Shigellosis

Shigellosis jest stosunkowo rzadką chorobą w Europie, prowadzącą do problemów żołądkowo-jelitowych spowodowanych przez bakterie Shigella. Jest to jednak problem zdrowotny dla niektórych grup ludności oraz w niektórych krajach, również w krajach rozwiniętych. W Europie jedna szósta do jednej trzeciej przypadków jest importowana przez podróżnych (ECDC, 2014–2024). Zakażenia występują po połknięciu zanieczyszczenia kałem. Choroba dotyka szczególnie małe dzieci w krajach rozwijających się, a jej ogniska są częste w warunkach słabego zaopatrzenia w wodę i urządzeń sanitarnych, co rocznie prowadzi do około 160 000 zgonów na całym świecie (Chung The et al., 2021). Mimo to choroba jest niedostatecznie zgłaszana i często błędnie diagnozowana. Szczególny niepokój budzi wielolekooporność bakterii Shigella w różnych regionach (Lampel i in., 2018).

Wskaźnik zgłaszania przypadków Shigellosis ogółem i przypadków krajowych (mapa) oraz zgłoszonych przypadków (wykres) w Europie

_{Źródło: ECDC, 2024, Surveillance Atlas of Infectious Diseases [Atlas nadzoru chorób zakaźnych],}

_{Uwagi: Mapa i wykres przedstawiają dane dotyczące państw członkowskich EOG. Granice i nazwy przedstawione na tej mapie nie oznaczają oficjalnego poparcia ani akceptacji ze strony Unii Europejskiej. Granice i nazwy przedstawione na tej mapie nie oznaczają oficjalnego poparcia ani akceptacji ze strony Unii Europejskiej. Choroba podlega zgłoszeniu na szczeblu UE, ale okres sprawozdawczy jest różny w poszczególnych państwach. Gdy kraje zgłaszają zero przypadków, wskaźnik powiadomień na mapie jest wyświetlany jako "0". Jeżeli państwa nie zgłosiły choroby w danym roku, wskaźnik ten nie jest widoczny na mapie i jest oznaczony jako „niezgłoszony” (ostatnia aktualizacja w lipcu 2024 r.).}

Źródło transmisji &

Shigellosis jest przenoszona głównie przez zanieczyszczenie kałem od osoby zakażonej do jamy ustnej innej osoby. Osoby zakażone, które nie myją dokładnie rąk po wypróżnieniu, mogą powodować nowe infekcje poprzez bezpośredni kontakt fizyczny (w tym kontakt seksualny) lub pośrednio poprzez zanieczyszczenie żywności lub wody. W Europie transmisja seksualna jest obecnie powszechną drogą infekcji. Pacjenci mogą przenosić chorobę tak długo, jak długo bakterie Shigella są wydalane z kałem, co zwykle ma miejsce podczas ostrej infekcji, ale może trwać do 4 tygodni lub od czasu do czasu kilka miesięcy.

Oprócz zakażeń międzyludzkich, zanieczyszczone mleko surowe i produkty mleczne lub niegotowane warzywa to inne drogi przenoszenia (Gerba, 2009). Ponadto muchy mogą przenosić bakterie Shigella z latryn do odkrytej żywności (Gerba, 2009). Jednak poza ludzkim ciałem Shigella może przetrwać tylko przez krótki czas (Niyogi, 2005). Co ciekawe, choroba może objawiać się już w bardzo niskich dawkach mniej niż dziesięciu komórek bakteryjnych, co jest ponad dziesięć tysięcy razy niższe niż w przypadku większości innych infekcji bakteryjnych (Chung The et al., 2016).

Epidemie występują głównie w miejscach, w których przebywa wiele osób (np. w więzieniach, placówkach dla dzieci, ośrodkach opieki dziennej lub szpitalach psychiatrycznych), zwłaszcza gdy higiena osobista jest słaba, a także wśród mężczyzn uprawiających seks z mężczyznami (Rebmann, 2009).

