2025 Europejskie Forum Zdrowia Gastein: sesja poświęcona zmianie klimatu i nierównościom zdrowotnym

Podsumowanie sesji na temat zmiany klimatu i nierówności zdrowotnych na Europejskim Forum Zdrowia w Gastein, październik 2025 r.

Obejrzyj całą sesję tutaj (link do YouTube).

„Houston, mamy problem”

Bad Hofgastein, październik 2025 r. – Kryzys klimatyczny i nierówności klimatyczne są ze sobą ściśle powiązane, a każda z nich pogłębia się w sposób zagrażający zdrowiu fizycznemu i psychicznemu społeczności na całym świecie i z pokolenia na pokolenie. Istniejące różnice społeczno-gospodarcze i demograficzne sprawiają, że niektóre osoby i grupy są bardziej podatne na negatywne skutki zmiany klimatu. Z kolei narażenie na ciepło, ekstremalne warunki pogodowe, zanieczyszczenie powietrza i inne zagrożenia związane z klimatem jeszcze bardziej pogłębia te luki. Zmiana klimatu działa w efekcie jako wzmacniacz ryzyka, pogłębiając podatność na zagrożenia i pogłębiając nierówności w zakresie zdrowia oraz ich głęboki wpływ zarówno na jednostki, jak i na społeczeństwo.

Kryzys klimatyczny i nierówności klimatyczne są ze sobą ściśle powiązane, a każda z nich pogłębia się w sposób zagrażający zdrowiu fizycznemu i psychicznemu społeczności na całym świecie i z pokolenia na pokolenie. Istniejące różnice społeczno-gospodarcze i demograficzne sprawiają, że niektóre osoby i grupy są bardziej podatne na negatywne skutki zmiany klimatu. Z kolei narażenie na ciepło, ekstremalne warunki pogodowe, zanieczyszczenie powietrza i inne zagrożenia związane z klimatem jeszcze bardziej pogłębia te luki. Zmiana klimatu działa w efekcie jako wzmacniacz ryzyka, pogłębiając podatność na zagrożenia i pogłębiając nierówności w zakresie zdrowia oraz ich głęboki wpływ zarówno na jednostki, jak i na społeczeństwo.

Na Europejskim Forum Zdrowia w 2025 r. w Gastein Dyrekcja Generalna Komisji Europejskiej ds. Badań Naukowych i Innowacji oraz Europejskie Obserwatorium ds. Klimatu i Zdrowia były współgospodarzami sesji na temat zmiany klimatu i nierówności zdrowotnych. W dyskusji moderowanej przez Aleksandrę Kazmierczak (EuropejskaAgencja Środowiska)głos zabrali Maurizio Curtarelli (EU-OSHA),Jan C. Semenza (LancetCountdown in Europe, Uniwersytet w Heidelbergu, Uniwersytet w Umeå i klaster klimatyczno-zdrowotnyprogramu „Horyzont Europa”), Rita Araújo (KomisjaEuropejska),Francesca Racioppi (EuropejskieCentrum ds. Środowiska i Zdrowia WHO)i Vania Putatti (klaster klimatyczno-zdrowotnyEuroHealthNet i programu „Horyzont Europa”).

_{Kreskówka opracowana podczas sesji, podkreślająca przesłanie, że należy przyspieszyć działania wykraczające poza generowanie dowodów i gromadzenie danych, aby skutecznie przeciwdziałać nierównościom klimatycznym i zdrowotnym w tempie odpowiadającym pilności skutków.}

Nierówności w centrum uwagi: Kto ponosi ciężar?

Pierwszy segment sesji koncentrował się na niedawnych postępach w zakresie wiedzy i działań rzeczniczych mających na celu rozwiązanie problemu nierówności zdrowotnych spowodowanych zmianą klimatu. Kluczowe dania na wynos obejmowały:

• Nierówności definiują wiele aspektów zdrowia pracowników w kontekście zmiany klimatu: Curtarelli przedstawił wyniki badania BHP Pulse 2025, w którym udział wzięli pracownicy z całej UE, Islandii, Norwegii i Szwajcarii. Dane ujawniły nieproporcjonalne skutki klimatyczne dla pracowników zewnętrznych, fizycznych lub nisko wykwalifikowanych, a także osób ze statusem migranta. Istnieją również duże różnice między regionami i sektorami zatrudnienia, a jedna trzecia respondentów zgłosiła narażenie na zagrożenia klimatyczne, takie jak ekstremalne upały, zła jakość powietrza i ekstremalne zdarzenia pogodowe, z wyraźnym związkiem między tymi narażeniami a pojawieniem się problemów zdrowotnych. Curtarelli podkreślił znaczenie miejsc pracy, w których uznaje się zagrożenia związane ze zmianą klimatu i wdraża skuteczne środki zapobiegania tym zagrożeniom i zarządzania nimi, w szczególności w odniesieniu do najbardziej dotkniętych nimi pracowników.

