Poprawa łączności funkcjonalnej sieci ekologicznych

Ekosystemy i różnorodność biologiczna od dawna są zagrożone licznymi czynnikami, takimi jak modyfikacja siedlisk spowodowana zmianami w użytkowaniu gruntów, utrata siedlisk spowodowana różnymi rodzajami działalności człowieka, fragmentacja siedlisk, na przykład ze względu na szlaki komunikacyjne itp. Zmiana klimatu jest istotnym czynnikiem wywierającym dodatkową presję na siedliska i różnorodność biologiczną. Każdy organizm ma pewne wymagania w zakresie warunków klimatycznych. Znajduje to odzwierciedlenie w globalnym rozmieszczeniu gatunków. Rosnące temperatury i zmieniające się warunki opadów, a także częstsze występowanie zdarzeń ekstremalnych oznaczają, że organizmy muszą albo dostosować się, albo przenieść się do nowych siedlisk w celu służenia. Oczekuje się, że przesunięcie granic obszaru zmieni liczbę gatunków i skład gatunkowy w biocenozie i biotopach.

Łączność ekologiczna jest czynnikiem decydującym o przetrwaniu i migracji gatunków oraz potencjale przystosowawczym populacji. Promowanie łączności ekologicznej jest ważną opcją umożliwiającą dynamiczne procesy adaptacyjne w ekosystemach, a tym samym zwalczanie spadku różnorodności biologicznej i zachowanie usług ekosystemowych, zwłaszcza w świetle zmieniających się warunków klimatycznych. Ponadto zdrowe ekosystemy zapewniają liczne dobra i usługi, które mają zasadnicze znaczenie dla społeczeństwa ludzkiego. Usługi te są szczególnie istotne w przypadku podejść ekosystemowych do przystosowania się do zmiany klimatu i zmniejszania ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi, na przykład zapewnienia ochrony przed powodziami, lawinami i innymi zagrożeniami związanymi z klimatem, zapobiegania erozji gleby lub wybrzeży oraz regulacji (mikro)klimatu (usługi regulacyjne).

Ochrona różnorodności biologicznej i poprawa usług ekosystemowych muszą wykraczać poza podejście statycznych obszarów chronionych. Poprawa ekologicznego kontinuum jest konieczna w celu złagodzenia skutków zmiany użytkowania gruntów i zmiany klimatu. Istotnie, utrzymująca się utrata siedlisk przyrodniczych prowadzi do fragmentacji, a następnie do "patchiness" krajobrazu i izolacji z odrębnymi siedliskami "wyspy". Te wyspy siedliskowe tracą swoją ekologiczną funkcjonalność, podstawowe procesy ekologiczne nie mogą już mieć miejsca, a migracja do innych siedlisk nie jest już możliwa.

Unijna sieć Natura 2000, oparta prawnie na dyrektywach ptasiej i siedliskowej, wspiera tworzenie sieci obszarów ochrony przyrody we wszystkich państwach członkowskich. Te chronione obszary o wysokiej wartości przyrodniczej mogą stanowić ważną początkową podstawę utrzymania funkcjonalności ekologicznej. Aby promować łączność funkcjonalną i sieć ekologiczną obejmującą cały obszar, potrzebne są również korytarze ekologiczne między obszarami chronionymi, nawet na szczeblu transnarodowym i makroregionalnym. W związku z tym konieczne są również ogólne środki dotyczące siedlisk w szerszym środowisku. Obejmują one politykę i środki zrównoważonego użytkowania gruntów (np. zachowanie elementów krajobrazu, rolnictwo ekologiczne i ekologiczne gospodarowanie gruntami), mechanizmy finansowania oraz regulacje i polityki w zakresie planowania.

Strategia UE w zakresie zielonej infrastruktury ma na celu strategicznie zaplanowaną sieć obszarów naturalnych i półnaturalnych, wspierającą ochronę różnorodności biologicznej, poprawę warunków środowiskowych i świadczenie podstawowych usług ekosystemowych. Zielona infrastruktura obejmuje tereny chronione, kamienie milowe i elementy sieci, ale także drogi zielone, korytarze dla dzikiej fauny i flory oraz inne tereny zielone i struktury ekotechniczne, które umożliwiają łagodzenie negatywnych skutków fragmentacji. Takie podejście do planowania strategicznego zielonej infrastruktury może w istotny sposób przyczynić się do poprawy łączności funkcjonalnej ekosystemów i sieci ekologicznych.

