Áhættumiðað svæðisskipulag og staðsetning lagareldis í sjó

Landnotkunarskipulag fyrir lagareldi í sjó, þ.m.t. áhættumiðuð skipulags- og staðsetningarskipulag, fær aukna athygli, að teknu tilliti til aukinnar þróunar lagareldisiðnaðarins. Það miðar að því að tryggja sem sanngjarnasta notkun sjávarrýmisins fyrir þessa starfsemi, styðja við framleiðslu, lágmarka átök við aðra notkun og viðhalda umhverfisheilbrigði.

FAO (FAO, 2018, FAO, 2017) hvetur til skipulags sjávareldis og staðsetningar með vistkerfisnálgun og að teknu tilliti til breytileika og breytinga í loftslagi sem mikilvægrar aðlögunarráðstöfunar. Einnig er lagt til að viðeigandi val á staðnum, sem er stutt af sveigjanlegum regluramma, sé aðlögunaráætlun ef rannsóknir á ClimeFish-verkefninu, sem fjármagnað er af Horizon 2020, miða að því að tryggja að aukning í framleiðslu sjávarafurða komi á svæðum og fyrir tegundir þar sem möguleiki er á sjálfbærum vexti, í ljósi væntanlegra loftslagsbreytinga. Áhættumiðuð svæðaskipting og staðsetning getur hjálpað til við að forðast svæði sem eru sérstaklega viðkvæm fyrir loftslagsáhættu og velja heppilegustu svæðin fyrir ræktuðu tegundirnar, bæði með tilliti til núverandi ástands og þeirra viðfangsefna sem loftslagsbreytingar hafa í för með sér til meðallangs tíma. Heildarferlið gerir kleift að lágmarka mögulegt efnahagslegt tap sem gæti stafað af vali sem tekur ekki tillit til allra áhættu og áhyggjuefna.

Þörf er á áhættumiðuðu skipulags- og staðarvali á svæðum bæði þar sem lagareldi er farið að þróast og þar sem lagareldi hefur þegar þróast og flutningur þess takmarkast af umhverfismálum og árekstrum við aðra notkun. Fjölbreytt úrval landverkfæra og -líkana er til, eins og lýst er í sérstakri útgáfu Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna (FAO, 2017). Ný þekking hefur verið unnin af Aquaspace verkefninu (fjármögnuð af Horizon 2020 áætlun ESB), sem miðaði að því að skilja staðbundnar og félagslegar og efnahagslegar takmarkanir á útvíkkun lagareldis og prófunartækja til að hjálpa til við að sigrast á þessum takmörkunum. Nánar tiltekið afhenti Aquaspace verkfærakassa með upplýsingum um verkfæri sem prófuð voru meðan á verkefninu stóð, til að hjálpa og styðja við þann tilgang að gera meira hágæða rými aðgengilegt fyrir fiskeldi. Með verkefninu TAPAS (Tools for Assessment and Planning of Aquaculture Sustainability) sem styrkt er af H2020, hafa nýjar rannsóknir verið þróaðar til að stuðla að og styrkja umhverfislega sjálfbærni evrópsks fiskeldis, einnig með því að bjóða upp á nálægt vettvangslíkön fyrir val á fiskeldi með því að nota röð núverandi, aðlagaðra og nýlega þróaðra líkana.

Innan landskipulagsferlisins miðar skipulagsstigið að því að greina breið svæði sem gætu hentað fyrir lagareldi, einnig nefnd úthlutað svæði fyrir lagareldi (AZA), í því skyni að tryggja samþættingu lagareldis við svæði sem þegar eru nýtt til annarra nota. Skipulagning skal fela í sér heildaráhættugreiningu þar sem helstu ógnir við árangursríka framleiðslu eru greindar. Einnig þarf að taka tillit til áhættu í tengslum við loftslag til að tryggja árangur í lagareldisstarfseminni, að teknu tilliti til þess að geirinn er viðkvæmur fyrir ýmsum mögulegum stóráföllum í loftslagsröskunum. Loftslagsáhætta felur í sér beint tjón af völdum alvarlegra öldu-, sjávarfalla- og stormabylgna, auk hægra áhrifa sem bera ábyrgð á breytingum á eðlisefnafræðilegum aðstæðum sjávar (t.d. hækkandi hitastigi, súrnun) og tengdum óbeinum áhrifum eins og dreifingu sjúkdóma, skaðlegum þörungablómum og súrefnisskorti. Loftslagsáhætta er meðal annarra áhættuþátta sem ekki tengjast loftslagi, t.d. í tengslum við umhverfið (mengun), heilbrigði (líföryggi) og félagslega árekstra.

Þegar breið svæði, sem henta fyrir lagareldi í sjó, eru skilgreind tryggir staðarþrepið að eldisstöðvar séu staðsettar á tilteknum stað með viðeigandi einkennum sem gera það kleift að ná árangri í framleiðslu. Með vali á staðnum eru lífeðlisfræðilegir eiginleikar staðarins bornir saman við þarfir lífveranna sem valdar eru til ræktunar og kröfur um starfsemi eldisstöðva. Þetta mat skal fela í sér endurskoðun á staðbundnum loftslagsskilyrðum (sögulegum gögnum), áhættu sem stafar af breytileika í loftslagi (t.d. stormum) og langtímaleitni (t.d. hækkandi hitastigi og breytingum á seltu). Allt skipulags- og staðsetningarferlið miðar að því að lágmarka árekstra við aðra geira og skaðleg áhrif á samfélagið, velferð manna og starfsemi og þjónustu vistkerfa, í samræmi við vistkerfisnálgunina við þróun lagareldis.

