Προσαρμογή στους τομείς πολιτικής της ΕΕ

Η κλιματική αλλαγή έχει πολύπλοκες επιπτώσεις στις βιοφυσικές διεργασίες που στηρίζουν τα γεωργικά συστήματα, με αρνητικές και θετικές συνέπειες σε διάφορες περιφέρειες της ΕΕ. Η αύξηση της συγκέντρωσης CO2 στην ατμόσφαιρα, οι υψηλότερες θερμοκρασίες, οι αλλαγές στα πρότυπα βροχόπτωσης και στη συχνότητα ακραίων φαινομένων επηρεάζουν τόσο το φυσικό περιβάλλον όσο και την ποσότητα, την ποιότητα και τη σταθερότητα της παραγωγής τροφίμων. Οι κλιματικές διακυμάνσεις επηρεάζουν τους υδάτινους πόρους, τα εδάφη, τους επιβλαβείς οργανισμούς και τις ασθένειες, οδηγώντας σε σημαντικές αλλαγές στη γεωργία και την κτηνοτροφική παραγωγή.

Η βιοποικιλότητα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση του κλίματος, συμβάλλοντας έτσι καθοριστικά στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και στην προσαρμογή σε αυτήν. Ταυτόχρονα, η επίτευξη των στόχων μετριασμού σε συνδυασμό με προσεγγίσεις που βασίζονται στο οικοσύστημα είναι απαραίτητη για την αποτροπή της απώλειας βιοποικιλότητας. Ως εκ τούτου, είναι αδύνατο να αντιμετωπιστεί η απώλεια βιοποικιλότητας χωρίς την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, αλλά είναι εξίσου αδύνατο να αντιμετωπιστεί η κλιματική αλλαγή χωρίς την αντιμετώπιση της απώλειας βιοποικιλότητας.

Τα κτίρια μπορεί να είναι ευάλωτα στην κλιματική αλλαγή. Στο μέλλον μπορεί να υπάρξει αύξηση του κινδύνου κατάρρευσης, φθίνουσας κατάστασης και σημαντικής απώλειας αξίας ως αποτέλεσμα περισσότερων καταιγίδων, ζημιών από χιόνι ή καθίζηση, καταπάτησης του νερού, επιδείνωσης του εσωτερικού κλίματος και μείωσης της διάρκειας ζωής των κτιρίων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποσκοπεί στην αύξηση της ανθεκτικότητας των υποδομών στην κλιματική αλλαγή, συμπεριλαμβανομένων των κτιρίων. Τα νέα και τα υφιστάμενα κτίρια πρέπει να αξιολογούνται ως προς την ανθεκτικότητά τους στους υφιστάμενους κινδύνους και τις μελλοντικές κλιματικές αλλαγές και να σχεδιάζονται ή να αναβαθμίζονται αναλόγως. Μια βασική πολιτική που χρησιμοποιείται για τη στήριξη της ανθεκτικότητας των κτιρίων είναι η πολιτική συνοχής (γνωστή και ως περιφερειακή πολιτική).

Οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν δύο βασικούς τύπους κινδύνων που σχετίζονται με το κλίμα: άμεσους φυσικούς κινδύνους και κινδύνους μετάβασης που προκύπτουν από την αντίδραση της κοινωνίας στην κλιματική αλλαγή, κυρίως δράσεις μετριασμού. Η κλιματική αλλαγή μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις στις αλυσίδες εφοδιασμού, τη διανομή και τις πωλήσεις με διάφορους τρόπους. Η θερμότητα επηρεάζει αρνητικά την ανθρώπινη υγεία και μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλότερες επιδόσεις στην εργασία (μειωμένη παραγωγικότητα) ή σε χαμηλότερο αριθμό ωρών που αφιερώνονται στην εργασία (προσφορά εργασίας).

Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας μπορεί να προκαλέσει πλημμύρες, διάβρωση των ακτών και απώλεια παράκτιων συστημάτων χαμηλού υψομέτρου. Θα αυξήσει επίσης τον κίνδυνο καταιγίδων και την πιθανότητα διείσδυσης αλμυρού νερού στην ξηρά και μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τα παράκτια οικοσυστήματα. Οι αναμενόμενες αυξήσεις της θερμοκρασίας των υδάτων και η οξίνιση των ωκεανών θα συμβάλουν στην αναδιάρθρωση των παράκτιων οικοσυστημάτων· με επιπτώσεις στην κυκλοφορία των ωκεανών και στη βιογεωχημική ανακύκλωση.

