Restaurering og klimatilpasning av kyrkjeruinar, Holla, Noreg

Holla kyrkjeruin ligg på Ulefoss, Søraust-Noreg. Det er ein svært gammal bygning som har gått gjennom flere renoveringsarbeid sidan 1920-talet, ved hjelp av materiale og metodar som har avdekt nokre veikskapar på lang sikt.Fram til 2100 vil Noreg ha eit varmare klima, men den mest merkbare endringa er meir og ekstrem nedbør. Desse nedbørsepisodene vil føre til større regnflaumar og auka risikoen for erosjon og jordskred. På den andre sida vil sommartørke òg forekomme oftare. Havnivåstiging vil føre til større stormflod. Risikoen for frostsprekker kan aukast i område som opplever flere fryse-/tinesyklusar. (CICERO Senter for internasjonal klimaforskning, rapport 2018). Kombinasjonen av aukande nedbør og frosttiningssyklusar på grunn av klimaendringar utgjer ein aukande trussel mot den gamle ruinen.

Målet med restaureringa var å:

• Bevar ruinane på lang sikt, òg under eit klima i endring: Ruinane av Holla kyrkje er ein verdifull del av norsk historie og kultur, og ans difor som ein viktig ressurs å ta vare på for framtidige generasjonar.
• Gjer ruinane tilgjengelege: Ruinane var ikkje lett tilgjengelege for publikum før restaureringa. Restaureringsprosjektet inkluderte bygging av ein ny sti til ruinane og installasjon av fortolkande skilting. Den offentlege tilgjengelegheita var eit viktig mål òg å utfalda turismehøve.
• Forbetre ruinanes utsjånad: Ruinane var i forfall før restaureringa. Restaureringsprosjektet omfatta fjerning av vegetasjon, stabilisering av veggane, og utskifting av manglande steinar.
• Tolking av ruinane: Ruinane er ei påminnelse om Holla kyrkjes rike historie. Restaureringsprosjektet inkluderte installasjon av informasjonspaneler som forklarar kyrkjas historie og restaureringsprosessen.

Prosjektgruppa hadde ei heilskapleg tilnærming til klimatilpasning. Dette innebar å vurdere dei langsiktige konsekvensane av klimaendringar på Holla kyrkjeruinar og området rundt. Nærare bestemt vart klimaendringar teke omsyn til i restaureringa av Holla kyrkjeruinar i Ulefoss på flere måtar.

• Betongfuger frå 1920-talet er fjerna og erstatta med hydrauliske kalkfuger. Sjølv om dette materialet ikkje er den opphavlege mørtelen («rein kalkmørtel» eller «hydratkalkmørtel»), er det mindre utsett for skade frå råme og forvitring. Den opphavlege mørtel ville ikkje motstå utandørs klimatilhøve, sidan Holla ruinen er ikkje ein overbygd bygning.
• Veggdekselet (tidlegare laga av skifer med noko silikonbasert reparasjonsstoff, sidan 1920-talet) vart erstatta. Denne nye veggdekselet brukte støypte fiberarmerte betongplater, som glir på veggplata. Denne løysinga vart teke i bruk for å hindre sprekkdanningar på dei underliggande veggane, ettersom temperatur og grunnforhold (geologi, hydrologi, hydrogeologi og jordforhold på ein stad) endrast.
• Jord på næraste 25 cm frå veggane vart erstatta med grus. Dette vart gjort for å hindre at regnvatn soaking veggane i våte periodar og brann for å nå veggane i tørre og varme periodar.
• Vegetasjon av innfødde artar vart planta i landskapet rundt ruinane. Dette bidreg til å fremje biologisk mangfald og redusere risikoen for erosjon.

Det 18. århundre murstein inngangen til Vesten var ikkje mogleg å redde. Difor vart det demontert og erstatta med moderne historisk stil murverk. Restaureringsprosjektet vart overvaka sidan det vart starta og vil gå føre seg i flere år etter ferdigstillinga for å sikre at det fungerer etter hensikten. Denne overvåkinga bidro til å identifisere eventuelle område som måtte handsamast for ytterlegare å redusere verknaden av klimaendringar. Det er viktig at overvåkinga held fram òg i tilfelle det ikkje oppdagast endringar. Murverket overvakas kvart anna år, og mindre feil vert reparert umiddelbart før dei forårsaka meir grunnleggjande skadar.

Ruinen reknast som stabil med omsyn til innsynkingsskadar. Så, inga spesiell ekstra overvåking er gjort bortsett frå grundig visuell inspeksjon av ledda. Sidan ruinen nyleg er repointed, vil eventuelle skadar vise seg som sprekkar mellom stein og ledd.

Riksantikvarenvar den leiande etaten for prosjektet. Det var ansvarleg for å føre tilsyn med prosjektet og sørgje for at det vart gjort i samsvar med kulturminnelova. Direktoratet har òg konsultert ei rekkje interessentar, mellom anna lokale historikarar, arkeologar og medlemmer av lokalsamfunnet. Restaureringsprosjektet vart òg gjenstand for gransking frå publikum og vart formidla gjennom media. Nokre var bekymra for at prosjektet ville skada ruinane eller at det ikkje ville bli gjort på ein måte som var respektfull for stadens historie.

