Europejska polityka w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i zdrowia

Klimat i zdrowie w kluczowych dokumentach politycznych UE

W UE szereg strategii politycznych dotyczy zapobiegania skutkom zmiany klimatu dla zdrowia ludzkiego.

Głównymi ogólnymi ramami polityki są Europejski Zielony Ład. Określono w nim nową strategię na rzecz wzrostu mającą na celu przekształcenie Unii w sprawiedliwe i dostatnie społeczeństwo, którego gospodarka będzie nowoczesna, zasobooszczędna i konkurencyjna, w którym w 2050 r. nie będzie emisji netto gazów cieplarnianych, a wzrost gospodarczy będzie oddzielony od wykorzystania zasobów. Celem Europejskiego Zielonego Ładu jest również ochrona, zachowanie i poprawa kapitału naturalnego Unii oraz „ochrona zdrowia i dobrostanu obywateli przed zagrożeniami i skutkami związanymi ze środowiskiem”. Jednocześnie transformacja ta musi być sprawiedliwa i sprzyjająca włączeniu społecznemu, nie pozostawiając nikogo w tyle.

We wniosku dotyczącym 8. unijnego programu działań w zakresie środowiska do 2030 r. wezwano do wzmocnienia powiązań między polityką środowiskową (w tym klimatyczną) a polityką zdrowotną, w tym poprzez „monitorowaniezdrowia ludzkiego oraz wpływu zmiany klimatu i przystosowania się do niej”.

Polityka UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

W art. 5 Europejskiego prawa o klimacie, które weszło w życie w czerwcu 2021 r., nałożono na instytucje UE i państwa członkowskie obowiązek prawny przystosowania się do zmiany klimatu, zobowiązując je do „zapewnienia ciągłych postępów w zwiększaniu zdolności przystosowawczych, wzmacnianiu odporności i zmniejszaniu podatności na zmianę klimatu zgodnie z art. 7 porozumienia paryskiego”. Ponadto polityki przystosowawcze państw członkowskich „uwzględniająszczególną podatność odpowiednich sektorów”, włączają „przystosowanie się do zmiany klimatu w spójny sposób we wszystkich obszarach polityki” oraz „skupiają się w szczególności na najbardziej narażonych i dotkniętych populacjach i sektorach”.

W lutym 2021 r. Komisja Europejska przyjęła komunikat „Budując Europę odporną na zmianę klimatu – nowa strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu”. Przedstawiono w nim długoterminową wizję, zgodnie z którą UE ma stać się społeczeństwem odpornym na zmianę klimatu, w pełni dostosowanym do nieuniknionych skutków zmiany klimatu do 2050 r., a także stwierdzono potrzebę głębszego zrozumienia zagrożeń klimatycznych dla zdrowia. Kluczowym działaniem w ramach tej strategii jest Europejskie Obserwatorium Klimatu i Zdrowia.

Komisja Europejska i Europejska Agencja Środowiska przygotowują pierwszą europejską ocenę ryzyka klimatycznego (EUCRA). Sprawozdanie, które ma zostać opublikowane wiosną 2024 r., będzie zawierało ocenę głównych skutków i zagrożeń związanych ze zmianą klimatu – w tym dla zdrowia publicznego – w Europie.

Działania koordynacyjne UE w dziedzinie zdrowia

Zgodnie z art. 168 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej główna odpowiedzialność za organizację i świadczenie usług zdrowotnych i opieki medycznej spoczywa na państwach członkowskich. Polityka zdrowotna UE służy zatem uzupełnieniu polityk krajowych i zapewnieniu ochrony zdrowia we wszystkich politykach UE. Na przykład w celu zwiększenia gotowości i koordynacji reagowania na zagrożenia zdrowia UE przyjęła w 2022 r. rozporządzenie 2022/2371 w sprawie poważnych transgranicznych zagrożeń zdrowia, uchylające decyzję 1082/2013/UE. Zapewnia ona UE silny i kompleksowy mandat w zakresie koordynacji i współpracy na rzecz skuteczniejszego reagowania na poważne transgraniczne zagrożenia zdrowia, zarówno na szczeblu Unii Europejskiej (UE), jak i państw członkowskich UE. Ma on na celu wzmocnienie planowania zapobiegania, gotowości i reagowania; wzmocnienie nadzoru i monitorowania epidemiologicznego; usprawnić sprawozdawczość w zakresie danych; oraz wzmocnienie koordynacji na szczeblu UE.