Οι επιπτώσεις των καταστροφικών γεγονότων σε αυτή την κληρονομιά συνδυάζονται με την αργή έναρξη των αλλαγών που προκύπτουν από τις διαδικασίες υποβάθμισης. Η συνεχής αύξηση της θερμοκρασίας και οι διακυμάνσεις της θερμοκρασίας και της υγρασίας ή οι διακυμάνσεις των κύκλων ψύξης-απόψυξης προκαλούν υποβάθμιση και καταπόνηση των υλικών, με αποτέλεσμα να υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη αποκατάστασης και διατήρησης. Η βιολογική αποικοδόμηση που προκαλείται από μικροοργανισμούς, για παράδειγμα, είναι πιο πιθανό να συμβεί.

Τα τελευταία χρόνια, η Ευρώπη έχει βιώσει κάθε είδους φυσικές καταστροφές: σοβαρές πλημμύρες, ξηρασίες και δασικές πυρκαγιές με καταστροφικές επιπτώσεις στη ζωή των ανθρώπων, στην ευρωπαϊκή οικονομία και στο περιβάλλον. Κατά την τελευταία δεκαετία, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε διάφορες στρατηγικές και δράσεις για την αντιμετώπιση της μείωσης του κινδύνου καταστροφών, όπως, για παράδειγμα, η οδηγία για τις πλημμύρες και η εφαρμογή της (χρονοδιάγραμμα), η δράση της ΕΕ για τη λειψυδρία και την ξηρασία, η Πράσινη Βίβλος για την ασφάλιση στο πλαίσιο φυσικών και ανθρωπογενών καταστροφών.

Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τον τομέα της ενέργειας με πολλαπλούς τρόπους, οι οποίοι κυμαίνονται από αλλαγές στη ζήτηση θέρμανσης και ψύξης· επιπτώσεις στις συνθήκες ενεργειακού εφοδιασμού —για παράδειγμα, μειωμένη διαθεσιμότητα νερού για υδροηλεκτρική ενέργεια κατά τη διάρκεια παρατεταμένων ξηρασιών και μειωμένη διαθεσιμότητα νερού ψύξης που επηρεάζει την απόδοση των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής. Επιπλέον, οι ενεργειακές υποδομές μπορούν να είναι περισσότερο εκτεθειμένες σε ζημίες λόγω των μεταβαλλόμενων κλιματικών συνθηκών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποσκοπεί γενικά στην αύξηση της ανθεκτικότητας των υποδομών στην κλιματική αλλαγή, συμπεριλαμβανομένης της ενέργειας, παρέχοντας στρατηγικά πλαίσια.

Τα ακραία καιρικά φαινόμενα τα τελευταία χρόνια έχουν αυξήσει την επείγουσα ανάγκη ενσωμάτωσης της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή στους διάφορους τομείς πολιτικής της ΕΕ. Υπάρχουν λίγες συγκεκριμένες δραστηριότητες της ΕΕ για την ενσωμάτωση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή στις πολιτικές για τον χρηματοπιστωτικό και τον ασφαλιστικό τομέα. Ωστόσο, πολλές ευρωπαϊκές πολιτικές που σχετίζονται με τις φυσικές καταστροφές (βλ. μείωση του κινδύνου καταστροφών) έχουν μεγάλη σημασία για τον χρηματοπιστωτικό και ασφαλιστικό τομέα, καθώς μπορούν να συμβάλουν στην πρόληψη σημαντικών απωλειών και οικονομικών καταστροφών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επίσης δεσμευτεί να αυξήσει τη χρηματοδότηση δραστηριοτήτων που σχετίζονται με το κλίμα, διασφαλίζοντας ότι τουλάχιστον το 20 % του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού αφορά δαπάνες που σχετίζονται με το κλίμα.

