Planowanie przestrzenne

Główne przesłania

• Planowanie przestrzenne uznaje się za jeden z najskuteczniejszych procesów ułatwiających lokalne przystosowanie się do zmiany klimatu. Istniejące procesy i narzędzia dostępne w ramach miejskiego procesu planowania przestrzennego w UE, w tym oficjalne plany, podział na strefy lub pozwolenia na budowę, pomagają zminimalizować zagrożenia dla rozwoju gminy wynikające z przewidywanych skutków zwiększonych powodzi, pożarów, osuwisk lub innych zagrożeń naturalnych spowodowanych zmieniającym się klimatem.

Skutki, podatność na zagrożenia i ryzyko

Europa jest jednym z najintensywniej używanych kontynentów na świecie. Ma najwyższy odsetek gruntów (do 80 %) wykorzystywanych na potrzeby osiedli, systemów produkcji (w szczególności rolnictwa i leśnictwa) oraz infrastruktury. Często jednak pojawiają się sprzeczne wymagania dotyczące użytkowania gruntów, wymagające decyzji, które wiążą się z trudnymi kompromisami.

Przejmowanie gruntów, niekontrolowane rozrastanie się miast i działalność gospodarcza prowadzą do fragmentacji siedlisk, zmniejszając odporność ekosystemów. Fragmentacja dotyczy wszystkich obszarów Europy, nawet tych bardzo słabo zaludnionych. Monitorowanie rozdrobnienia wspiera działania polityczne mające na celu zapewnienie, aby pozostałe siedliska mogły wspierać różnorodność biologiczną.

Planowanie przestrzenne uznaje się za jeden z najskuteczniejszych procesów ułatwiających lokalne przystosowanie się do zmiany klimatu. Istniejące procesy i narzędzia dostępne w ramach miejskiego procesu planowania przestrzennego w UE, w tym oficjalne plany, podział na strefy lub pozwolenia na budowę, pomagają zminimalizować zagrożenia dla rozwoju gminy wynikające z przewidywanych skutków zwiększonych powodzi, pożarów, osuwisk lub innych zagrożeń naturalnych spowodowanych zmieniającym się klimatem.

Ramy polityki

Decyzje dotyczące zagospodarowania przestrzennego i zarządzania są zazwyczaj podejmowane na szczeblu lokalnym lub regionalnym, np. w ramach planowania przestrzennego lub praktyk rolniczych i leśnych. Komisja Europejska ma jednak do odegrania rolę w zapewnieniu, aby państwa członkowskie uwzględniały kwestie środowiskowe w swoich planach zagospodarowania przestrzennego i stosowały zintegrowane gospodarowanie gruntami. Na przykład stosowanie dyrektywy w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko i dyrektywy w sprawie oceny oddziaływania na środowisko, ale także przepisy sektorowe, takie jak ramowa dyrektywa wodna, dyrektywa powodziowa, wspólna polityka rolna, TEN-T, mają wpływ na lokalną politykę użytkowania gruntów.

Sposób, w jaki wykorzystujemy nasze grunty, ma największy wpływ na naszą emisję gazów cieplarnianych. Ponad połowa naszych emisji gazów cieplarnianych brutto (metan, dwutlenek azotu i dwutlenek węgla) pochodzi z rolnictwa. Na przykład chów zwierząt gospodarskich jest odpowiedzialny za wysoki udział naszych całkowitych emisji metanu. W lipcu 2021 r. Komisja Europejska przyjęła szereg wniosków ustawodawczych określających, w jaki sposób zamierza osiągnąć neutralność klimatyczną w UE do 2050 r., w tym cel pośredni polegający na redukcji emisji gazów cieplarnianych netto o co najmniej 55 % do 2030 r. W pakiecie proponuje się przegląd kilku aktów prawnych UE dotyczących klimatu, w tym przepisów dotyczących transportu i użytkowania gruntów.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami UE przyjętymi w maju 2018 r. państwa członkowskie UE muszą zapewnić, aby rozliczane emisje gazów cieplarnianych wynikające z użytkowania gruntów, zmiany użytkowania gruntów lub leśnictwa były zrównoważone co najmniej równoważnym rozliczanym usuwaniem CO₂ z atmosfery w latach 2021–2030. Rozporządzenie LULUCF wdraża porozumienie między przywódcami UE z października 2014 r., zgodnie z którym wszystkie sektory, w tym sektor użytkowania gruntów, powinny przyczyniać się do osiągnięcia unijnego celu redukcji emisji do 2030 r.

Gospodarki europejskie i dobrobyt człowieka zależą od zasobów naturalnych, w tym surowców i przestrzeni kosmicznej (zasoby lądowe), a także od warunków środowiskowych sprzyjających zapewnieniu czystego powietrza, wody i zdrowej żywności. Jednym z celów priorytetowych 8. programu działań w zakresie środowiska jest„ciągły postęp we wzmacnianiu i uwzględnianiu zdolności przystosowawczych, w tym w oparciu o podejścia ekosystemowe, wzmacnianiu odporności i przystosowywania się do zmiany klimatu oraz zmniejszaniu podatności środowiska, społeczeństwa i wszystkich sektorów gospodarki na zmianę klimatu, przy jednoczesnej poprawie zapobiegania klęskom żywiołowym związanym z pogodą i klimatem oraz gotowości na nie”. Jednym z warunków podstawowych osiągnięcia celów priorytetowych jest rozwiązanie problemu degradacji gruntów oraz zapewnienie ochrony i zrównoważonego użytkowania gleby.

Poprawa bazy wiedzy

Europejska ocena ryzyka klimatycznego z 2024 r. zawiera kompleksową ocenę głównych zagrożeń klimatycznych, przed którymi stoi Europa obecnie i w przyszłości. Określono w nim 36 głównych zagrożeń klimatycznych, które zagrażają naszemu bezpieczeństwu energetycznemu i żywnościowemu, ekosystemom, infrastrukturze, zasobom wodnym, systemom finansowym i zdrowiu ludzi, biorąc również pod uwagę ryzyko dla sektora zagospodarowania przestrzennego.

Usługa programu Copernicus w zakresie monitorowania obszarów lądowych zapewnia dane z teledetekcji dotyczące pokrycia terenu i zmian pokrycia terenu. Usługa gruntowa jest podzielona na cztery główne komponenty, z których dwa są najważniejsze związane z użytkowaniem gruntów:

• Ogólnoeuropejska usługa dostarcza informacji na temat pokrycia terenu i użytkowania gruntów oraz jego zmian, a także parametrów biogeofizycznych w skali europejskiej w wysokiej rozdzielczości. Komponent ogólnoeuropejski jest koordynowany przez Europejską Agencję Środowiska (EEA) i tworzy zbiory danych CORINE Land Cover, warstwy wysokiej rozdzielczości, parametry biofizyczne i europejską usługę ruchu naziemnego. Pokrycie terenu CORINE jest przewidziane na lata 1990, 2000, 2006, 2012 i 2018. Ten wektorowy zbiór danych obejmuje 44 klasy pokrycia terenu i użytkowania gruntów. Seria czasowa obejmuje również warstwę zmiany gruntów, podkreślając zmiany w pokryciu terenu i użytkowaniu gruntów.
• Usługa lokalna koncentruje się na różnych hotspotach, tj. obszarach, które są podatne na szczególne wyzwania i problemy środowiskowe. Komponent lokalny jest koordynowany przez Europejską Agencję Środowiska i ma na celu dostarczenie konkretnych i bardziej szczegółowych informacji uzupełniających informacje uzyskane za pośrednictwem komponentu ogólnoeuropejskiego. Komponent lokalny koncentruje się na różnych hotspotach, tj. obszarach, które są podatne na szczególne wyzwania i problemy środowiskowe.

Dodatkowe zbiory danych programu Copernicus, takie jak nieprzepuszczalność i inne warstwy tematyczne o wysokiej rozdzielczości, oraz atlas miejski zostały opracowane w celu uzupełnienia szeregów czasowych Corine Land Cover i są wykorzystywane do dalszych ocen, takich jak recykling gruntów i fragmentacja krajobrazu.

Głównym źródłem danych EEA jest usługa programu Copernicus w zakresie monitorowania obszarów lądowych, która obejmuje zbiór danych Corine Land Cover opracowany za lata 1990, 2000, 2006, 2012 i 2018 i opiera się na współpracy z państwami członkowskimi EOG i państwami współpracującymi oraz na programie Copernicus. Jest to na przykład podstawa wskaźnika przejmowania gruntów. EEA otrzymuje wsparcie techniczne od Europejskiego Centrum Tematycznego ds. Systemów Miejskich, Gruntowych i Glebowych (ETC/ULS).