Komisja Europejska buduje silną Europejską Unię Zdrowotną w celu dalszej poprawy koordynacji poważnych zagrożeń transgranicznych, w tym zagrożeń związanych z warunkami środowiskowymi i klimatycznymi. Zgodnie z komunikatem: Tworząc Europejską Unię Zdrowotną – gotowość i odporność,Europejska Unia Zdrowotna opiera się na wspólnych wysiłkach UE na rzecz pogodzenia stosunków ze środowiskiem naturalnym poprzez angażowanie się w różne i bardziej zrównoważone wzorce wzrostu gospodarczego. Walka ze zmianą klimatu i znalezienie sposobów przystosowania się do niej, zachowanie i przywrócenie różnorodności biologicznej, poprawa diety i stylu życia, ograniczenie i usunięcie zanieczyszczeń ze środowiska będą miały pozytywny wpływ na zdrowie obywateli.

Program UE dla zdrowia (zwany dalej „Programem”) jest największym jak dotąd programem UE w dziedzinie zdrowia, w ramach którego zainwestuje się 5,3 mld euro w działania o unijnej wartości dodanej, uzupełniające politykę państw UE i realizujące co najmniej jeden z celów Programu UE dla zdrowia.

Program ma na celu poprawę i wspieranie zdrowia w Unii, ochronę ludności Unii przed poważnymi transgranicznymi zagrożeniami zdrowia, poprawę jakości produktów leczniczych, wyrobów medycznych i produktów istotnych w kontekście kryzysu oraz wzmocnienie systemów opieki zdrowotnej. Program UE dla zdrowia ma między innymi „przyczynićsię do przeciwdziałania negatywnemu wpływowi zmiany klimatu i degradacji środowiska na zdrowie ludzi”poprzez zapewnienie finansowania kwalifikującym się podmiotom – zdrowiu. Cele programu będą realizowane, zapewniając w stosownych przypadkach wysoki poziom ochrony zdrowia ludzkiego we wszystkich politykach i działaniach Unii zgodnie z podejściem „Jedno zdrowie”.

Ponadto w komunikacie Komisji w sprawie kompleksowego podejścia do zdrowia psychicznego z czerwca 2023 r. uznano zmianę klimatu za jeden ze składników „potrójnego kryzysu planetarnego” związanego ze zmianą klimatu, utratą różnorodności biologicznej i zanieczyszczeniem. Podkreśla również, że młodzi ludzie są bardzo zaabsorbowani zmianą klimatu i że wielu z nich postrzega swoją przyszłość jako przerażającą.

Europejskie agencje i organy w dziedzinie zmiany klimatu i zdrowia

Aby wzmocnić obronę Europy przed chorobami zakaźnymi, w 2005 r. utworzono Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC). ECDC odpowiada za dowody naukowe i oceny ryzyka dotyczące chorób zakaźnych, w tym chorób związanych ze zmieniającym się klimatem. Państwa europejskie przekazują ECDC dane ze swoich systemów nadzoru. Na mocy rozporządzenia 2022/2371 wykaz chorób podlegających zgłoszeniu ECDC na szczeblu UE zostanie zaktualizowany, co umożliwi szybkie wykrywanie chorób, w tym chorób związanych ze zmianą klimatu.  ECDC opracowało europejską sieć ds. środowiska i epidemiologii (E3), która zapewnia narzędzia monitorowania warunków meteorologicznych w czasie rzeczywistym w celu oceny ryzyka wystąpienia chorób przenoszonych przez wodę i chorób przenoszonych przez wektory, a także inne narzędzia oceny ryzyka. Ponadto fundusze ECDC i Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). VectorNet, obecnie w drugiej iteracji (2019–2023), która jest platformą wspierającą gromadzenie danych na temat wektorów i patogenów w wektorach związanych zarówno ze zdrowiem zwierząt, jak i ludzi. Ułatwia wymianę danych na temat geograficznego rozmieszczenia wektorów choroby stawonogów w Europie.