Skutki dla zdrowia

Infekcje Shigella mogą mieć łagodne lub ciężkie objawy, a niektóre zakażone osoby doświadczają nawet żadnych objawów. Jeśli objawy są objawowe, zwykle trwają od 4 do 7 dni, a większość pacjentów wraca do zdrowia bez interwencji medycznych, z wyjątkiem prawidłowego nawodnienia. Objawy pojawiają się szybko, około jednego do trzech dni po zakażeniu i obejmują biegunkę – często ze śluzem i (lub) krwią, gorączką, nudnościami, skurczami żołądka i czasami bolesnym oddawaniem moczu lub wypróżnianiem. Bakterie Shigella mogą również wytwarzać toksyny, które krążą w krwiobiegu osoby zakażonej (toksemia). W cięższych przypadkach stolec może być krwawy i oślizgły (dysenteria) i mogą wystąpić powikłania, takie jak osłabione mięśnie jelitowe (prowadzące do wypadnięcia odbytnicy), zapalenie wyrostka robaczkowego lub zagrażające życiu zapalenie jelita grubego. Również odwodnienie, niski poziom soli (hiponatremia) lub cukru (hipoglikemia) we krwi, zakażenia neurologiczne (zapalenie opon mózgowych), zapalenie kości (osteomielitis), zapalenie stawów, ropnie w śledzionie lub zakażenia pochwy mogą wynikać z shigellosis. Do najbardziej niebezpiecznych objawów klinicznych należą drgawki, uszkodzenia neurologiczne lub wzrost liczby białych krwinek naśladujących białaczkę. Jako skutki długoterminowe u pacjentów może rozwinąć się zespół jelita drażliwego, zapalenie stawów lub zespół hemolityczny moczowodu, który wpływa na czerwone krwinki, nerki i układ nerwowy (Pacheco & Sperandio, 2012).

Zachorowalność & śmiertelność

W państwach członkowskich EOG (z wyłączeniem Szwajcarii i Turcji ze względu na brak danych) w latach 2007–2023:

• 80 014 zakażeń (ECDC, 2024)

• 18 zgonów (ECDC, 2024) i ogólny wskaźnik śmiertelności na poziomie 0,025%. Wskaźniki śmiertelności różnią się jednak w zależności od szczepu bakterii i stanu pacjenta i mogą wzrosnąć do 20% w przypadku pacjentów hospitalizowanych (Bagamian i in., 2020; Ranjbar i in., 2010).

• Tendencja wzrostowa zachorowalności w latach 2015–2019, po spadku zgłoszonych przypadków w latach 2007–2014. W 2020 r. liczba zgłoszonych przypadków drastycznie spadła, co mogło wynikać z niedostatecznego zgłaszania i zmniejszonego narażenia w następstwie ograniczeń w podróżowaniu i ograniczeń społecznych oraz środków higienicznych związanych z pandemią COVID-19.

• Do 2019 r. około połowa spraw dotyczyła podróży. Transmisja odbywa się głównie przez żywność, a rzadziej przez kontakt seksualny i osobisty.

(ECDC, lata 2014–2024)

Rozkład w populacji

• Grupa wiekowa o najwyższym wskaźniku zachorowań w Europie: dzieci w wieku poniżej 5 lat oraz mężczyźni w wieku od 25 do 44 lat (ECDC, 2014–2024)
• Grupy zagrożone ciężkim przebiegiem choroby: dzieci poniżej 10 roku życia, osoby pozbawione dobrej opieki zdrowotnej lub zagrożone brakiem bezpieczeństwa żywnościowego, osoby starsze i osoby z osłabionym układem odpornościowym (Kotloff i in., 2018; Niyogi, 2005 r.; Launay i in., 2017)

Wrażliwość klimatyczna

Przydatność klimatyczna

Bakterie Shigella najlepiej rosną w temperaturze otoczenia od 21 do 38 ° C. Optymalny zakres pH wynosi od 5,8 do 6,4 (Ghosh i in., 2007).

Sezonowość

W Europie większość zakażeń występuje późnym latem/jesień (ECDC, 2014–2024).

Wpływ zmiany klimatu

Zwiększone temperatury, ilość opadów i wilgotność powietrza zarówno przyspieszają rozmnażanie się bakterii, jak i zwiększają ryzyko zanieczyszczonej (pijącej) wody, co może zwiększać ryzyko infekcji shigellosis. Badania w Azji sugerują, że zmiany warunków klimatycznych mogą zmienić rozkład geograficzny bakterii Shigella i zwiększyć ryzyko zakażenia shigellosis (Song i in., 2018; Chen i in., 2019 r.). Może to mieć pośredni wpływ na ludność europejską, ponieważ infekcje shigellosis w Europie są związane z podróżami.

Zapobieganie & Leczenie

Zapobieganie

• Podnoszenie świadomości na temat skuteczności mycia rąk i ogólnej higieny, szczególnie podczas podróży w regionach o złych warunkach higienicznych lub podczas obchodzenia się z żywnością
• Identyfikacja i zamykanie zanieczyszczonych źródeł wody
• Izolacja pacjentów w placówkach opiekuńczych w celu zapobiegania wybuchom epidemii
• Systemy nadzoru umożliwiają wykrywanie chorób i późniejsze środki reagowania w celu powstrzymania ognisk i zmniejszenia liczby przypadków
• Szczepionki są w fazie eksperymentalnej

(Krajowe Akademie Nauk, Inżynierii i Medycyny, 2020; Sciuto i in., 2021)

Leczenie

• Leki nawadniające, przeciwbiegunkowe lub zmniejszające gorączkę
• Antybiotyki mogą skrócić czas potencjalnej transmisji i choroby. Szczepy wielolekooporne i intensywnie lekooporne są coraz bardziej problematyczne dla grup wysokiego ryzyka.

