Europees beleid inzake aanpassing aan de klimaatverandering en gezondheid

Klimaat en gezondheid in de belangrijkste EU-beleidsdocumenten

In de EU is een aantal beleidsmaatregelen gericht op het voorkomen van de gevolgen van de klimaatverandering voor de menselijke gezondheid.

Het belangrijkste algemene beleidskader is de Europese Green Deal. Het bevat een nieuwe groeistrategie om de Unie om te vormen tot een eerlijke en welvarende samenleving, met een moderne, hulpbronnenefficiënte en concurrerende economie, waar in 2050 netto geen broeikasgassen meer worden uitgestoten en waar economische groei is losgekoppeld van het gebruik van hulpbronnen. De Europese Green Deal heeft ook tot doel het natuurlijk kapitaal van de Unie te beschermen, in stand te houden en te verbeteren, en “de gezondheid en het welzijn van de burgers te beschermen tegen milieugerelateerde risico’s en effecten”. Tegelijkertijd moet deze transitie rechtvaardig en inclusief zijn en niemand aan zijn lot overlaten.

In het voorstel voor het achtste milieuactieprogramma voor de periode tot 2030 wordt erop aangedrongen de verbanden tussen het milieu- (met inbegripvan het klimaat) en het gezondheidsbeleid te versterken, onder meer door “de monitoring van de menselijke gezondheid en de gevolgen van en de aanpassing aan de klimaatverandering”.

EU-beleid inzake aanpassing aan de klimaatverandering

Artikel 5 van de Europese klimaatwet, die in juni 2021 in werking is getreden, maakt aanpassing aan de klimaatverandering een wettelijke verplichting voor de EU-instellingen en de lidstaten, op grond waarvan zij “voortdurende vooruitgang [moeten] boeken bij het vergroten van het aanpassingsvermogen, het versterken van de veerkracht en het verminderen van de kwetsbaarheid voor klimaatverandering overeenkomstig artikel 7 van de Overeenkomst van Parijs”. Ookmoet in het aanpassingsbeleid van de lidstaten “rekening worden gehouden met de bijzondere kwetsbaarheid van de betrokken sectoren”, “de aanpassing aan de klimaatverandering op consistente wijze op alle beleidsterreinen” worden geïntegreerd en “met name gericht zijn op de meest kwetsbare en getroffen bevolkingsgroepen en sectoren”.

De Europese Commissie heeft in februari 2021 de mededeling “Een klimaatveerkrachtig Europa tot stand brengen – de nieuwe EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering” goedgekeurd. Daarin wordt een langetermijnvisie geschetst voor de EU om tegen 2050 een klimaatveerkrachtige samenleving te worden die volledig is aangepast aan de onvermijdelijke gevolgen van de klimaatverandering, en wordt ook gewezen op de noodzaak van een beter inzicht in de klimaatrisico’s voor de gezondheid. Een belangrijke actie in het kader van deze strategie is de Europese waarnemingspost voor klimaat en gezondheid.

De Europese Commissie en het Europees Milieuagentschap bereiden de eerste Europese klimaatrisicobeoordeling (EUCRA) voor. Het zal naar verwachting in het voorjaar van 2024 worden gepubliceerd en zal de belangrijkste gevolgen en risico’s van de klimaatverandering – met inbegrip van die voor de volksgezondheid – in Europa beoordelen.

Coördinatieactiviteiten van de EU op het gebied van gezondheid

Krachtens artikel 168 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie berust de primaire verantwoordelijkheid voor de organisatie en verstrekking van gezondheidsdiensten en medische zorg bij de lidstaten. Het gezondheidsbeleid van de EU dient derhalve ter aanvulling van het nationale beleid en ter waarborging van de bescherming van de gezondheid in al het EU-beleid. Om bijvoorbeeld de paraatheid en de coördinatie van de respons op gezondheidsbedreigingen te versterken, heeft de EU in 2022 Verordening 2022/2371 inzake ernstige grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid vastgesteld en Besluit 1082/2013/EU ingetrokken. Het biedt de EU een sterk en alomvattend mandaat voor coördinatie en samenwerking met het oog op een doeltreffender respons op ernstige grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid, zowel op het niveau van de Europese Unie (EU) als op dat van de EU-lidstaten. Het heeft tot doel de preventie-, paraatheids- en responsplanning te versterken; de epidemiologische surveillance en monitoring te versterken; de gegevensrapportage te verbeteren; en de EU-coördinatie versterken.