Holla kommune var ansvarleg for medfinansieringa av prosjektet. Dei samarbeidde òg med dei andre interessentane for å sikre at prosjektet var foreinleg med kommunens planar for området. Kommunen var òg med på å fremje prosjektet overfor vitjande og bebuarar i området.

I tillegg til formelle måtar å involvere interessentane på, var det også stor uformell deltaking frå lokalsamfunnet. Lokale innbyggjarar var involvert i prosjektet på ei rekke måtar, til dømes å gje informasjon om ruinanes historie og friviljug si tid til å hjelpe til med restaureringsarbeidet.

Tre viktige suksessfaktorar kan identifiserast:

• Prosjektet vart designa for å vere langvarig, og restaureringsteamet tok omsyn til dei langsiktige konsekvensane av klimaendringar. Denne tilnærminga vil bidra til å sikre at ruinane bevarast for framtidige generasjonar. Det er ingen garanti for at siste restaurasjons murverk vil stå 'for alltid'. Imidlertid tillet dei valde metodane og materiala fokuserte reparasjonar på bestemte delar/seksjonar (punkt-til-punkt) av ruinen.
• Interessentdeltakinga i restaureringa av ruinane av Holla-kyrkja var avgjerande for prosjektets suksess. Ved å involvere ei rekkje interessentar, var prosjektet i stand til å møte behova til samfunnet og sikre at ruinane vart restaurert på ein måte som var kjenslevar for deira historiske og kulturelle betydning. I og for seg var prosjektet ope for publikum gjennom restaureringsprosessen, og ruinane var til og med opne for vitjande under restaureringsarbeidet. Dette bidro til å fremje ei kjensle av fellesskap eigarskap av ruinane og har gjort dei til ein meir verdsett del av samfunnet.
• Restaureringsprosjektet brukte tradisjonelle, men klimabestandige materiale og metodar, som ashlar og mørtel, for å sikre at ruinane ville bli bevart for framtidige generasjonar. Denne tilnærminga var òg respektfull for stadens historiske karakter.

Dei viktigaste avgrensande faktorane var:

• Restaureringsprosjektet måtte balansere behovet for å bevare ruinane med behovet for å gjere dei meir tilgjengelege for publikum. Dette krev nøye planlegging og design.
• Restaureringsprosjektet var kostbart, og det var naudsynt å sikre finansiering frå ei rekkje kilder. Dette innebar ei betydeleg mengd innsamlings- og tilskotssøknader.
• Det var noko motstand mot restaureringsprosjektet frå folk som var bekymra for verknaden på miljøet og den historiske integriteten til nettstaden. Dette kravde nøye kommunikasjon og oppsøking for å ta opp samfunnets bekymringar.
• Ruinane vil krevje løpande vedlikehald for å sikre at dei held fram med å vere i god stand. Dette vil krevje ei forpliktalse frå lokalsamfunnet og frå styresmaktene.

Restaureringa av Holla kyrkjeruinar var eit samarbeid mellom Riksantikvaren, Norsk Fortidsminneforening og Holla kommune. Prosjektet vart finansiert av den norske regjeringa, Holla kommune og private donasjonar.

Ifølgje Riksantikvaren var totalkostnaden for prosjektet 14,5 millionar kroner. Private donasjonar ga 2,8 millionar kroner (ca. 0,3 millionar euro).

Ved sida av å bevare ein verdifull del av norsk historie og kultur, er ruinane i Holla kyrkje ei påminnelse om historia til Holla sokn og området rundt. Restaureringa har tiltrekt seg flere vitjande til området. Dette har kome bedrifter i lokalsamfunnet til gode og har bidrege til å revitalisere den lokale økonomien.

Restaureringa av ruinane av Holla-kyrkja var underlagt ei rekkje juridiske krav, inkludert:

• Kulturminneloven (Kulturminneloven): Lova regulerer vern og bevaring av kulturarven i Noreg. Det stillast krav om at alle prosjekter som kan påverke kulturminne skal godkjennast av Riksantikvaren.
• Plan- og bygningslova: Denne lova regulerer planlegging og utvikling av land i Noreg. Det krev at alle prosjekter som inneber endringar i det bygde miljøet må godkjennast av kommunen.
• Miljøvernloven (Forurensningsloven): Lova regulerer vern av miljøet i Noreg. Det krev at alle prosjekter som kan ha ein innverknad på miljøet må vurderast for deira miljøpåverknad.

Restaureringsprosjektet vart gjenstand for ein miljøkonsekvensanalyse (EIA) for å sikre at det ikkje ville ha ein betydeleg negativ innverknad på miljøet. Eia fann at prosjektet ville ha nokre mindre negative konsekvensar, til dømes tap av vegetasjon og forstyrring av dyrehabitater. Prosjektet vart imidlertid ansett som akseptabelt i lys av fordelane det ville gje for kulturarven i området.

Restaureringa av Holla kyrkjeruinar i Ulefoss var eit prosjekt som starta i 2002 og stod ferdig i 2020.

Forutsett at regelmessig overvåking og vedlikehald utførast som planlagt, forventast arbeida å stå i dei neste 100 åra.

Inger-Marie Aicher Olsrud
The Norwegian Directorate of Cultural Heritage
postmottak@ra.no

Holla Kirkeruin (norsk)

Konserveringa av Holla kyrkjeuin — Riksantikvaren