Προσαρμοστική αποκατάσταση των πρώην αλυκών στην Καμάργκ της νότιας Γαλλίας

Περίπου το 70% του δέλτα της Καμάργκα βρίσκεται σε υψόμετρο μικρότερο του 1 μέτρου, με αποτέλεσμα η περιοχή να είναι εξαιρετικά ευάλωτη σε πλημμύρες. Από το 1860, το δέλτα του Ροδανού έχει σχεδόν ολοκληρωθεί λόγω της κατασκευής αναχωμάτων που χτίστηκαν ιστορικά για να αποτρέψουν τις πλημμύρες στην παράκτια ζώνη. Αυτό προκάλεσε σημαντική μείωση των εισροών ιζημάτων από τον ποταμό Ροδανό, επηρεάζοντας τον σχηματισμό αμμόλοφων και επιταχύνοντας τη διάβρωση των ακτών. Επιπλέον, η περιοχή Salin-de-Giraud υπέστη εντατικές μετατροπές κατά την περίοδο της βιομηχανικής παραγωγής αλατιού (με σημαντικές μετατροπές μεταξύ 1950 και 1970), με τη δημιουργία δεξαμενών εξάτμισης και κρυστάλλωσης για την εξόρυξη αλατιού. Η δυναμική των υδάτων και οι οικολογικές συνθήκες μεταβλήθηκαν σημαντικά: τα υδατικά συστήματα που χρησιμοποιούνται για την εξόρυξη αλατιού αποσυνδέθηκαν από τις γύρω υπολεκάνες απορροής, οι αναχώματα κατά μήκος της ακτής επέτρεψαν τον πλήρη τεχνητό έλεγχο των υπερχειλίσεων του θαλάσσιου νερού και το θαλάσσιο νερό αντλήθηκε τεχνητά κατά τη διάρκεια της άνοιξης και του καλοκαιριού.

Ως εκ τούτου, οι κύριες προκλήσεις μετά την απόκτηση της τοποθεσίας από το Conservatoire du Littoral συνδέονταν με μια βασική αλλαγή στον προσανατολισμό της τοποθεσίας, από την παραγωγή αλατιού στη διατήρηση των υγροτόπων μέσω προσαρμοστικής διαχείρισης και προσέγγισης NBS.

Σύμφωνα με μελέτη του 2018 του Γραφείου Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (BRGM), η Camargue αναμένεται να είναι σταδιακά πιο ευάλωτη στη διάβρωση των ακτών και στους κινδύνους θαλάσσιας βύθισης λόγω της κλιματικής αλλαγής. Οι ακραίες αυξήσεις της στάθμης της θάλασσας, που ορίζονται ως 100ετής αύξηση των καταιγίδων, στο σενάριο υψηλού επιπέδου ανόδου της στάθμης της θάλασσας σε περιφερειακό επίπεδο (95ο εκατοστημόριο προβολής του RCP 8,5) προβλέπεται να κυμανθούν μεταξύ 1,6 και 1,8 μέτρων έως το 2100, σύμφωνα με μελέτη που αξιολογεί τον κίνδυνο πλημμυρών για τα μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO στη Μεσόγειο. Μοντέλα καταβύθισης θαλάσσιων υδάτων που σχετίζονται με ακραία φαινόμενα και προβλεπόμενη άνοδο της στάθμης της θάλασσας πραγματοποιήθηκαν από το BRGM χρησιμοποιώντας εικόνες LIDAR. Τα μοντέλα χρησίμευσαν για την καθοδήγηση της στρατηγικής διαχείρισης και της διαδικασίας μείωσης του κινδύνου καταστροφών.

Καθορίστηκαν οι ακόλουθοι στόχοι διαχείρισης για το έργο αποκατάστασης των πρώην αλυκών στην Camargue:

• αποκατάσταση της φυσικής υδρολογικής λειτουργίας του συστήματος, επανασύνδεση του τόπου με τα περιβάλλοντα υδατικά συστήματα (λιμνοθάλασσες εσωτερικής ναυσιπλοΐας, ποταμός Ροδανός και Μεσόγειος Θάλασσα)·
• Αποκατάσταση των χαρακτηριστικών των φυσικών οικοσυστημάτων των παράκτιων λιμνοθαλασσών και της αμμώδους ακτογραμμής, συμπεριλαμβανομένων των αμμοθινών, της αλμυρής βλάστησης και των αλυκών·
• διατήρηση ή αύξηση της λειτουργίας του τόπου ως τόπου αναπαραγωγής υδρόβιων πτηνών·
• Εφαρμογή προσαρμοστικής διαχείρισης για την προστασία της ακτής από καταιγίδες και άνοδο της στάθμης της θάλασσας·
• Συμβολή στη βιώσιμη ανάπτυξη, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης οικοτουρισμού και ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων.