De Europese Commissie bouwt aan een sterke Europese gezondheidsunie om de coördinatie van ernstige grensoverschrijdende bedreigingen, met inbegrip van bedreigingen in verband met het milieu en de klimatologische omstandigheden, verder te verbeteren. Volgens de mededeling: Met het oog op de totstandbrenging van een Europese gezondheidsunie – paraatheid en veerkracht, bouwt de Europese gezondheidsunie voort op de gezamenlijke inspanningen van de EU om de relatie met de natuurlijke omgeving te verzoenen door verschillende en duurzamere patronen van economische groei aan te gaan. De bestrijding van de klimaatverandering en het vinden van manieren om zich daaraan aan te passen, de instandhouding en het herstel van de biodiversiteit, de verbetering van voeding en levensstijl, de vermindering en verwijdering van milieuverontreiniging zullen positieve gevolgen hebben voor de gezondheid van de burgers.

Het EU4Health-programma (het programma) is het grootste EU-gezondheidsprogramma tot nu toe dat 5,3 miljard EUR zal investeren in acties met een EU-meerwaarde, als aanvulling op het beleid van de EU-landen en ter verwezenlijking van een of meer doelstellingen van EU4Health.

Het programma heeft tot doel de gezondheid in de Unie te verbeteren en te bevorderen, mensen in de Unie te beschermen tegen ernstige grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid, geneesmiddelen, medische hulpmiddelen en crisisrelevante producten te verbeteren en de gezondheidsstelsels te versterken. EU4Health is onder meer van plan “bijte dragen tot het aanpakken van de negatieve gevolgen van de klimaatverandering en de aantasting van het milieu voor de menselijke gezondheid”,door financiering te verstrekken aan in aanmerking komende entiteiten, gezondheid. De doelstellingen van het programma zullen worden nagestreefd door in alle beleidsmaatregelen en activiteiten van de Unie een hoog niveau van bescherming van de menselijke gezondheid te waarborgen, in voorkomend geval in overeenstemming met de “één gezondheid”-benadering.

Tot slot wordt klimaatverandering in de mededeling van de Commissie over een alomvattende aanpak van geestelijke gezondheid van juni 2023 genoemd als een van de ingrediënten van de “drievoudige planetaire crisis” van klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en vervuiling. Het benadrukt ook dat jongeren sterk bezig zijn met klimaatverandering en dat velen van hen hun toekomst als beangstigend zien.

Europese agentschappen en autoriteiten op het gebied van klimaatverandering en gezondheid

Om de Europese verdediging tegen infectieziekten te versterken, werd in 2005 het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) opgericht. Het ECDC is belast met wetenschappelijk bewijs en risicobeoordelingen van overdraagbare ziekten, met inbegrip van ziekten die verband houden met een veranderend klimaat. Europese landen rapporteren gegevens van hun surveillancesystemen aan het ECDC. Krachtens Verordening (EU) 2022/2371 zal de lijst van ziekten die op EU-niveau bij het ECDC moeten worden aangemeld, worden bijgewerkt, zodat ziekten, waaronder ziekten die verband houden met klimaatverandering, tijdig kunnen worden opgespoord.  Het ECDC heeft het netwerk "Europees milieu en epidemiologie" (E3) ontwikkeld, dat realtime-monitoringinstrumenten voor meteorologische omstandigheden biedt om het risico van door water overgedragen ziekten en door vectoren overgedragen ziekten te beoordelen, alsook andere instrumenten voor risicobeoordelingen. Daarnaast financieren het ECDC en de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA). VectorNet, nu in zijn tweede iteratie (2019-2023), een platform dat de verzameling van gegevens over vectoren en pathogenen in vectoren met betrekking tot zowel de diergezondheid als de menselijke gezondheid ondersteunt. Het vergemakkelijkt de uitwisseling van gegevens over de geografische verspreiding van vectoren van geleedpotigenziekten in Europa.

