnta eile, leis an tionscal, agus le comhpháirtithe idirnáisiúnta chun ullmhacht an Aontais le haghaidh éigeandálaí sláinte a fheabhsú. I gcás éigeandáil sláinte poiblí ar leibhéal an Aontais, athraíonn HERA go tapa chuig oibríochtaí éigeandála, déanann sé cinntí tapa agus gníomhaíonn sé bearta éigeandála.

Déanann ⁇ an Ghníomhaireacht Eorpach Chomhshaoil ⁇ comhbhainistiú leis an gCoimisiún Eorpach ar an bhFaireachlann Eorpach Aeráide agus Sláinte. Cuireann sé faisnéis láidir neamhspleách ar fáil don lucht déanta beartas faoin gcomhshaol, lena n-áirítear na treochtaí agus na réamh-mheastacháin maidir le guaiseacha aeráide agus a dtionchar ar shláinte an duine.

Réimsí beartais an Aontais a bhfuil comhthairbhí acu maidir le héifeachtaí an athraithe aeráide ar an tsláinte

Le go leor beartas eile de chuid an Aontais, is féidir aghaidh a thabhairt ar thionchair an athraithe aeráide ar an tsláinte freisin. Mar shampla, tá sé mar aidhm ag an Rabharta Athchóirithe ⁇ foirgnimh a dhéanamh níos tíosaí ar fhuinneamh, ag aithint go bhfuil daoine i bhfoirgnimh nach bhfuil inslithe agus feistithe go dona níos nochta do hipiteirme sa gheimhreadh agus strus teasa sa samhradh, go háirithe de gur le grúpaí leochaileacha iad. Le Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais Eorpaigh go dtí 2030 ⁇ , a seoladh i mí na Bealtaine 2020, cuirtear plandáil crann agus athbhunú an dúlra chun cinn, agus is féidir leis sin cabhrú le limistéir uirbeacha a fhuarú agus tuilte agus tubaistí nádúrtha eile a laghdú. Tá gníomhaíochtaí agus gealltanais eile sa straitéis freisin, arb é is aidhm di bithéagsúlacht na hEorpa a chur ar bhealach an téarnaimh faoi 2030, amhail a iarraidh ar chathracha móra na hEorpa Pleananna Glasaithe Uirbeacha a fhorbairt. Ar deireadh, is é is aidhm do thacsanomaíocht an Aontais maidir le maoiniú inbhuanaithe timpeallacht mhaireachtála níos sláintiúla agus níos athléimní ó thaobh na haeráide de a chur ar fáil trí níos mó infheistíochtaí príobháideacha a dhíriú ar ghníomhaíochtaí atá inbhuanaithe ó thaobh an chomhshaoil de, lena n-áirítear ar oiriúnú don athrú aeráide.

Infheistíocht i bhforbairt agus i gcur chun feidhme eolais

⁇ Is é Fís Eorpach ⁇ príomhchlár cistiúcháin an Aontais don taighde agus don nuálaíocht go dtí 2027. Tá buiséad €95.5 billiún ag gabháil leis, téann sé i ngleic leis an athrú aeráide, cuidíonn sé le Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe na Náisiún Aontaithe a bhaint amach, agus cuireann sé borradh faoi iomaíochas agus fás an Aontais. Cuireann sé go leor deiseanna cistiúcháin ar fáil le haghaidh taighde agus nuálaíochta maidir le héifeachtaí sláinte an athraithe aeráide, go háirithe faoin gcnuasach sláinte ⁇ mar a thugtar air, ach b’fhéidir i gcláir shonracha eile freisin.

Cuid thábhachtach eile d’Fhís Eorpach is ea Misin an Aontais, mar a thugtar orthu – gealltanais chun mórdhúshláin shochaíocha a réiteach – agus lena n-áirítear

• Misean an Aontais Eorpaigh maidir le hoiriúnú don athrú aeráide, lena n-áirítear claochlú sochaíoch⁇ ⁇ . Agus buiséad ⁇ €673 mhilliún aige, díríonn sé ar thacaíocht a thabhairt do réigiúin, do chathracha agus d’údaráis áitiúla an Aontais ina n-iarrachtaí athléimneacht a chothú i gcoinne thionchair an athraithe aeráide. Shínigh níos mó ná 300 údarás réigiúnach agus áitiúil an Chairt Mhisin go dtí seo
• Misean ⁇ maidir le cathracha aeráidneodracha cliste ⁇ , arb é is aidhm dó aistriú cóir a chothú chun sláinte agus folláine daoine a fheabhsú, le comhthairbhí, amhail cáilíocht an aeir a fheabhsú nó stíleanna maireachtála níos sláintiúla, agus béim á leagan ar an nasc tábhachtach idir oiriúnú don athrú aeráide, maolú ar an athrú aeráide agus an tsláinte.

Tá an fhaisnéis maidir leis na tionscadail taighde agus na torthaí arna maoiniú ag clár réime an Aontais a bhí ann roimhe seo ⁇ Fís 2020⁇ ⁇ ⁇ , ⁇ ar fáil i gCatalóg Acmhainní ⁇ na Faireachlainne.