Szereg wariantów przystosowania się do zmiany klimatu jest ściśle związanych z planowaniem i wdrażaniem zielonej infrastruktury. Łączność ekologiczna ma zasadnicze znaczenie dla poprawy zdolności przystosowawczych gatunków roślin i zwierząt, wzmacniając odporność ekosystemów. Jednocześnie dzięki zachowaniu usług ekosystemowych lepsza łączność ekologiczna i funkcjonalna może przyczynić się do innych form adaptacji, które są również istotne dla ludzi, np. poprzez system rolno-leśny, odbudowę rzek i równin zalewowych lub adaptacyjne zarządzanie siedliskami przyrodniczymi. Zarówno wpływ szybko zmieniającego się klimatu na różnorodność biologiczną, jak i znaczenie usług ekosystemowych dla zrównoważonego przystosowania się do zmiany klimatu pokazują, jak ważna jest poprawa sieci ekologicznych jako środka przystosowawczego.

Wspieranie łączności ekologicznej i wdrażanie podejścia opartego na zielonej infrastrukturze w procesie rozwoju krajobrazu powinno opierać się na zaangażowaniu regionalnych i lokalnych zainteresowanych stron, aby zwiększyć akceptację i dostosować środki do warunków lokalnych (społecznych, politycznych, gospodarczych i naturalnych). Do kluczowych zainteresowanych stron należą właściciele gruntów i przedstawiciele bezpośrednio dotkniętych sektorów, takich jak rolnictwo, leśnictwo, planowanie przestrzenne, turystyka i ochrona przyrody, a także zainteresowane strony z innych sektorów pośrednio dotkniętych zarządzaniem siedliskami i zasobami naturalnymi.

Ramowe warunki gospodarcze, społeczne i polityczne odgrywają ważną rolę w planowaniu regionalnym i przestrzennym. Sprawia to, że promowanie i uwzględnianie dynamicznych podejść do ochrony przyrody i planowania (takich jak zielona infrastruktura) jest często skomplikowane i trudne. Konflikty w użytkowaniu gruntów między różnymi sektorami (takimi jak rolnictwo, leśnictwo, turystyka, energia odnawialna, transport, przemysł itp.) oraz ochrona przyrody mogą działać jako istotne lokalnie czynniki ograniczające. Ponadto istotnymi czynnikami ograniczającymi mogą być różne podejścia do gospodarowania gruntami i planowania przestrzennego, a także nieakceptowanie znaczenia sieci ekologicznych (poza obszarami chronionymi).

Z drugiej strony lepsza łączność ekologiczna zapewnia szeroki zakres dodatkowych korzyści, zapewniając usługi ekosystemowe istotne społecznie przy stosunkowo niskich kosztach ekonomicznych.

Poprawa łączności ekologicznej wiąże się z opracowaniem i wdrożeniem środków dotyczących użytkowania gruntów i zielonej infrastruktury, które mają bardzo lokalny charakter. Wynika z tego, że koszty zależą w znacznym stopniu od konkretnego przyjętego środka i warunków lokalnych oraz że trudno je uogólnić. Zwiększona łączność ekologiczna zapewnia szeroki zakres korzyści, w tym korzyści istotnych dla przystosowania się do zmiany klimatu (opartego na ekosystemie), co w wielu przypadkach przewyższa koszty. Na przykład ochrona przeciwpowodziowa poprzez odbudowę obszarów zalewowych i siedlisk rzecznych może być promowana w celu wspólnej poprawy przystosowania się do powodzi i ochrony przyrody, ponieważ w różnych przypadkach jest tańsza niż przyjmowanie rozwiązań technicznych (takich jak zapory), zwłaszcza w perspektywie długoterminowej. Ponadto te oparte na ekosystemie zielone (i niebieskie) środki infrastrukturalne oferują inne dodatkowe korzyści oprócz ochrony przeciwpowodziowej, takie jak funkcja rekreacyjna i ochrona wody do celów rolniczych.

Na szczeblu UE podejście mające na celu poprawę sieci ekologicznych i funkcjonalnej łączności siedlisk jest wspierane, a nawet napędzane przez wyartykułowany zestaw polityk i dyrektyw, obejmujących głównie:

• Dyrektywy ptasia i siedliskowa, które prawnie wspierają sieć Natura 2000, tworząc solidną podstawę do poprawy łączności ekologicznej.
• Strategia na rzecz bioróżnorodności, w której podkreślono znaczenie łączności ekologicznej.
• Strategia na rzecz zielonej infrastruktury, wspierająca przyjęcie podejść panoramujących wykraczających poza obszary chronione i mających na celu poprawę łączności ekologicznej za pomocą środków ekologicznych.

Projektowanie i wdrażanie interwencji mających na celu poprawę sieci ekologicznych jest pracą ciągłą. Zazwyczaj trwa to 5–10 lat, chociaż na czas wdrożenia duży wpływ ma skala zastosowania (lokalna, na szczeblu niższym niż krajowy, krajowa lub transnarodowa) oraz specyfika rozpatrywanego obszaru.

Żywotność w dużym stopniu zależy od zmian sposobu użytkowania gruntów i zmian w polityce dotyczącej ochrony przyrody; w związku z tym konieczne jest podejście adaptacyjne do ulepszonej sieci ekologicznej.