Gemeenschappelijke actiegroep voor de bestrijding van muggen – Boven-Rijnvlakte, Duitsland

Met wereldwijde veranderingen als gevolg van milieu- en klimaatverandering, en de steeds groeiende handel en reizen, is de kans groot dat exotische muggenvectoren nieuwe geografische gebieden binnendringen, zoals monitoringresultaten en gerichte maatregelen in Europa en ook Duitsland in het afgelopen decennium hebben aangetoond. Zodra de aanwezigheid van een invasieve muggensoort is bevestigd, moet worden besloten of verdere verspreiding van de soort moet worden gestopt, of eliminatie haalbaar en wenselijk is en welke maatregelen moeten worden genomen om de aankomst en mogelijke vestiging van andere muggenvectorsoorten te voorkomen.

Vanwege de voortschrijdende wereldwijde klimaatverandering komt de van oorsprong tropische muggensoort Aedes albopictus, ook wel bekend als de Aziatische tijgermug, nu ook vaker voor in Duitsland. De verspreiding ervan wordt met grote bezorgdheid gevolgd door volksgezondheidsambtenaren en lokale autoriteiten, vooral vanwege de hoge vectorcompetentie. Het probleem is dat, in tegenstelling tot de inheemse muggensoorten, de Aziatische tijgermug zich niet bij voorkeur voortplant in open gebieden zoals de Rijnweiden, niet in vijvers en poelen. De vrouwtjes van deze soort leggen hun eieren liever in kleine containers gevuld met water in steden, zoals regenvaten, emmers, bloemenonderzetters op het balkon, geblokkeerde goten, begraafplaatsvazen, zelfs in plassen water die zich vormen in afvalgebieden.

De succesvolle vestiging van de Aziatische tijgermug in het zuidwesten van Duitsland vormt een nieuwe uitdaging voor de KABS. Mensen die in gebieden wonen die worden bewoond door de Aziatische tijgermug beschrijven het als een grote overlast die hun verblijf in hun eigen tuin sterk beïnvloedt. Wereldwijd muggen hebben bedevilled mensen eeuwenlang, het verspreiden van ziekte en dood aan miljoenen, het infecteren van mensen met het Zika-virus, gele koorts, dengue, malaria en andere ziekten.

Daarom is het voorkomen van door muggen overgedragen ziekten zeer relevant. Er is inderdaad dringend behoefte aan onderzoeks- en bestrijdingsmaatregelen die effectief kunnen zijn onder toekomstige klimatologische omstandigheden en die het succesvol uitsterven van nieuw ontdekte populaties van de Aziatische tijgermug mogelijk maken.

Vanwege de sterke massavermenigvuldiging van muggen tijdens natte/regenrijke en hoge temperatuurjaren is controle nodig om redenen van openbaar welzijn en om gelijke levensomstandigheden te creëren voor alle mensen die in de Boven-Rijnvlakte wonen. Het doel is om het aantal tijgermuggen in de Boven-Rijnvlakte uit te roeien of op zijn minst aanzienlijk te verminderen, door gebruik te maken van selectieve microbiologische preparaten en een controlestrategie op basis van ecologische omstandigheden.

Het doel om het aantal tijgermuggen in de Boven-Rijnvlakte uit te roeien of op zijn minst aanzienlijk te verminderen, kan worden bereikt op een manier die onschadelijk is voor mens en natuur. Muggen worden niet langer alleen beschouwd als hinderlijke plagen (zoals het geval is bij overstromingsmuggen langs de Rijn), maar ook als gezondheidsplagen, die moeten worden geëlimineerd of op zijn minst sterk moeten worden verminderd om de kans op overdracht van virussen zo laag mogelijk te houden. “De actiegroep wil de overlast van muggen in het gebied van de Boven-Rijnvlakte terugdringen en tegelijkertijd het milieu beschermen met ecologisch aanvaardbare maatregelen, zolang de nodige middelen worden bijeengebracht.”