Ο ταχύς ρυθμός της κλιματικής αλλαγής μπορεί να ξεπεράσει τη φυσική ικανότητα προσαρμογής των δασικών οικοσυστημάτων. Οδηγεί σε αυξημένο κίνδυνο διαταραχών λόγω καταιγίδων, πυρκαγιών, παρασίτων και ασθενειών με επιπτώσεις στην ανάπτυξη και την παραγωγή των δασών. Η οικονομική βιωσιμότητα της δασοκομίας θα επηρεαστεί, κυρίως στις νότιες περιοχές της Ευρώπης, καθώς και η ικανότητα των δασών να παρέχουν περιβαλλοντικές υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένων αλλαγών στη λειτουργία των καταβοθρών άνθρακα. Το 2013, η Επιτροπή ενέκρινε μια νέα δασική στρατηγική της ΕΕ, η οποία ανταποκρίνεται στις νέες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα δάση και ο δασικός τομέας.

Η κλιματική αλλαγή θα δημιουργήσει νέους κινδύνους για την υγεία και θα ενισχύσει τα τρέχοντα προβλήματα υγείας. Τόσο οι άμεσες όσο και οι έμμεσες επιπτώσεις στην υγεία των ανθρώπων, των φυτών και των ζώων αναμένονται από την κλιματική αλλαγή. Οι άμεσες επιπτώσεις προκύπτουν από αλλαγές στην ένταση και τη συχνότητα των ακραίων καιρικών φαινομένων, όπως καύσωνες και πλημμύρες. Οι έμμεσες επιπτώσεις μπορούν να γίνουν αισθητές μέσω αλλαγών στη συχνότητα εμφάνισης ασθενειών που μεταδίδονται από έντομα (δηλαδή ασθένειες που μεταδίδονται από φορείς που προκαλούνται από κουνούπια και τσιμπούρια), τρωκτικά ή αλλαγές στην ποιότητα του νερού, των τροφίμων και του αέρα. Η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή συνοδεύεται από έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής.

Οι προκλήσεις που θέτει η κλιματική αλλαγή για τις ΤΠΕ εμπίπτουν σε δύο κύριες κατηγορίες: Οξεία γεγονότα και χρόνιες καταπονήσεις. Τα οξέα συμβάντα (που ονομάζονται επίσης κρίσιμα συμβάντα ή συμβάντα κρίσης) περιλαμβάνουν πλημμύρες (πλουβιακές, ποτάμιες, παράκτιες), καταιγίδες πάγου, καύσωνες κ.λπ. Τα οξέα συμβάντα θέτουν σε κίνδυνο τις υποδομές ΤΠΕ καταστρέφοντας ή απενεργοποιώντας τα υλικά περιουσιακά στοιχεία από τα οποία εξαρτώνται. Οι χρόνιες καταπονήσεις προκύπτουν από πιο σταδιακές αλλαγές στα κλιματικά πρότυπα, όπως η συμπερίληψη αλλαγών στο εύρος θερμοκρασίας και στα επίπεδα υγρασίας. Ενώ οι επιπτώσεις αυτές είναι λιγότερο πιθανό να έχουν καταστροφικές συνέπειες, θα οδηγήσουν σε αυξημένη υποβάθμιση περιουσιακών στοιχείων, συχνότερες αποτυχίες και μικρότερη διάρκεια ζωής.

Ο χωροταξικός σχεδιασμός χαρακτηρίζεται ως μία από τις πλέον αποτελεσματικές διαδικασίες για τη διευκόλυνση της τοπικής προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Οι υφιστάμενες διαδικασίες και τα εργαλεία που διατίθενται μέσω της διαδικασίας δημοτικού χωροταξικού σχεδιασμού στην ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των επίσημων σχεδίων, της χωροθέτησης σε ζώνες και/ή των αδειών ανάπτυξης, συμβάλλουν στην ελαχιστοποίηση των αναπτυξιακών κινδύνων για έναν δήμο από τις προβλεπόμενες επιπτώσεις των αυξημένων πλημμυρών, των δασικών πυρκαγιών, των κατολισθήσεων και/ή άλλων φυσικών κινδύνων λόγω της αλλαγής του κλίματος.

Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στο θαλάσσιο περιβάλλον. Η αύξηση της θερμοκρασίας των υδάτων θα συμβάλει στην αναδιάρθρωση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων με επιπτώσεις στην κυκλοφορία των ωκεανών, στον βιογεωχημικό κύκλο και στη θαλάσσια βιοποικιλότητα. Η οξίνιση των ωκεανών θα επηρεάσει την ικανότητα ορισμένων ειδών που εκκρίνουν ανθρακικό ασβέστιο (όπως μαλάκια, πλαγκτόν και κοράλλια) να παράγουν τα κελύφη ή τους σκελετούς τους. Ως εκ τούτου, το θερμότερο και πιο όξινο θαλασσινό νερό θα επηρεάσει αρνητικά την αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια.