(Kotloff i in., 2018; CDC, 2022 r.)

Odniesienia

Bagamian, K. H., et al., 2020, Heterogenność w enterotoksycznych zakażeniach Escherichia coli i shigella u dzieci w wieku poniżej 5 lat z 11 krajów afrykańskich: Podejście na szczeblu niższym niż krajowy określające ryzyko, śmiertelność, zachorowalność i zahamowanie wzrostu, The Lancet Global Health 8(1), e101–e112. https://doi.org/10.1016/S2214-109X(19)30456-5

CDC, 2022, Centers for Disease Control and Climate change impact [Centra ds. Kontroli Chorób i Wpływu na Zmiany Klimatu], https://www.cdc.gov. Ostatni dostęp: sierpień 2022 r.

Chen, C.-C., et al., 2019, Epidemiologic features of shigellosis and associated climate factors in Taiwan [Epidemiologiczne cechy shigelozy i związanych z nią czynników klimatycznych na Tajwanie], Medicine 98(34), e16928. https://doi.org/10.1097/MD.0000000016928

Chung The, H. i in., 2021, Evolutionary historys and antimicrobial resistance in Shigella flexneri and Shigella sonnei in Southeast Asia [Historie ewolucyjne i oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe w Shigella flexneri i Shigella sonnei w Azji Południowo-Wschodniej], Communications Biology 4(1), 353. https://doi.org/10.1038/s42003-021-01905-9

Chung The, H. i in., 2016, The genomic signatures of Shigella evolution, adaptation and geographical spread [Podpisy genomowe ewolucji, adaptacji i rozprzestrzeniania się Shigelli], Nature Reviews Microbiology 14(4), 235–250. https://doi.org/10.1038/nrmicro.2016.10

ECDC, 2014–2022, Roczne sprawozdania epidemiologiczne za lata 2012–2020 – Shigellosis. Dostępne pod adresem: https://www.ecdc.europa.eu/en/shigellosis/surveillance-and-disease-data. Ostatni dostęp: sierpień 2023 r.

ECDC, 2024, Surveillance Atlas of Infectious Diseases [Atlas nadzoru chorób zakaźnych]. Dostępne pod adresem: https://atlas.ecdc.europa.eu/public/index.aspx. Ostatni dostęp: wrzesień 2024 r.

Gerba, C. P., 2009, Patogeny przenoszone przez środowisko. In Environmental microbiology, Academic Press, s. 445–484. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-370519-8.00022-5

Ghosh, M., et al., 2007, Występowanie enterotoksycznego Staphylococcus aureus i Shigella spp. In some raw street vended Indian food, International Journal of Environmental Health Research 17(2), 151–156. https://doi.org/10.1080/096031207012.

Kotloff, K. L. i in., 2018, Shigellosis The Lancet 391(10122), 801–812. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(17)33296-8

Lampel, K. A. i in., 2018, A Brief History of Shigella, EcoSal Plus 8(1), 1-25, https://doi.org/10.1128/ecosalplus.ESP-0006-2017

Launay, O. i in., 2017, Profil bezpieczeństwa i reakcje immunologiczne nowej szczepionki przeciwko Shigella sonnei podawanej domięśniowo, dojelitowo i donosowo: Wyniki dwóch równoległych randomizowanych badań klinicznych fazy 1 z udziałem zdrowych dorosłych wolontariuszy w Europie, EBioMedicine, 22, 164–172. https://doi.org/10.1016/j.ebiom.2017.07.013

Niyogi, S.K., 2005, Shigellosis, The Journal of Microbiology 43(2), 133–143.

Pacheco, A. R., & Sperandio, V., 2012, toksyna Shiga w jelitowo-krwotocznej E. coli: Regulacja i nowe strategie przeciwdziałania zjadliwości, Frontiers in Cellular and Infection Microbiology 2, 2235-2988. https://doi.org/10.3389/fcimb.2012.00081

Ranjbar, R. i in., 2010, Fatality due to shigellosis with special reference to molecular analysis of Shigella sonnei strains isolated from the fatal cases [Śmiertelność z powodu shigelozy ze szczególnym odniesieniem do analizy molekularnej szczepów Shigella sonnei wyizolowanych ze śmiertelnych przypadków], Iranian Journal of Clinical Infectious Diseases 5(1) 36–39.

Rebmann, T., 2009, Spotlight on shigellosis, Nursing 39(9), 59–60. https://doi.org/10.1097/01.NURSE.0000360253.18446.0f

Song, Y. J., et al., 2018, The epidemiological influence of climate factors on shigellosis incidence rates in Korea [„Epidemiologiczny wpływ czynników klimatycznych na wskaźniki zachorowalności na shigellosis w Korei”], International Journal of Environmental Research and Public Health 15(10), 2209. https://doi.org/10.3390/ijerph15102209.