• Wiemy, kto jest zagrożony i w jaki sposób, ale bezczynność pozwala na utrzymywanie się nierówności: Semenza zwrócił uwagę na śmiertelną liczbę niedawnych fal upałów w Europie i poza nią, wskazując na luki w zrozumieniu wpływu ciepła na zdrowie ludności oraz w zdolności rządów do łagodzenia ryzyka i obniżania śmiertelności. Podkreślił, jak dobrze skoordynowane plany działania w zakresie zdrowia cieplnego, które skutecznie łączą systemy wczesnego ostrzegania z działaniami w zakresie zdrowia publicznego, mogą uratować życie. Wezwał również do wzmocnienia systemów nadzoru w celu lepszego wykrywania fal upałów, a także chorób wrażliwych na klimat, takich jak denga, chikungunya i Zika, oraz reagowania na nie. Semenza ostrzegł, że niedoinwestowanie systemów wczesnego ostrzegania i systemów opieki zdrowotnej naraża grupy szczególnie wrażliwe, takie jak populacje o niskich dochodach, na większe ryzyko.

• W przyszłych priorytetach finansowania badań naukowych i innowacji należy uwzględnić nierówności: Araújo zwrócił uwagę na Strategiczny program badań i innowacji w dziedzinie zdrowia i zmiany klimatu, w którym określono strategiczną wizję badań nad klimatem i zdrowiem w nadchodzących latach. Ujawniła, że podczas konsultacji nierówności zdrowotne wysunęły się na pierwszy plan dyskusji jako krytyczne. SRIA zawiera rozdział poświęcony nierównościom zdrowotnym spowodowanym zmianą klimatu i uwzględnia podatność na zagrożenia społeczno-gospodarcze i zdrowotne w całym dokumencie. Araújo ogłosił również dwie inicjatywy przewodnie w ramach strategii na rzecz europejskich nauk o życiu: jeden z nich ma na celu wdrożenie SRIA za pośrednictwem programu „Horyzont Europa”, a drugi – poprawę globalnej koordynacji finansowania i rozwiązań w zakresie klimatu i zdrowia za pośrednictwem platformy podmiotu finansującego, przy czym oba te działania oferują szerokie możliwości rozwiązania problemu nierówności poprzez badania naukowe i ich wdrażanie.

• Luki w zarządzaniu i brak rozmachu politycznego przyczyniają się do utrzymywania się nierówności: Racioppi przedstawił Paneuropejską Komisję ds. Klimatu i Zdrowia, pod przewodnictwem WHO, której celem jest zaangażowanie niezależnych przywódców z różnych dyscyplin i części europejskiego regionu WHO w opracowanie „wezwania do działania” w celu zmobilizowania państw członkowskich oraz określenia skutecznych i opartych na dowodach politycznych punktów wejścia i dźwigni działania. Komisja pomaga przezwyciężyć inercję polityczną w zwiększaniu skali i przyspieszaniu wdrażania rozwiązań w zakresie klimatu i zdrowia, w tym rozwiązań mających na celu rozwiązanie problemu nierówności zdrowotnych. Racioppi zauważył uderzający przykład planów działania w zakresie zdrowia cieplnego, które są niezbędnymi narzędziami profilaktyki i sprawiedliwości, a jednak tylko 22 z 53 krajów w Europejskim Regionie WHO zgłosiło, że mają taki plan.

• Aby rozwiązać problem nierówności zdrowotnych spowodowanych zmianą klimatu, potrzebujemy bardziej całościowych ram polityki: Putatti podkreślił znaczenie opracowania kompleksowej strategii UE w zakresie klimatu i zdrowia, zauważając, że przeciwdziałanie zmianie klimatu jako kluczowemu czynnikowi zdrowia publicznego nadal ma zasadnicze znaczenie. Złożone powiązania między różnymi uwarunkowaniami zdrowia wskazują na potrzebę zintegrowanej, wielosektorowej strategii politycznej obejmującej różne obszary polityki, w tym przyszłe inicjatywy UE, takie jak strategia walki z ubóstwem, plan działania na rzecz Europejskiego filaru praw socjalnych oraz plany dotyczące przystępnych cenowo mieszkań i energii. Putatti podkreślił potrzebę większych inwestycji w kolejnych wieloletnich ramach finansowych (WRF), aby pobudzić skuteczne i znaczące działania na rzecz przeciwdziałania nierównościom klimatycznym i zdrowotnym.