Μέχρι το τέλος του αιώνα, προβλέπεται ότι τα ευρωπαϊκά βουνά θα έχουν αλλάξει φυσικά. Οι παγετώνες θα έχουν υποστεί σημαντικές μαζικές απώλειες, αλλά οι αλλαγές επηρεάζουν επίσης τα περιβάλλοντα των κατώτερων, μεσαίων λόφων και πλημμυρικών περιοχών, επηρεάζοντας έτσι τη διαθεσιμότητα νερού, τη γεωργική παραγωγή, τον τουρισμό και τους τομείς της υγείας. Οι εποχιακές γραμμές χιονιού θα βρεθούν σε υψηλότερα υψόμετρα και οι εποχές χιονιού θα γίνουν μικρότερες. Οι γραμμές των δέντρων θα κινηθούν προς τα πάνω και τα δασικά πρότυπα θα αλλάξουν σε χαμηλότερα υψόμετρα.

Δεδομένου ότι ο καιρός και το κλίμα επηρεάζουν καθοριστικά την ταξιδιωτική περίοδο και την επιλογή των προορισμών διακοπών, η τουριστική βιομηχανία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από αυτούς. Υπάρχει επίσης ισχυρή σύνδεση μεταξύ φύσης και τουρισμού, καθώς και μεταξύ πολιτιστικής κληρονομιάς και τουρισμού. Ανάλογα με την τοποθεσία και την εποχή του έτους, ο τουρισμός μπορεί να επηρεαστεί θετικά ή αρνητικά από την κλιματική αλλαγή.

Η ανάγκη προσαρμογής του συστήματος μεταφορών στις επιπτώσεις της αλλαγής του κλίματος έχει επισημανθεί από τη Λευκή Βίβλο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την προσαρμογή (COM (2009)148). Η προσαρμογή των μεταφορών αντιμετωπίζεται μέσω ενός συνδυασμού ευρωπαϊκών πολιτικών για τις μεταφορές, την κλιματική αλλαγή και την έρευνα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί βέλτιστες πρακτικές, ενσωματώνοντας την προσαρμογή στα προγράμματά της για την ανάπτυξη υποδομών μεταφορών, και παρέχει καθοδήγηση, π.χ. με την ανάπτυξη κατάλληλων προτύπων για τις κατασκευές. Η δράση επικεντρώνεται στις υποδομές μεταφορών, και ιδίως στο διευρωπαϊκό δίκτυο μεταφορών (ΔΕΔ-Μ).

Στην Ευρώπη, σχεδόν το 73 % του πληθυσμού ζει σε αστικές περιοχές, ποσοστό που προβλέπεται να αυξηθεί σε ποσοστό άνω του 80 % έως το 2050. Η κλιματική αλλαγή είναι πιθανό να επηρεάσει σχεδόν όλες τις συνιστώσες των πόλεων και των κωμοπόλεων – το περιβάλλον, την οικονομία και την κοινωνία τους. Αυτό δημιουργεί νέες, σύνθετες προκλήσεις για τον πολεοδομικό σχεδιασμό και τη διαχείριση. Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στους κόμβους της οικονομικής δραστηριότητας, της κοινωνικής ζωής, του πολιτισμού και της καινοτομίας της Ευρώπης έχουν επιπτώσεις πολύ πέρα από τα δημοτικά τους σύνορα.

Οι υδάτινοι πόροι επηρεάζονται άμεσα από την κλιματική αλλαγή και η διαχείρισή τους επηρεάζει την ευπάθεια των οικοσυστημάτων, τις κοινωνικοοικονομικές δραστηριότητες και την ανθρώπινη υγεία. Η διαχείριση των υδάτων αναμένεται επίσης να διαδραματίσει ολοένα και πιο κεντρικό ρόλο στην προσαρμογή. Η κλιματική αλλαγή προβλέπεται να οδηγήσει σε σημαντικές αλλαγές στη διαθεσιμότητα νερού σε ολόκληρη την Ευρώπη, με αυξανόμενη λειψυδρία και ξηρασίες κυρίως στη Νότια Ευρώπη και αυξανόμενο κίνδυνο πλημμυρών στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης.