Rolnictwo

Główne przesłania

• Sektor rolny jest nie tylko główną siłą napędową zmiany klimatu, ale również poważnie nią dotknięty. Wysiłki polityczne są zatem ukierunkowane nie tylko na łagodzenie zmiany klimatu w rolnictwie, ale także na wzmocnienie sektora i zminimalizowanie skutków zmiany klimatu.

• Strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, rozporządzenie LULUCF i wspólna polityka rolna UE to instrumenty, które można wykorzystać do stymulowania rozwiązań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i poprawy odporności sektora rolnictwa na zagrożenia klimatyczne. Pojawiły się sieci wiedzy i praktyków w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, które ułatwiają wymianę informacji i budowanie zdolności, w tym w ramach kilku programów badawczych finansowanych przez UE.

• Monitorowanie, sprawozdawczość i ocena środków rolnych na szczeblu UE będą w dużej mierze zależeć od formalnego mechanizmu sprawozdawczości w ramach zreformowanej wspólnej polityki rolnej.

Skutki, podatność na zagrożenia i ryzyko

Vesna Špoljar, Climate Change PIX /EEA

Sektor rolny jest jednym z głównych czynników napędzających zmianę klimatu, ponieważ emituje metan (CH_4),podtlenek azotu (N₂O) i dwutlenek węgla (CO₂), głównie w związku z produkcją zwierzęcą, w tym gospodarowaniem obornikiem, i stosowaniem nawozów. Udział europejskich emisji gazów cieplarnianych wynosi obecnie około 10 %, z wyłączeniem emisji wyższego szczebla w krajach, z których Europa importuje żywność i pasze. Z kolei zmiana klimatu wpływa na europejskie rolnictwo i wymaga dostosowania systemów rolnych i rolników. Rosnące temperatury i stężenie CO2 w atmosferze, zmiany w strukturze opadów i częstsze ekstremalne zdarzenia wpływają na plony i wydajność zwierząt gospodarskich w Europie, ale także na gospodarkę wodną i warunki transportu i przechowywania. Oczekuje się, że wydajność upraw ogólnie spadnie w regionach południowych i wzrośnie na północy. Ponadto częstsze ekstremalne zdarzenia pogodowe będą miały powszechne i szkodliwe skutki w całej Europie.

W europejskiej ocenie ryzyka związanego z klimatem zidentyfikowano kilka głównych zagrożeń klimatycznych dla europejskich systemów żywnościowych. Zagrożenia dla produkcji roślinnej z powodu deficytu wody i ciepła są najpoważniejsze i najpilniejsze, a Europa Południowa jest regionem o kluczowym znaczeniu. Wpływ klimatu na produkcję żywności może kaskadowo wpływać na źródła utrzymania na obszarach wiejskich i przybrzeżnych, użytkowanie gruntów, zdrowie słabszych grup społecznych i szerzej pojętą gospodarkę.

Ramy polityki

Przyjęta w 2021 r. strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu ma na celu uczynienie przystosowania się do zmiany klimatu inteligentniejszym, szybszym (przyspieszenie wdrażania rozwiązań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu) i bardziej systemowym (zintegrowane rozwiązania i plany). Stymulowanie lokalnej adaptacji, rozwiązania oparte na zasobach przyrody, zrównoważone wykorzystanie i odporność zasobów słodkiej wody są szczególnie istotne dla sektora rolnego, natomiast intensyfikacja działań międzynarodowych ma zasadnicze znaczenie dla uniknięcia zakłóceń w przywozie produktów rolnych do UE.

Wnioski dotyczące dostosowania rozporządzenia w sprawie użytkowania gruntów, zmiany użytkowania gruntów i leśnictwa (LULUCF) mają na celu zwiększenie wychwytywania dwutlenku węgla w rolnictwie i leśnictwie, co ma istotne konsekwencje dla zmiany pokrycia terenu. Środki służące osiągnięciu tego celu, takie jak utrzymanie użytków zielonych, rolnictwo regeneratywne i odbudowa torfowisk, pomogą również zapobiegać erozji gleby i zmniejszyć ryzyko powodziowe.

Konkretne środki dostosowawcze w sektorze rolnym są wspierane przede wszystkim w ramach wspólnej polityki rolnej (WPR), przy czym głównymi celami są zrównoważony rozwój i działania w dziedzinie klimatu. W ramach WPR wzmocniono obowiązkowe środki ochrony środowiska i ustanowiono więcej możliwości finansowania gospodarki leśnej, gospodarowania obszarami o niekorzystnych warunkach gospodarowania i ekoprogramów. Na przykład w każdym gospodarstwie co najmniej 3 % gruntów ornych musi być przeznaczone na różnorodność biologiczną i elementy nieprodukcyjne, z możliwością otrzymania wsparcia w ramach ekoprogramów, aby osiągnąć 7 %. Do tej pory specjalne środki przystosowawcze nie odgrywały znaczącej roli w WPR, ale obowiązkowe i dobrowolne środki zazieleniania często zapewniają krótko- i średnioterminowe rozwiązania adaptacyjne na poziomie gospodarstw. Płatność z tytułu zazieleniania w ramach filaru 1 WPR obejmuje dywersyfikację upraw, ustanowienie obszarów proekologicznych i utrzymanie trwałych użytków zielonych. Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w ramach filaru 2 WPR obejmuje rozwój lasów, działania rolno-środowiskowo-klimatyczne, rolnictwo ekologiczne i płatności z tytułu sieci Natura 2000. Uzupełnieniem systemów finansowania są środki szkoleniowe i inne wsparcie mające na celu poprawę wydajności i odporności na zmianę klimatu pochodzące z systemu doradztwa rolniczego, partnerstwa innowacyjnego i badań stosowanych.

Zgodnie z Europejskim Zielonym Ładem, strategią „Od pola do stołu” i strategią na rzecz bioróżnorodności we wnioskach dotyczących WPR na lata 2023–2027 położono większy nacisk na działania w dziedzinie środowiska i klimatu. Ustanawia się środki obowiązkowe i więcej możliwości finansowania w celu zachowania gleb bogatych w węgiel, płodozmianu, gospodarowania składnikami odżywczymi i ekoprogramów.

Poprawa bazy wiedzy

Europejska ocena ryzyka klimatycznego z 2024 r. zawiera kompleksową ocenę głównych zagrożeń klimatycznych, przed którymi stoi Europa obecnie i w przyszłości. Określono w nim 36 głównych zagrożeń klimatycznych, które zagrażają naszemu bezpieczeństwu energetycznemu i żywnościowemu, ekosystemom, infrastrukturze, zasobom wodnym, systemom finansowym i zdrowiu ludzi, biorąc również pod uwagę ryzyko dla sektora rolnictwa.

Sektory narażone na zmianę klimatu, takie jak sektor rolny, są szczególnie narażone na zmianę klimatu zgodnie ze sprawozdaniem IPCC AR6 grupy roboczej II pt. „Zmiana klimatu 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability[Oddziaływanie, adaptacja i podatność]. Przewiduje się zwiększone ryzyko ekstremalnych zdarzeń pogodowych, suszy, powodzi i zmian w warunkach wzrostu. Skuteczne warianty przystosowania się do zmiany klimatu obejmują hodowlę w celu przystosowania się do zmiany klimatu lub selekcję odpornych upraw/upraw, system rolno-leśny, dywersyfikację krajobrazu i rolnictwo miejskie.

W sprawozdaniu specjalnym IPCC w sprawie globalnego ocieplenia o 1,5 °C odniesiono się do wpływu na sektor rolny w różnych rozdziałach, wskazując na związane z tym potrzeby w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Priorytetem jest poszerzenie wiedzy w tych obszarach, w tym na temat kosztów i korzyści działań dostosowawczych związanych z rolnictwem. W sprawozdaniu specjalnym IPCC w sprawie zmiany klimatu i gruntów oceniono aktualną wiedzę naukową, w tym na temat degradacji gruntów, pustynnienia i bezpieczeństwa żywnościowego, wariantów kształtowania i przystosowania się do zmiany klimatu, a także konkretnych wyzwań i możliwości dla sektora rolnictwa.

Sprawozdanie EEA w sprawie przystosowania się do zmiany klimatu w sektorze rolnictwa w Europie zawiera przegląd tego, w jaki sposób polityki i programy UE odnoszą się do przystosowania się do zmiany klimatu, oraz przykłady wykonalnych i skutecznych działań przystosowawczych.

Wspólne Centrum Badawcze (JRC) wspiera Komisję Europejską w modelowaniu gospodarczego wpływu zmiany klimatu na sektor rolny oraz w ocenie polityki w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków (np. projekty PESETA). Szereg projektów badawczych dotyczących przystosowania się do zmiany klimatu w sektorze rolnictwa sfinansowano w ramach programów LIFE (np. AgriAdapt, ADAPT2CLIMA, LiveAdapt itp.) i H2020 (np. MOSES, BINGO, COACCH, Flourish, FATIMA, RUN4LIFE, RESFOOD, IoF2020).

Usługa programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu (C3S) zapewnia informacje, narzędzia i dane na temat zmiany klimatu, w tym szereg usług demonstracyjnych dla sektora rolnego. Oferuje bezpłatny i otwarty dostęp do sektorowego systemu informacyjnego (SIS) dostępnego w magazynie danych klimatycznych w celu wspierania regionalnych inicjatyw w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Dalsze usługi dla sektora wodnego zapewniają wskaźniki wody, które można wykorzystać do wyboru odpowiednich upraw i planowania infrastruktury nawadniania, a także demonstracje w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Usługa programu Copernicus w zakresie monitorowania obszarów lądowych zapewnia dane z teledetekcji dotyczące pokrycia terenu i zmian pokrycia terenu, fenologii roślinności i produktywności, które pomogą w określeniu plonów. W przyszłości dane z teledetekcji mogą informować o regionalnych zmianach pokrycia terenu wynikających ze środków przystosowawczych, a także o zagregowanych tendencjach na szczeblu UE.

Inicjatywa wspólnego planowania w zakresie rolnictwa, bezpieczeństwa żywnościowego i zmiany klimatu koncentruje badania w 24 krajach na sprostaniu wzajemnie powiązanym wyzwaniom związanym ze zrównoważonym rolnictwem, bezpieczeństwem żywnościowym i skutkami zmiany klimatu.

Kilka międzynarodowych sieci, organizacji i stowarzyszeń dzieli się wiedzą w swoich społecznościach praktyków. Obejmują one Europejską Federację Rolnictwa Konserwacyjnego, Międzynarodową Federację Ruchów Rolnictwa Ekologicznego (EuropejskaGrupa Regionalna)oraz COPA-COGECA.

Wspieranie inwestycji i finansowania

Finansowanie UE na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu jest wspierane przez wieloletnie ramy finansowe (WRF) na lata 2021–2027, które zapewniają włączenie działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu do wszystkich głównych programów wydatków UE.

W ramach tego budżetu WRF na WPR przeznaczono 386,6 mld EUR. Większość (270 mld euro) wydatków zostanie przeznaczona na wsparcie dochodów w ramach filaru 1, a dodatkowe 20 mld euro zostanie przeznaczone na wsparcie rynku. Pozostała część (około jedna czwarta) zostanie przeznaczona na wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w ramach filaru 2.

Dodatkowe fundusze będą dostępne w ramach unijnego programu badawczego „Horyzont Europa” w celu wsparcia konkretnych badań naukowych i innowacji w dziedzinie żywności, rolnictwa, rozwoju obszarów wiejskich i biogospodarki.

Misja UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu wspiera regiony, miasta i władze lokalne w ich wysiłkach na rzecz budowania odporności na skutki zmiany klimatu, zapewniając finansowanie w ramach programu ramowego UE w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”. W działania misji mogą być zaangażowane regiony i władze lokalne w państwach stowarzyszonych z programem „Horyzont Europa” lub w państwach negocjujących stowarzyszenie z programem „Horyzont Europa”. Przedsiębiorstwa mogą również kwalifikować się do uczestnictwa, na przykład jako innowatorzy oferujący innowacyjne rozwiązania lub usługi klimatyczne. Możliwości finansowania można znaleźć na portalu „Funding and Tenders”, w szczególności w ramach programu prac „Horyzont Europa” na lata 2023–2024.

W planach strategicznych WPR blisko 98 mld euro, co odpowiada 32 proc. całkowitego finansowania WPR (UE i współfinansowanie), zostanie przeznaczone na zapewnienie korzyści dla klimatu, wody, gleby, powietrza, różnorodności biologicznej i dobrostanu zwierząt oraz na zachęcanie do praktyk wykraczających poza obowiązkową warunkowość.

Oprócz inwestycji w ramach WPR dostępny jest szereg instrumentów UE wspierających przystosowanie się do zmiany klimatu:

• podprogramu LIFE „Działania w dziedzinie klimatu”;
• program INTERREG Europa;
• program w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”, szczególnie istotny dla przystosowania się do zmiany klimatu w sektorze rolnym, to klaster 6 dotyczący żywności, biogospodarki, zasobów naturalnych, rolnictwa i środowiska.

Kompleksowy przegląd można znaleźć na stronie poświęconej finansowaniu przez UE działań przystosowawczych.

MRE adaptacji

Opracowano mechanizm sprawozdawczości powiązany z krajowymi planami strategicznymi WPR w sektorze rolnym oraz przyjęto odpowiednie ramy wskaźników na potrzeby sprawozdania z realizacji celów w celu wymiany zagregowanych przeglądów na szczeblu krajowym.