Widok z widowni: działania lokalne, polityka ukierunkowana na dzieci i głosy społeczeństwa obywatelskiego

Uczestnicy sesji poruszyli kilka krytycznych kwestii podczas dyskusji, w tym potrzebę wspierania pracowników opieki zdrowotnej pierwszej linii w celu zapewnienia silnych, opartych na sprawiedliwości, oddolnych reakcji na szczeblu lokalnym. Jako priorytet wymieniono również odpowiednie wspieranie i finansowanie podmiotów społeczeństwa obywatelskiego. Inne podkreśliły nieproporcjonalną podatność dzieci na zanieczyszczenie powietrza i ekstremalne upały, wzywając do bardziej ukierunkowanej polityki. Pytania dotyczące mechanizmów finansowania ujawniły również dylemat: chociaż istnieją możliwości finansowania, sektorowi opieki zdrowotnej wyraźnie brakuje możliwości dostępu do nich, co stanowi barierę, którą organy publiczne muszą pokonać.

Od dowodu do działania: rozbijanie silosów, działania na wcześniejszych etapach łańcucha dostaw i przyspieszanie zmian

W ankiecie Slido przeprowadzonej podczas sesji poproszono uczestników o określenie najpilniejszych kroków w celu rozwiązania problemu nierówności zdrowotnych spowodowanych zmianą klimatu. Wyniki odzwierciedlają szeroki konsensus w sprawie priorytetowego traktowania zmian systemowych w celu wyeliminowania podstawowych przyczyn nierówności w sferze społecznej, środowisku fizycznym oraz w badaniach i działaniach politycznych.

Wyniki sondaży Slido

Uczestnicy panelu odpowiedzieli na wyniki ankiety zobowiązaniami, wyrazami poparcia i szczegółami dotyczącymi kolejnych kroków w ramach pełnionych przez nich ról:

• Curtarelli potwierdził potrzebę wspierania działań w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i środków zapobiegawczych w miejscach pracy poprzez opracowanie praktycznych narzędzi i mechanizmów oceny ryzyka oraz zachęcił pracowników do bezpośredniego udziału w opracowywaniu środków przystosowawczych.

• Putatti przedstawił prace klastra klimatyczno-zdrowotnego programu „Horyzont Europa”, którego celem jest między innymi poprawa systemów nadzoru poprzez integrację wskaźników społeczno-demograficznych i gromadzenie zdezagregowanych danych w celu terminowego informowania o interwencjach publicznych. Zauważył, że klaster wkrótce opublikuje dokument strategiczny przedstawiający wysiłki każdego projektu na rzecz rozwiązania problemu nierówności w zakresie klimatu i zdrowia.

• Semenza podkreślił, że chociaż dowody mają kluczowe znaczenie, pilnie potrzebne przejście do społeczeństwa odpornego na zmianę klimatu będzie wymagało znacznie więcej, powołując się na przykład na demontaż polityki przynoszącej efekty odwrotne do zamierzonych (np. dopłat do paliw kopalnych).

• Araújo wezwał do szybszego przełożenia badań na działania, które również pozostawiają miejsce na potrzeby osób znajdujących się w trudnej sytuacji, uznając, że chociaż zmiana klimatu wymaga pilnego działania, rozwiązania nie mogą być uniwersalne.

• Racioppi z zadowoleniem przyjął fakt, że publiczność skupiła się na wcześniejszych uwarunkowaniach zdrowia, co jest zgodne z przyszłym europejskim programem prac WHO (2026–2030), w którym zmiana klimatu i nierówności odgrywają znaczącą rolę.

_{Chmura słów opracowana z głównymi wiadomościami od mówców.}

„Wiele się dzieje, ale nie w skali i tempie, które są potrzebne. [...] Houston, mamy problem”
– Francesca Racioppi (szefowa biura Europejskiego Centrum Środowiska i Zdrowia WHO)

Ogólnie rzecz biorąc, sesja zakończyła się zdecydowanym konsensusem: podczas gdy badania naukowe i świadomość są zaawansowane, zmiany systemowe wymagają pilnych, skoordynowanych działań. Paneliści zgodzili się, że zajęcie się nierównościami zdrowotnymi spowodowanymi zmianą klimatu wymaga przyspieszenia tłumaczenia dowodów, całościowej polityki, międzysektorowej, interdyscyplinarnej współpracy w zakresie badań naukowych i zarządzania, trwałego finansowania i priorytetowego traktowania słabszych grup społecznych w działaniach przystosowawczych. Organizacje reprezentowane w panelu zobowiązały się do poczynienia postępów w tych działaniach i wezwały wszystkie zainteresowane strony do dopasowania pilności kryzysu do wykonalnych i inkluzywnych dowodów, solidnych rozwiązań i zdecydowanych interwencji.

Przesłanie było jasne: bez natychmiastowych działań sprzyjających włączeniu społecznemu nierówności zdrowotne spowodowane zmianą klimatu pogłębią się i pociągną za sobą druzgocące koszty ludzkie.