Ustanowiony w 2021 r. Europejski Urząd ds. Gotowości i Reagowania na Stany Zagrożenia Zdrowia (HERA) przenosi unijne zdolności w zakresie gotowości i reagowania na poważne transgraniczne zagrożenia zdrowia na nowy poziom i będzie kluczowym elementem tworzenia silniejszej Europejskiej Unii Zdrowotnej. HERA, dysponująca budżetem w wysokości 6 mld euro na lata 2022–2027, działa na rzecz zapobiegania stanom zagrożenia zdrowia, w tym związanym ze zmianą klimatu, ich wykrywania i szybkiego reagowania na nie. Działa w dwóch trybach: Przed kryzysem zdrowotnym – w „fazie gotowości” – HERA będzie ściśle współpracować z innymi unijnymi i krajowymi agencjami ds. zdrowia, przemysłem i partnerami międzynarodowymi w celu poprawy gotowości UE na stany zagrożenia zdrowia. W przypadku stanu zagrożenia zdrowia publicznego na szczeblu UE HERA szybko przechodzi na działania w sytuacjach nadzwyczajnych, podejmując szybkie decyzje i uruchamiając środki nadzwyczajne.

Europejska Agencja Środowiska wraz z Komisją Europejską zarządza Europejskim Obserwatorium Klimatu i Zdrowia. Dostarcza decydentom rzetelnych i niezależnych informacji na temat środowiska, w tym tendencji i prognoz dotyczących zagrożeń klimatycznych i ich wpływu na zdrowie ludzkie.

Obszary polityki UE przynoszące dodatkowe korzyści w zakresie wpływu zmiany klimatu na zdrowie

Wiele innych polityk UE umożliwia również zajęcie się skutkami zdrowotnymi zmiany klimatu. Na przykład fala renowacji ma na celu zwiększenie efektywności energetycznej budynków, uznając, że ludzie w słabo izolowanych i wyposażonych budynkach są bardziej narażeni na hipotermię zimą i stres cieplny latem, w szczególności należą do grup szczególnie wrażliwych. Unijna strategia na rzecz bioróżnorodności 2030, zainicjowana w maju 2020 r., promuje sadzenie drzew i odbudowę zasobów przyrodniczych, co może pomóc w ochłodzeniu obszarów miejskich oraz ograniczyć powodzie i inne klęski żywiołowe. Strategia, której celem jest skierowanie różnorodności biologicznej Europy na ścieżkę odbudowy do 2030 r., obejmuje również inne działania i zobowiązania, takie jak wezwanie większych miast europejskich do opracowania planów zazieleniania obszarów miejskich. Ponadto unijna systematyka zrównoważonego finansowania ma na celu zapewnienie zdrowszego i bardziej odpornego na zmianę klimatu środowiska życia poprzez skierowanie większej liczby inwestycji prywatnych na zrównoważoną środowiskowo działalność, w tym na przystosowanie się do zmiany klimatu.

Inwestycje w rozwój i wdrażanie wiedzy

„Horyzont Europa” jest kluczowym unijnym programem finansowania badań naukowych i innowacji do 2027 r. Program ten, dysponujący budżetem w wysokości 95,5 mld euro, ma na celu przeciwdziałanie zmianie klimatu, przyczynia się do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju ONZ oraz zwiększa konkurencyjność i wzrost gospodarczy UE. Oferuje on liczne możliwości finansowania badań naukowych i innowacji w zakresie wpływu zmiany klimatu na zdrowie, w szczególności w ramach tzw. klastra „zdrowie”, ale być może również w ramach innych programów szczegółowych.

Inną ważną częścią programu „Horyzont Europa” są tzw. misje UE – zobowiązania do rozwiązania głównych wyzwań społecznych – które obejmują:

• misji UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, w tym transformacji społecznej. Program ten, dysponujący budżetem w wysokości 673 mln euro, koncentruje się na wspieraniu regionów, miast i władz lokalnych UE w ich wysiłkach na rzecz budowania odporności na skutki zmiany klimatu. Do tej pory kartę misji podpisało ponad 300 władz lokalnych i regionalnych.
• misja na rzecz neutralnych dla klimatu i inteligentnych miast, której celem jest wspieranie sprawiedliwej transformacji w celu poprawy zdrowia i dobrostanu ludzi, z dodatkowymi korzyściami, takimi jak poprawa jakości powietrza lub zdrowszy styl życia, z naciskiem na ważny związek między przystosowaniem się do zmiany klimatu, łagodzeniem jej skutków i zdrowiem.

Informacje na temat projektów badawczych i wyników finansowanych w ramach poprzedniego programu ramowego UE „Horyzont 2020”są dostępne w katalogu zasobów Obserwatorium.