Að bera kennsl á viðkomandi hagsmunaaðila til samráðs á öllum stigum landskipulags lagareldis er mikilvægt verkefni til að greina málefni og hugsanlega árekstra við aðra notkun og umhverfið. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hvetur alla viðkomandi hagsmunaaðila til þátttöku í sjálfbærri þróun lagareldis. Hagsmunaaðilar eru framleiðendur, sveitarfélög og/eða fyrirtæki sem reiða sig á virðiskeðjur lagareldis og sjávarútvegs, neytendasamtök, frjáls félagasamtök á sviði umhverfismála, rannsóknarstofnanir, aðrir notendur viðkomandi vatnshlots (t.d. smábátahafnir, hafnir, vindbýli og notkun til tómstunda).

Eins og lögð er áhersla á í viðmiðunarreglum EB fyrir sjálfbærara og samkeppnishæfara lagareldi fyrir tímabilið 2021 til 2030 ætti tilnefning svæða sem henta fyrir lagareldi að byggjast á skýrum og gagnsæjum viðmiðunum og tækjum til að auðkenna ný svæði. Til að vera sjálfbær, áhættumiðuð svæðaskipulagning og staðsetning fyrir lagareldi ætti að stuðla að mikilli vistvænni lagareldisstarfsemi, sem stuðlar t.d. að lífrænu lagareldi, sjálfbærum fóðurkerfum, minni notkun dýralyfja, fjölbreytni tegunda og samþættum fjölþættum lagareldiskerfum (IMTA). Þetta stuðlar að endurheimt vistkerfa og veitingu vistkerfaþjónustu, samkvæmt meginreglunum um „endurhæft lagareldi“.

Skortur á löngu, sögulegu gagnasafni um loftslagsbreytur og óvissa varðandi svæðisbundnar og undirsvæðisbundnar spár um loftslagsbreytingar getur takmarkað möguleikann á því að fella loftslagsbreytingar og breytileikamat á tilhlýðilegan hátt inn í áhættumiðaða svæðaskiptingu og staðsetningu fyrir lagareldi.

Áhættumiðuð skipulags- og staðarákvörðun lagareldisgeirans miðar að því að koma í veg fyrir efnahagslegt tap vegna vals á stöðum sem henta ekki fyrir skaðleg loftslagsskilyrði og eru viðkvæmir fyrir loftslagsbreytingum.

Kostnaðurinn felur í sér notkun verkfæra og framkvæmd líkana sem þörf er á í öllu ferlinu við landskipulag lagareldis. Kostnaður vísar bæði til hugbúnaðarleyfis (ef það er ekki opið) og mannauðs og tíma sem þarf til að fá næga tæknikunnáttu og þjálfun til að nota verkfærin. Innan Aquaspace verkefnisins var lögð áhersla á verkfæri tengdan kostnað sem algengasta veikleikaþáttinn í SWOT greiningunni sem framkvæmd var til að meta í heild verkfæri og aðferðir sem voru framkvæmdar og prófaðar í tilviksrannsóknum verkefnisins.

Árið 2021 samþykkti framkvæmdastjórn Evrópusambandsins nýjar stefnumótandi viðmiðunarreglur til að gera fiskeldi sjálfbærara og samkeppnishæfara. Leiðbeiningarnar munu hjálpa fiskeldisgeiranum í ESB að verða sterkari og umhverfisvænni. Þeir settu fram framtíðarsýn fyrir geirann fyrir árin 2021-2030 sem einnig tekur tillit til áhrifa loftslagsbreytinga og nauðsynjar þess að gera lagareldi þolnara og samkeppnishæfara. Í viðmiðunarreglunum kemur fram að samræmd landnotkun skuli tryggja úthlutun rýmis og vatns til lagareldis, meðal mismunandi starfsemi, um leið og vistkerfi eru varðveitt. Einkum skal stuðla að lagareldi þegar það stuðlar að náttúrutengdri strandvernd, varðveislu vistkerfa og mildun loftslags.

Með tilskipun 2014/89/ESB er komið á ramma fyrir hafsvæðaskipulag sem miðar að því að stuðla að sjálfbærum vexti hafhagkerfa, sjálfbærri þróun hafsvæða og sjálfbærri nýtingu sjávarauðlinda. Samkvæmt þessum ramma skulu aðildarríkin stefna að því að stuðla að sjálfbærri þróun mismunandi atvinnugreina á sviði siglinga, þ.m.t. lagareldis. Við áætlanagerð þarf að taka upp langtímabreytingar vegna loftslagsbreytinga.

Landfræðileg greining krefst takmarkaðrar fjárfestingar í tíma (venjulega 1-2 ár), ef verkfæri og gögn eru þegar tiltæk. Allt ferlið, sem felur í sér samráð við hagsmunaaðila og endanlega ákvarðanatöku, getur verið tímafrekara, sérstaklega á svæðum þar sem félagsleg og efnahagsleg átök eru veruleg áhyggjuefni.

Skipulagning og val á staðnum ætti að vera aðlögunarferli sem getur brugðist við nýjum vísindalegum framförum á sviði breytileika og breytinga í loftslagsmálum.