Elk jaar tijdens het broedseizoen worden relevante muggensoorten in de Boven-Rijn gecontroleerd door middel van een speciaal monitoring- en vroegtijdig waarschuwingssysteem. Sinds de jaren zeventig zorgt een vereniging van lokale gemeenschappen – de “Kommunale Aktionsgemeinschaft zur Bekämpfung der Schnakenplage (KABS) – voor de muggen (in het lokale dialect “Schnaken” genoemd) in de regio. Zonder zijn werk zouden veel gebieden langs de Rijn nauwelijks bewoonbaar zijn.

Monitoringprojecten die betrekking hebben op de vroege detectie van stichtende populaties van de Aziatische tijgermug werden vroeg ontwikkeld, vooral na 2007, toen de eerste eieren van een tijgermug in Duitsland werden gedetecteerd op een parkeerplaats naast de snelweg A5 in de buurt van Bad Bellingen in Baden-Württemberg. In de daaropvolgende jaren werden ook volwassenen en eieren van tijgermuggen gevonden op andere locaties in Zuidwest-Duitsland. Deze monitoringprojecten worden al enkele jaren met succes uitgevoerd. Sinds de tijgermug zich in de Boven-Rijnvlakte heeft gevestigd, heeft de KABS er ook actie tegen ondernomen. Een aantal steden heeft de specialisten van de KABS en haar hulporganisaties al opdracht gegeven om de tijgermug te monitoren en te controleren, waaronder Freiburg, Heidelberg, Karlsruhe of Ludwigshafen. In de deelstaat Baden-Württemberg werden verschillende laboratorium- en veldtesten uitgevoerd op een grotere populatie van de Aziatische tijgermug die in 2015 nieuw werd ontdekt in Heidelberg.

Met behulp van een geïntegreerde ecologische benadering van de bestrijding van muggen werden de uitvoerbaarheid en doeltreffendheid van verschillende maatregelen beoordeeld onder reële veldomstandigheden, waaronder: het toepassen van het muggenbiologische bestrijdingsmiddel Bti in tabletvorm, waarbij steriele mannelijke volwassenen (SIT) of dodelijke valsystemen vrijkomen, specifiek voor vrouwelijke volwassenen. Tegelijkertijd werd de gehele populatie van de Aziatische tijgermug in Heidelberg gemonitord en gecontroleerd. Bti (Bacillusthuringiensis subspecies israelensis stam AM65-52), een van nature voorkomende bacterie in de bodem, wordt gebruikt omdat het sporen bevat die toxines (eiwitcomplex) produceren die specifiek gericht zijn op en alleen de larven van een paar Nematocera-families aantasten. De meest gevoelige doelwitten zijn muggenlarven, minder gevoelige zijn larven van zwarte vliegen, drainvliegen, chironomiden en schimmel muggen. Bti heeft geen toxiciteit voor andere insecten, andere taxa of mensen en is goedgekeurd voor gebruik voor ongediertebestrijding in biologische landbouwactiviteiten. Bti wordt over de hele wereld gebruikt voor muggenbestrijding en wordt gebruikt om zich ontwikkelende muggenlarven te doden door te worden toegepast op stilstaand water waar die larven worden gevonden.

In de afgelopen jaren is een toenemend aantal tijgermugpopulaties gevonden. In 2017 werd één populatie geregistreerd, terwijl er in 2020 al zes populaties zijn gevonden in het KABS-gebied. Aan het einde van het seizoen 2022 werden tijgermugpopulaties gevonden in 15 KABS-ledengemeenschappen. Hieruit ontstond een nieuwe structuur binnen de KABS, die zich specifiek bezighoudt met tijgermuggen. Begin 2020 werd de "Task Force Tiger mug, TFT" opgericht met een nieuwe organisatiestructuur en werden controlestrategieën geïmplementeerd. Als een Aziatische tijgermug wordt gedetecteerd in een gemeente die lid is van KABS, wordt een gericht monitoring- en vectorcontroleprogramma gestart. Afhankelijk van de situatie en de ontwikkeling in de loop van het jaar worden alternatieve benaderingen toegepast, zoals het verzamelen van monsters, de toepassing van Bti, het monitoren van vallen en bewustmakingscampagnes voor het publiek.