De in 2021 opgerichte Europese Autoriteit voor respons inzake noodsituaties en paraatheid op gezondheidsgebied (HERA) tilt de paraatheids- en responscapaciteit van de EU voor ernstige grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid naar een nieuw niveau en zal een essentieel element zijn voor de totstandbrenging van een sterkere Europese gezondheidsunie. HERA beschikt over een budget van 6 miljard EUR voor de periode 2022-2027 en werkt aan het voorkomen, opsporen en snel reageren op gezondheidscrises, onder meer als gevolg van klimaatverandering. Het werkt in twee modi: Vóór een gezondheidscrisis - in de "paraatheidsfase" - zal HERA nauw samenwerken met andere EU- en nationale gezondheidsagentschappen, het bedrijfsleven en internationale partners om de paraatheid van de EU voor noodsituaties op gezondheidsgebied te verbeteren. In geval van een noodsituatie op het gebied van de volksgezondheid op EU-niveau schakelt HERA snel over op noodoperaties, neemt het snel besluiten en activeert het noodmaatregelen.

Het Europees Milieuagentschap beheert samen met de Europese Commissie de Europese Waarnemingspost voor klimaat en gezondheid. Het biedt de beleidsmakers robuuste en onafhankelijke informatie over het milieu, met inbegrip van de trends en prognoses op het gebied van klimaatgevaren en de gevolgen daarvan voor de menselijke gezondheid.

EU-beleidsterreinen met nevenvoordelen voor de gevolgen van de klimaatverandering voor de gezondheid

Veel andere EU-beleidsmaatregelen maken het ook mogelijk om de gevolgen van de klimaatverandering voor de gezondheid aan te pakken. De renovatiegolf heeft bijvoorbeeld tot doel gebouwen energie-efficiënter te maken, waarbij wordt erkend dat mensen in slecht geïsoleerde en uitgeruste gebouwen meer worden blootgesteld aan onderkoeling in de winter en hittestress in de zomer, met name als zij tot kwetsbare groepen behoren. De EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030, die in mei 2020 van start is gegaan, bevordert het planten van bomen en het herstel van de natuur, en dit kan stedelijke gebieden helpen afkoelen en overstromingen en andere natuurrampen helpen verminderen. De strategie, die tot doel heeft de biodiversiteit in Europa tegen 2030 op weg te zetten naar herstel, bevat ook andere acties en toezeggingen, zoals een oproep aan grotere Europese steden om plannen voor stedelijke vergroening te ontwikkelen. Tot slot heeft de EU-taxonomie voor duurzame financiering tot doel een gezondere en klimaatbestendigere leefomgeving tot stand te brengen door meer particuliere investeringen te richten op ecologisch duurzame activiteiten, waaronder aanpassing aan de klimaatverandering.

Investeringen in kennisontwikkeling en -implementatie

Horizon Europa is het belangrijkste financieringsprogramma van de EU voor onderzoek en innovatie tot 2027. Uitgerust met een begroting van 95,5 miljard euro pakt het de klimaatverandering aan, draagt het bij tot de verwezenlijking van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen van de VN en stimuleert het het concurrentievermogen en de groei van de EU. Het biedt tal van financieringsmogelijkheden voor onderzoek en innovatie op het gebied van de gezondheidseffecten van klimaatverandering, met name in het kader van het zogenaamde gezondheidscluster, maar mogelijk ook in het kader van andere specifieke programma’s.

Een ander belangrijk onderdeel van Horizon Europa zijn de zogenaamde EU-missies – verbintenissen om grote maatschappelijke uitdagingen op te lossen – die onder meer het volgende omvatten:

• de EU-missie inzake aanpassing aan de klimaatverandering, met inbegrip van maatschappelijke transformatie. Het is uitgerust met een begroting van 673 miljoen EUR en is gericht op het ondersteunen van EU-regio’s, -steden en -lokale overheden bij hun inspanningen om veerkracht op te bouwen tegen de gevolgen van de klimaatverandering. Tot op heden hebben meer dan 300 regionale en lokale overheden het Missiehandvest ondertekend.
• de missie inzake klimaatneutrale en slimme steden, die tot doel heeft een rechtvaardige transitie te bevorderen om de gezondheid en het welzijn van mensen te verbeteren, met nevenvoordelen, zoals een betere luchtkwaliteit of een gezondere levensstijl, waarbij de nadruk wordt gelegd op het belangrijke verband tussen aanpassing aan de klimaatverandering, mitigatie en gezondheid.

De informatie over de onderzoeksprojecten en -resultaten die door het vorige EU-kaderprogramma Horizon 2020zijn gefinancierd, is beschikbaar in de hulpbronnencatalogus van het Waarnemingscentrum.