Συνολικά, οι εργασίες πραγματοποιήθηκαν με σκοπό την αποκατάσταση των φυσικών χαρακτηριστικών και της ανθεκτικότητας του οικοσυστήματος για την προώθηση μιας στρατηγικής για τον «χώρο στέγασης» ενόψει της κλιματικής αλλαγής και των αυξημένων κινδύνων φυσικών καταστροφών.

Η διαδικασία αποκατάστασης τέθηκε σε εφαρμογή από το Περιφερειακό Φυσικό Πάρκο της Camargue (συντονιστής διευθυντής) σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Ερευνών Tour du Valat και την Εθνική Εταιρεία Προστασίας της Φύσης (συνδιαχειριστές) υπό την αιγίδα του Conservatoire du Littoral (ιδιοκτήτης γης).

Η τεχνητή άντληση θαλασσινού νερού σε λίμνες εξάτμισης που χρησιμοποιούνται για την εξόρυξη αλατιού σταμάτησε και ένα ευρύ σχέδιο δραστηριοτήτων ορίστηκε και άρχισε να εφαρμόζεται για την αποκατάσταση των βαρυτικών ροών νερού και άλλων φυσικών διεργασιών. Τα κύρια έργα περιλαμβάνουν: i) βυθοκόρηση διαύλων, ii) κατασκευή νέων και αποκατάσταση προϋπαρχουσών συνδέσεων μεταξύ πρώην αλυκών και περιβαλλόντων υφάλμυρων οικοσυστημάτων και οικοσυστημάτων γλυκών υδάτων, και iii) εγκατάλειψη παραθαλάσσιων αναχωμάτων που επιτρέπουν την ελεύθερη κυκλοφορία του νερού μεταξύ λιμνοθαλασσών των πρώην αλυκών και της Μεσογείου Θάλασσας. Επιπλέον, η λεωφόρος που χτίστηκε το 1859 για την προστασία των ανθρώπων και των περιουσιών, που βρίσκεται περαιτέρω στην ενδοχώρα, θα προσαρμοστεί για να εξασφαλίσει την προστασία από τις πλημμύρες στο δέλτα του Ροδανού.

Τα εν λόγω υδραυλικά έργα επιτρέπουν την επανασύνδεση του πρώην υδροηλεκτρικού συστήματος αλυκών με τις λιμνοθάλασσες που βρίσκονται στο κοντινό φυσικό καταφύγιο Camargue και με τη θάλασσα. Η επανασύνδεση των υδατικών συστημάτων οδηγεί στην αναδιαμόρφωση των υδάτινων διαδρομών με φυσικό τρόπο, σύμφωνα με μια προσέγγιση NBS. Τα εδάφη που αναδύθηκαν πρόσφατα και οι αποκατεστημένες πλωτές οδοί καθίστανται «νέοι» οικότοποι για τη βλάστηση, τα ψάρια, τα πτηνά και άλλους πληθυσμούς άγριων ζώων. Σύμφωνα με την προσέγγιση αυτή, το παράκτιο οικοσύστημα αναμένεται να καταστεί ανθεκτικότερο για την καλύτερη αντιμετώπιση των επιπτώσεων της ανόδου της στάθμης της θάλασσας και των θαλάσσιων καταιγίδων, συμπεριλαμβανομένων των σχετικών πλημμυρών.

Οι εργασίες βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη· οι προγραμματισμένες δράσεις για το επόμενο μέλλον περιλαμβάνουν: i) περαιτέρω προσαρμογή των αναχωμάτων προστασίας της ενδοχώρας, με αλλαγή της θέσης τους· ii) συνέχιση των υδραυλικών έργων αποκατάστασης και iii) δημιουργία ποδηλατικών διαδρομών για βιώσιμο τουρισμό και ψυχαγωγικές δραστηριότητες. Νέα μοντέλα για την τελειοποίηση της ανάλυσης του κινδύνου βύθισης σύμφωνα με την ανάπτυξη νέων γνώσεων σχετικά με την άνοδο της στάθμης της θάλασσας αναμένεται να καθοδηγήσουν αυτές τις δράσεις στο μέλλον.

Εφαρμόζεται περιβαλλοντική παρακολούθηση για την αξιολόγηση της υδρολογικής και οικολογικής δυναμικής του χώρου και θα διατηρηθεί για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των νέων υδραυλικών έργων που προγραμματίζονται για το εγγύς μέλλον. Αυτό θα περιλαμβάνει την αξιολόγηση των υδρολογικών και κλιματικών ρυθμιστικών λειτουργιών των αποκατεστημένων οικοσυστημάτων, καθώς και των τάσεων σε ορισμένους δείκτες βιοποικιλότητας, όπως η εμφάνιση και η κατανομή των μεταναστευτικών ειδών ιχθύων.

Καθιερώθηκε διάλογος με τοπικούς φορείς και κατοίκους του γειτονικού χωριού Salin de Giraud, προκειμένου να αυξηθεί η ευαισθητοποίηση και η αποδοχή της τοπικής κοινότητας. Διοργανώθηκαν δημόσιες συναντήσεις, ξεναγήσεις, εκθέσεις φωτογραφίας και εργαστήρια, με την παραγωγή ενημερωτικών πάνελ, φυλλαδίων και βίντεο για την κατάλληλη ενημέρωση του πληθυσμού, την αύξηση της ευαισθητοποίησης σχετικά με το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής και την ανταλλαγή επιλογών διαχείρισης.

Διάφοροι παράγοντες επιτυχίας ευνόησαν την υλοποίηση των εργασιών αποκατάστασης, ιδίως επειδή θεωρήθηκαν επωφελείς από την περιβαλλοντική κοινότητα (επανοικοδόμηση του οικοσυστήματος), την επιστημονική κοινότητα (ανάπτυξη της γνώσης) και την κοινωνία γενικότερα (περιοχή ασφαλείας που μετριάζει τις επιπτώσεις των καταιγίδων και της ανόδου της στάθμης της θάλασσας και νέα περιοχή για ψυχαγωγικές δραστηριότητες). Η δυνατότητα εξοικονόμησης δημόσιων πόρων, η επένδυση σε λιγότερο δαπανηρή παρέμβαση σε σύγκριση με τη συντήρηση των παραθαλάσσιων αναχωμάτων, ενθάρρυνε σίγουρα την υιοθέτηση αυτής της προσέγγισης.

Ακόμη και αν οργανώνονταν αρκετές πρωτοβουλίες ενημέρωσης της τοπικής κοινωνίας, η υλοποίηση του έργου αποκατάστασης συνάντησε κάποια αντίσταση από τους κατοίκους που αγωνίστηκαν να αποδεχθούν την εγκατάλειψη του παραλιακού λεκανοπεδίου. Αναδείχθηκε σαφώς η ανάγκη βελτίωσης της επικοινωνίας και της συνεργασίας με την κοντινή κοινότητα για την αύξηση της αποδοχής για τη συνέχιση των έργων.

Επιπλέον, υπάρχουν στην πραγματικότητα αρκετές αβεβαιότητες σχετικά με την αντίδραση του οικοσυστήματος στις παρεμβάσεις αποκατάστασης λόγω της ακόμη περιορισμένης κατανόησης των επιπτώσεων της ανόδου της στάθμης της θάλασσας στους υγρότοπους. Η περιβαλλοντική παρακολούθηση του χώρου, η οποία βρίσκεται επί του παρόντος σε εξέλιξη, συμβάλλει στη βελτίωση των υφιστάμενων γνώσεων σχετικά με τη λειτουργία των οικοσυστημάτων, στηρίζοντας την αποτελεσματικότητα της προσέγγισης NBS. Πιο ρεαλιστικές προβλέψεις της αντίδρασης των υγροτόπων στην κλιματική αλλαγή θα μπορούσαν να συμβάλουν στον σχεδιασμό μελλοντικών αποτελεσματικών δράσεων διαχείρισης.

Από οικονομική άποψη, η νέα στρατηγική διαχείρισης θεωρήθηκε λιγότερο δαπανηρή επιλογή σε σύγκριση με την ολοκληρωμένη συντήρηση των παραθαλάσσιων αναχωμάτων. Εκτιμήθηκε επένδυση 7 έως 13 εκατ. ευρώ, συν 80 Κ€ έως 140 Κ€ για ετήσια συντήρηση, προκειμένου να διατηρηθεί και να προσαρμοστεί το σύστημα εσωτερικής προστασίας αναχωμάτων (γραμμική επέκταση περίπου 16 χλμ.). Το κόστος των έργων υδραυλικής επανασύνδεσης εκτιμήθηκε σε λιγότερο από 1,5 εκατ. ευρώ.

Τα οφέλη της αποκατάστασης έχουν αξιολογηθεί από περιβαλλοντική, κοινωνική και οικονομική άποψη. Από οικολογική άποψη, τα αποτελέσματα της παρακολούθησης έδειξαν βελτιωμένη λειτουργία των αποκατεστημένων παράκτιων λιμνοθαλασσών και ελωδών οικοσυστημάτων: επιτυχής διαδοχή της αλμυρής βλάστησης, υγιής κοινότητα βενθικών ασπόνδυλων και βυθισμένη κάλυψη μακροφύτων στις λιμνοθάλασσες, βελτιωμένη υδροβιολογική συνδεσιμότητα μεταξύ των υδατικών συστημάτων με δυνητικά ρόλο φυτωρίου και μεταναστευτική διαδρομή για τα είδη ιχθύων. Από κοινωνική άποψη, η αναστηλωμένη περιοχή παρέχει ευκαιρίες αναψυχής για την τοπική κοινότητα και τους τουρίστες που μπορούν να έχουν ελεύθερη πρόσβαση σε τμήματα του χώρου, με αυξημένη αισθητική και αξία τοπίου του δέλτα του Ροδανού. Το έργο δημιούργησε επίσης την ευκαιρία για την ανάπτυξη νέων επιστημονικών γνώσεων σχετικά με τη δυναμική των παράκτιων υγροτόπων. Τα οικονομικά οφέλη της οικολογικής αποκατάστασης περιλαμβάνουν όχι μόνο τη σημαντική μείωση της χρήσης δημόσιων πόρων για την προστασία από τους κινδύνους πλημμύρας, αλλά και την παροχή πολλαπλών οικοσυστημικών υπηρεσιών που προσφέρονται από αποκατεστημένους υγροτόπους, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που σχετίζονται με τις προαναφερθείσες τουριστικές και ψυχαγωγικές δραστηριότητες.

Οι τεχνικές εργασίες που απαιτούνται για την υδραυλική αποκατάσταση του τόπου έπρεπε να δηλωθούν ή να εγκριθούν μετά από απλή εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, ώστε να συμμορφώνονται με τις οδηγίες της ΕΕ για το δίκτυο Natura 2000 και την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα.

Το έργο αποκατάστασης των ακτών συνάδει πλήρως με τις κατευθυντήριες γραμμές που ενέκρινε η Direction départementale des territoires et de la mer (DDTM) της Bouches-du-Rhône, η οποία είναι η αρμόδια αρχή για τη διαχείριση του κινδύνου θαλάσσιας βύθισης στην Camargue. Η στρατηγική συνίσταται στο να επιτραπεί στην παράκτια γραμμή να κινείται ελεύθερα με τον φυσικό σχηματισμό αμμοράβδων, διατηρώντας και ενισχύοντας παράλληλα τις υφιστάμενες υποδομές για την προστασία των ανθρώπων και των περιουσιών περαιτέρω στην ενδοχώρα.

Οι εργασίες αποκατάστασης ξεκίνησαν το 2011 αφού το Conservatoire du littoral έγινε ιδιοκτήτης του χώρου και βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη. Νέα υδραυλικά προγράμματα αποκατάστασης προγραμματίζονται να ξεκινήσουν έως το 2022 με βάση την τρέχουσα μελέτη σκοπιμότητας, για τη βελτίωση της διαχείρισης των γλυκών υδάτων στην περιφέρεια του χώρου.

Η αποκατάσταση είναι ένα μακροπρόθεσμο έργο που θεωρείται ως μια συνεχής, προσαρμοστική διαδικασία για την αντιμετώπιση της μεταβαλλόμενης δυναμικής των ακτών και της ανόδου της στάθμης της θάλασσας. Η παρακολούθηση και η συντήρηση αποτελούν αναπόσπαστο μέρος αυτής της διαδικασίας.

Brigitte Poulin
Head of Ecosystem Department
Tour du Valat, Research Institute for the Conservation of Mediterranean Wetlands
E-mail: poulin@tourduvalat.org 
Tel. +33 (0)4 90972975