Berggebieden

Afwateringsgebieden

Kernboodschappen

• Tegen het einde van de eeuw wordt verwacht dat de Europese bergen fysiek zullen zijn veranderd. Grote gletsjers zullen aanzienlijk massaverlies hebben ervaren, maar veranderingen zullen ook van invloed zijn op de lagere, middenheuvels en uiterwaarden.

• Aanpassing in sectoren als waterbeheer, landbouw, bosbouw en toerisme is van cruciaal belang voor de aanpassing van berggebieden.

• De EU heeft verschillende financieringsprogramma's die projecten in berggebieden kunnen ondersteunen, waaronder het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds en het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling. Deze middelen kunnen worden gebruikt ter ondersteuning van een breed scala aan initiatieven, waaronder infrastructuurprojecten, het scheppen van banen en milieubehoud.

Impacts en kwetsbaarheden

De klimaatverandering heeft al gevolgen voor de Europese berggebieden. Tegen het einde van de eeuw wordt verwacht dat de Europese bergen fysiek zullen zijn veranderd. Grote gletsjers zullen een aanzienlijk massaverlies hebben geleden, maar veranderingen hebben ook gevolgen voor de lagere, middenheuvels en uiterwaarden, waardoor de beschikbaarheid van water, landbouwproductie, toerisme en gezondheidssectoren worden beïnvloed. Bergsystemen hebben een complexe topografie die over korte afstanden aanzienlijk verandert, wat resulteert in gediversifieerde klimaateffecten op verschillende hoogten. Bijvoorbeeld, met toenemende luchttemperatuur en hogere neerslag, zullen de seizoenssneeuwlijnen op hogere hoogten worden gevonden, en de sneeuwseizoenen zullen korter worden. Boomlijnen zullen omhoog bewegen en bospatronen zullen veranderen in lagere hoogtes. In landen met hoge bergketens zoals de Alpen zal de klimaatverandering van invloed zijn op de waterbalans, wat gevolgen zal hebben voor waterkracht, stedelijke drainage, navigatie en een toename van de intensiteit van watergerelateerde natuurrampen.

Beleidskader

De EU heeft verschillende beleidsmaatregelen en initiatieven ter ondersteuning van duurzame ontwikkeling in berggebieden. Dit beleid erkent de unieke ecologische, economische en sociale uitdagingen waarmee berggemeenschappen worden geconfronteerd en is gericht op het bevorderen van hun veerkracht en levensvatbaarheid op lange termijn.

De in 2021 aangenomen EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering heeft tot doel de aanpassing slimmer (de grenzen van de kennis over aanpassing verleggen), sneller (versnelde uitrol van aanpassingsoplossingen) en systemischer (geïntegreerde oplossingen en plannen) te maken. Het stimuleren van lokale aanpassing, op de natuur gebaseerde oplossingen, duurzaam gebruik en veerkracht van zoetwaterbronnen zijn met name relevant voor de berggebieden.

Aanpassing in sectoren als waterbeheer, landbouw, bosbouw en toerisme is van cruciaal belang voor de aanpassing van berggebieden.

De herziening van de verordeninginzake de aanpassing van de wetgeving inzake landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw (LULUCF) heeft tot doel meer koolstof af te vangen in de land- en bosbouw, met belangrijke gevolgen voor de verandering van landbedekking. De maatregelen om dit te bereiken, zoals onderhoud van graslanden, koolstoflandbouw en herstel van veengebieden, zullen ook bodemerosie helpen voorkomen en het overstromingsrisico helpen verminderen.

In overeenstemming met de Green Deal van de EU wordt in het nieuwe gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) voor 2023-2027 en de biodiversiteitsstrategie voor 20230 meer nadruk gelegd op milieukwesties en klimaatactie.

Specifiek beleid voor berggebieden in de EU

Een belangrijk beleid is de Europese strategie voor het Alpengebied (EUSALP), een macroregionale strategie die regionale en nationale belanghebbenden uit zeven Alpenlanden samenbrengt. De strategie heeft tot doel duurzame ontwikkeling in de regio te bevorderen door middel van gecoördineerde actie op gebieden als innovatie, mobiliteit en biodiversiteit.

De Alpenovereenkomst, die in 1991 is aangenomen, is een internationaal verdrag tussen de Alpenlanden en de EU voor de duurzame ontwikkeling en bescherming van de Alpen. Het uiteindelijke doel van de Alpenovereenkomst is de ontwikkeling van het gemeenschappelijk erfgoed van de Alpen en het behoud ervan voor toekomstige generaties door middel van transnationale samenwerking tussen nationale, regionale en lokale autoriteiten.