Sinds 2020, zodra het tijgermugseizoen begint, gaan KABS-medewerkers van deur tot deur, met folders die informatie geven over biologie, preventie en algemene aspecten van de Aziatische tijgermug en uitleggen hoe verdachte muggen kunnen worden gedetecteerd en gemeld. Na meerdere behandeling van de broedplaatsen met Bti, wordt gesuggereerd dat ongebruikte gieters en emmers, bijvoorbeeld, ondersteboven moeten worden opgeslagen, regenvaten bedekt met muskietennetten. Zelfs de open buizen van zonneschermstandaards moeten worden gesloten. De bijsluiters bevatten informatie over de werkzame stof Bti, die in tabletvorm kan worden gebruikt in regenvaten of andere watercontainers. Daarnaast gaat opgeleid personeel door de privé- en openbare tuinen met een drukpompspuit om broedplaatsen met Bti te behandelen.

De KABS-interventie is gestructureerd volgens deze reeks acties:

• KABS ontvangt een waarschuwing over de aanwezigheid van muggen, hetzij van bewoners, gemeenten of als gevolg van een speciale hot-spot monitoring
• De gemeente en de gezondheidsdienst worden geïnformeerd waar de mug(en) is (zijn) gevonden,
• Een persbericht wordt gezamenlijk voorbereid door de KABS, de lokale gezondheidsautoriteit en de gemeente. Het grote publiek van de gemeente of de regio wordt geïnformeerd over de komende maatregelen
• De plaats waar de mug is gevonden, wordt gecontroleerd om de werkelijke relevantie van de aanwezigheid van de mug te begrijpen. De coördinaten worden toegevoegd via een app op de smartphone en gekoppeld aan een GIS-systeem

Als er geen nieuwe populatie wordt gevonden (slechts één individu), wordt de monitoring voortgezet. Over het algemeen wordt ook de betrokkenheid van het grote publiek voortgezet en wordt informatie verstrekt via persberichten, posters, lokale radiostations, informatie-evenementen en gemeentelijke evenementen.

Als er een nieuwe populatie wordt gevonden:

• Het potentiële “relevante gebied” rond de locatie wordt vastgesteld op basis van ervaring en oordeel van deskundigen.
• De gemeente en de verantwoordelijke gezondheidsautoriteit worden geïnformeerd over geplande maatregelen en over de steun die zij aan de KABS moeten verlenen.
• De betrokkenheid van het grote publiek blijft bijvoorbeeld bestaan in het voorbereiden van een persbericht met de gemeente, het informeren van de bevolking over geplande maatregelen, het ondersteunen van de KABS om toegang te verlenen tot de particuliere eigendommen en het informeren dat een openbaar document – een kennisgeving van de gemeente – zal worden verstrekt aan de individuele eigendommen waartoe de KABS toegang moet hebben.
• De KABS voorziet in een tweedaagse opleiding van haar lokale KABS-medewerkers voor het nemen van de respectieve maatregelen, zoals het uitvoeren van Bti-toepassing, het monitoren van vallen en het identificeren van alle soorten stilstaand water, bijvoorbeeld regenvaten op de terreinen en het uitleggen van de noodzaak van de maatregelen – dit is ook relevant om de eigenaren van onroerend goed dienovereenkomstig te informeren.
• De maatregelen worden genomen op het niveau van de individuele eigendommen. Slechts één team voor een specifiek gebied of zelfs maar één teamlid wordt verzonden, omdat dit het vertrouwen van de eigenaar van het onroerend goed vergroot en de toegang tot het onroerend goed en de acceptatie van maatregelen vergemakkelijkt
• Alle maatregelen worden bijgehouden via een app op de smartphone. Afhankelijk van de datum van het laatste bezoek, verandert de kleur van de rand van het perceel automatisch (bijvoorbeeld een groene eigenschap betekent dat een KABS-medewerker op de site was en respectieve maatregelen nam, oranje betekent dat er tussen 11-14 dagen geen KABS-medewerker op het terrein was en maatregelen nam en rood betekent dat er meer dan 21 dagen geen KABS-lid ter plaatse was en maatregelen nam). De aanwezigheid van het KABS-personeel en de genomen maatregelen worden geregistreerd en geüpload naar een databank waartoe het management van de taskforce toegang heeft.
• Het toezicht op de valkuilen wordt voortgezet
• De informatie die aan individuele eigenaren wordt verstrekt, wordt voortgezet

Alle belangrijke informatie over de bewaakte eigendommen wordt ter plaatse digitaal vastgelegd, inclusief de informatie over die eigendommen waar de toegang is geweigerd of over verlaten eigendommen. In dergelijke gevallen ondersteunt het gemeentebestuur het werk van de KABS door te proberen contact op te nemen met de sceptische burgers of door de eigenaren van verlaten eigendommen te identificeren.