Het Karpatenverdrag is een multilaterale overeenkomst tussen zeven landen die tot doel heeft duurzame ontwikkeling en milieubescherming in de Karpatenregio te bevorderen. Het verdrag richt zich op verschillende belangrijke gebieden, waaronder het behoud van biologische en landschapsdiversiteit, duurzaam landgebruik en bosbouw, aanpassing aan de klimaatverandering, duurzaam toerisme en duurzaam vervoer. Het ondersteunt ook de samenwerking en informatie-uitwisseling tussen de landen van de regio en bevat bepalingen voor inspraak van het publiek en betrokkenheid van belanghebbenden bij de besluitvorming. Het Karpatenverdrag wordt gesteund door de Europese Unie, die financiering en technische bijstand verstrekt voor de uitvoering ervan.

Het Verdrag ter bescherming van de Pyreneeën is een internationale overeenkomst die tot doel heeft het natuurlijke en culturele erfgoed van de Pyreneeën te beschermen en duurzame ontwikkeling in de regio te bevorderen. Het voorziet in een kader voor samenwerking tussen de ondertekenende landen op gebieden als behoud van biodiversiteit, duurzaam landgebruik en duurzaam toerisme. Het Verdrag van de Pyreneeën wordt ondersteund door verschillende financieringsprogramma's en -initiatieven van de EU, die financiële steun verlenen aan projecten die duurzame ontwikkeling in de Pyreneeën bevorderen.

Het milieu- en veiligheidsinitiatief en de Alpenovereenkomst van Dinaric: Deze twee afzonderlijke initiatieven zijn internationale overeenkomsten die zijn ondertekend door internationale organisaties en verschillende landen in de Balkan en de Dinarische Alpen die gericht zijn op het bevorderen van duurzame ontwikkeling en milieubescherming in deze gebieden.

Verbetering van de kennisbasis

Het onderzoeksproject MOVING (Mountain Valorisation through INterconnectedness and Green growth) heeft tot doel in heel Europa capaciteit op te bouwen en via een bottom-up participatief proces waarbij actoren in de waardeketen, belanghebbenden en beleidsmakers betrokken zijn, samen relevante beleidskaders te ontwikkelen voor de totstandbrenging van nieuwe of verbeterde/opgeschaalde waardeketens die bijdragen tot de veerkracht en duurzaamheid van berggebieden ten aanzien van klimaatverandering.

PHUSICOS, wat 'volgens de natuur' betekent in het Grieks, laat zien hoe op de natuur gebaseerde oplossingen (NBS's) robuuste, duurzame en kosteneffectieve maatregelen bieden om het risico op extreme weersomstandigheden in landelijke berglandschappen te verminderen. Het project zal de kenniskloof dichten die specifiek verband houdt met NBS'en voor hydrometeorologische gevaren (overstromingen, erosie, aardverschuivingen en droogte) door NBS'en te implementeren op verschillende Europese casestudylocaties.

MountResilience zal Europese regio’s en gemeenschappen in berggebieden ondersteunen bij het vergroten van hun vermogen om zich aan te passen aan de klimaatverandering en de transitie naar een klimaatveerkrachtige samenleving. Het project zal multilevel, multidimensionale en opnieuw toepasbare adaptatie aan klimaatverandering en op de natuur gebaseerde oplossingen voor beleids- en maatschappelijke behoeften, evenals het gedrag van burgers, conceptualiseren, testen en opschalen om specifieke klimaateffecten in berggebieden aan te pakken.

Ondersteuning van investeringen en financiering

De EU heeft verschillende financieringsprogramma's die projecten in berggebieden kunnen ondersteunen, waaronder het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds en het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling. Deze middelen kunnen worden gebruikt ter ondersteuning van een breed scala aan initiatieven, waaronder infrastructuurprojecten, het scheppen van banen en milieubehoud.

Het cohesiebeleid van de EU is erop gericht de verschillen tussen de ontwikkelingsniveaus van de verschillende regio's te verkleinen en de nadruk te leggen op de regio's met een achterstand. Daarin staat dat "bijzondere aandacht moet worden besteed aan (...) berggebieden". Het cohesiebeleid speelt dus een sleutelrol bij het aanpakken van de specifieke uitdagingen van berggebieden, met inbegrip van de aanpassing aan de klimaatverandering, aangezien het de aanpassing in het kader van de operationele programma's ervan kan verbeteren.

Interreg VI B bevat 14 transnationale samenwerkingsprogramma’s voor 2021-2027 op grootschalige gebieden in Europa en daarbuiten met een begroting van 1,5 miljard EUR. Daarnaast bestaan er specifieke, door de EU overeengekomen strategieën voor vier macronationale regio’s: Oostzee, Donau, Alpen en Adriatische en Ionische regio's. Berggebieden vallen ook onder deze programma's en profiteren van het stimuleren van strategische samenwerkingsacties op grote schaal.

Als onderdeel van een mandaat van de Commissie dat in 2014 van start is gegaan, hebben de Commissie en het Europees Comité voor normalisatie en het Europees Comité voor elektrotechnische normalisatie (CEN-CENELEC) getracht de aanpassing van Europese normen en normalisatie aan de klimaatverandering aan te pakken, met bijzondere nadruk op de veerkracht van belangrijke sectoren.