Het werkgebied kan veranderen als gevolg van nieuwe individuele bevindingen of zelfs nieuwe populaties. Tegen het einde van het seizoen, eind oktober, worden een eindrapport van het seizoen en een vooruitzichten voor het volgende seizoen, inclusief kostenramingen, opgesteld door de KABS en aan haar leden verstrekt.

Tijdens de oprichtingsvergadering van de KABS in 1976 in Philippsburg verklaarden 20 organisaties (sommige districten en steden en gemeenten uit Germersheim, Karlsruhe, Ludwigshafen, Rhine-Neckar ,Südliche Weinstraße) hun lidmaatschap. 13 lokale gemeenschappen uit de bovengenoemde districten en de stad Speyer sloten zich in 1976 en 1977 bij de alliantie aan. In 1984 nam het aantal leden toe tot 45 volwaardige leden en drie ondersteunende leden.

Tegenwoordig telt de KABS leden van 94 regionale overheden (92 gemeenten en districten, alsmede de deelstaten Baden-Württemberg en Rijnland-Palts). Het gebied van de KABS strekt zich dus uit van Bingen of de Rheingau in het noorden tot de gemeenten aan de Kaiserstuhl in het zuiden, met in totaal 2,7 miljoen inwoners. Dit betekent dat alle gemeenten binnen dit operationele gebied aan de Rijn lid zijn van de KABS, zodat alle relevante en potentiële broedgebieden kunnen worden gecontroleerd en muggen niet van ongecontroleerde gebieden naar de lidgemeenten kunnen migreren. Vanaf het begin was er ook een zeer nauwe samenwerking met de regio Elzas, Frankrijk, vanwege de beweging van de “Rheinschnaken” (overstromingsmuggen, Rijnmuggen). De Duitse deelstaten zijn ook lid geworden van de KABS omdat interventies voor overstromingsbescherming die in het stroomgebied van de Rijn worden ontwikkeld, de instelling kunnen omvatten van retentiegebieden (inclusief polders) die moeten worden gemonitord en gecontroleerd, volgens de procedure voor de goedkeuring van het plan, als mogelijke broedgebieden voor muggen.

De positieve reacties van de burgers van de KABS-ledengemeenschappen tonen aan dat de ecologische muggenbestrijding de levenskwaliteit op de Boven-Rijn ten opzichte van vroeger sterk heeft verhoogd. De beste manier om het succes van de controle aan te tonen, is door de vangstresultaten die op min of meer hetzelfde moment in voldoende afgelegen onbehandelde gebieden (bv. het noordelijke Kühkopf-gebied, het district Groß-Gerau, Hessen) zijn bereikt, te vergelijken met de behandelde gebieden. Elk jaar vermindert de KABS de hoeveelheid muggen in de lidgemeenten tot een aanvaardbaar niveau, zodat de levenskwaliteit van de mensen in het Bovenrijngebied behouden blijft.

Nauwe coördinatie met de lokale autoriteiten en maximale transparantie ten opzichte van de bewoners zijn belangrijke factoren die bepalend zijn voor een succesvolle bestrijding van overstromingswater en tijgermug.

Factoren die de biologische bestrijding van muggen beperken, zijn zowel economische factoren als beperkingen die verband houden met natuurbehoud. De bestrijding van muggen in waardevolle ecosystemen die worden beschermd in het kader van de wetgeving inzake natuurbehoud (bijvoorbeeld wetlands langs de Rijn) moet een gerichte strategie volgen die de milieukenmerken van dat gebied eerbiedigt. Bijzonder kwetsbare natuurgebieden, zoals broedgebieden voor bedreigde vogelsoorten, kunnen zelfs worden uitgesloten van muggenbestrijding vanwege beperkingen op het gebied van natuurbehoud.

Het werk van de KABS wordt uitsluitend door haar leden gefinancierd. De financiële bijdrage van elk lid wordt in eerste instantie berekend op basis van het aantal inwoners (per 1 januari^2022). Voor kleinere gemeenschappen met maximaal 1.500 inwoners bedraagt dit € 8.750/jaar, voor middelgrote tot 10.000 inwoners € 35.000/jaar en voor grote steden met meer dan 100.000 inwoners € 131.000/jaar. Districten betalen € 47.700/jaar en de deelstaten € 57.000/jaar. In totaal bedraagt de begroting ongeveer 5 miljoen euro per jaar en dus gemiddeld 1,50 euro per inwoner per jaar.

Bovendien worden de kosten van lokale controlemaatregelen ten belope van ongeveer 450 000 EUR per jaar gefinancierd door de leden in wier gemeentelijke gebied deze kosten worden gemaakt.

De voordelen van het werk van de KABS komen ook ten goede aan die gemeenschappen met hun burgers die geen lid zijn en daarom niet bijdragen aan de kosten die moeten worden verhoogd om mensen in de buurt van de Rijn te beschermen tegen muggenplagen. De overstromingsmuggen "Rheinschnaken" trekken tot twintig kilometer van het broedgebied af op zoek naar een bloedmaaltijd. Slechts in enkele gevallen zijn niet-aangrenzende gemeenten lid van de KABS, bijvoorbeeld van de Rijn naar het oosten, en worden maatregelen alleen genomen als er in hun gebied sneeuwsmeltmuggen voorkomen en er dus een specifieke lokale behoefte is aan monitoring en controle.

Volgens § 2 nr. 12 IfSG (Duitse wet ter bescherming tegen infecties) is Aedes albopictus een van de gezondheidsplagen als potentiële drager van ziekten. Als deze worden gedetecteerd en er een gerechtvaardigd risico bestaat dat zij ziekteverwekkers zullen verspreiden, moet de verantwoordelijke autoriteit overeenkomstig artikel 17, lid 2, van de richtsnoeren de maatregelen gelasten die nodig zijn om deze te bestrijden. Volgens § 1, lid 6, van de IfSG-ZusatzV (wet op de bescherming tegen infecties) is de verantwoordelijke instantie de lokale politieautoriteit, die overeenkomstig § 17, lid 6, van de IfSG juncto § 16, leden 6 en 7, van de IfSG handelt op voorstel van de gezondheidsdienst. De lokaal verantwoordelijke gezondheidsdienst beoordeelt of er sprake is van een dergelijk risico.

De KABS begon in 1976. In 2020 werd de KABS geherstructureerd en werd een specifieke taskforce opgericht om de tijgermug te monitoren en te bestrijden en werden maatregelen genomen.

De KABS wordt verondersteld op de lange termijn door te gaan. Aan de ene kant moeten de maatregelen elke zomer worden herhaald, en nog vaker tijdens het seizoen, omdat het onmogelijk is om muggen te stoppen en ze zich heel snel kunnen voortplanten. Aan de andere kant kunnen bewustmakingscampagnes die mensen aanmoedigen om geen potten, emmers enz. achter te laten waar muggen kunnen broeden, op lange termijn positieve effecten hebben bij het beheersen van deze soort.

Artur Jöst

Leader of the Task Force on Exotic Mosquitos - Kommunale Aktionsgemeinschaft zur Bekämpfung der Schnakenplage (KABS)

E-Mail: artur.joest@kabs-gfs.de

Dirk Reichle

Scientific Director - Kommunale Aktionsgemeinschaft zur Bekämpfung der Schnakenplage (KABS)

E-Mail: dirk.reichle@kabs-gfs.de

Pluskota, B. et al., 2018. Studies naar de doeltreffendheid van bewakings- en bestrijdingsmaatregelen voor de ontwikkeling van een catalogus van maatregelen voor de geïntegreerde bestrijding van de Aziatische tijgermug in Baden-Württemberg