Risicogebaseerde zonering en locatiebepaling voor mariene aquacultuur

Ruimtelijke planning voor mariene aquacultuur, met inbegrip van risicogebaseerde zonering en situering, krijgt meer aandacht, gezien de toenemende ontwikkeling van de aquacultuursector. Het heeft tot doel het meest billijke gebruik van de mariene ruimte voor deze activiteit te waarborgen, de productie te ondersteunen, conflicten met andere toepassingen tot een minimum te beperken en de milieu-integriteit te handhaven.

De FAO (FAO, 2018 , FAO, 2017) moedigt de zonering en situering van mariene aquacultuur aan door middel van een ecosysteembenadering en door rekening te houden met klimaatvariabiliteit en -verandering als een belangrijke aanpassingsmaatregel. Een passende locatieselectie, ondersteund door een flexibel regelgevingskader, wordt ook voorgesteld als aanpassingsstrategie in casestudy’s van het door Horizon 2020 gefinancierde ClimeFish-project, met als doel ervoor te zorgen dat de toename van de productie van schaal- en schelpdieren plaatsvindt in gebieden en voor soorten met een potentieel voor duurzame groei, gezien de verwachte veranderingen in het klimaat. Risicogebaseerde zonering en situering kunnen helpen gebieden te vermijden die bijzonder kwetsbaar zijn voor klimaatrisico’s en de meest geschikte gebieden voor de gekweekte soorten te selecteren, rekening houdend met zowel de huidige toestand als de uitdagingen die de klimaatverandering op middellange termijn met zich meebrengt. Het totale proces maakt het mogelijk om mogelijke economische verliezen te minimaliseren die kunnen voortvloeien uit keuzes die geen rekening houden met alle risico's en zorgen.

Risicogebaseerde zonering en locatieselectie zijn nodig in gebieden waar de aquacultuur zich begint te ontwikkelen en waar de aquacultuur zich al heeft ontwikkeld en de verplaatsing ervan wordt beperkt door milieukwesties en conflicten met andere toepassingen. Er bestaat een grote verscheidenheid aan ruimtelijke instrumenten en modellen, zoals beschreven in een speciale FAO-publicatie (FAO, 2017). Het Aquaspace-project (gefinancierd door het Horizon 2020-programma van de EU) heeft nieuwe kennis opgeleverd om inzicht te krijgen in de ruimtelijke en sociaal-economische beperkingen op de uitbreiding van de aquacultuur en testinstrumenten om deze beperkingen te helpen overwinnen. Aquaspace heeft met name een toolbox geleverd met informatie over instrumenten die tijdens het project zijn getest, om te helpen en te ondersteunen bij het doel om meer ruimte van hoge kwaliteit beschikbaar te stellen voor aquacultuur. Met het H2020-gefinancierde project TAPAS (Tools for Assessment and Planning of Aquaculture Sustainability) is nieuw onderzoek ontwikkeld om de ecologische duurzaamheid van de Europese aquacultuur te bevorderen en te consolideren, waarbij ook near-field modellen voor locatieselectie van aquacultuur worden verstrekt, met behulp van een reeks bestaande, aangepaste en nieuw ontwikkelde modellen.

In het kader van het ruimtelijke ordeningsproces is de zoneringsstap gericht op het identificeren van brede gebieden die potentieel geschikt zijn voor aquacultuur, ook wel “toegewezen zones voor aquacultuur” (AZA) genoemd, om ervoor te zorgen dat aquacultuur wordt geïntegreerd in gebieden die al voor andere doeleinden worden geëxploiteerd. De zonering moet een volledige risicoanalyse omvatten waarin de belangrijkste bedreigingen voor een succesvolle productie worden vastgesteld. Er moet ook rekening worden gehouden met klimaatgerelateerde risico’s om succes in de aquacultuursector te waarborgen, aangezien de sector kwetsbaar is voor een aantal potentieel catastrofale klimaatverstoringen. Klimaatrisico’s omvatten directe schade als gevolg van ernstige golven, getijden- en stormvloeden, alsook langzame effecten die verantwoordelijk zijn voor veranderingen in de fysisch-chemische omstandigheden van zeewater (bv. stijgende temperaturen, verzuring) en gerelateerde indirecte effecten zoals ziekteverspreiding, schadelijke algenbloei en hypoxie. Klimaatrisico’s zijn onder meer niet-klimaatrisico’s, bijvoorbeeld in verband met het milieu (verontreiniging), gezondheid (bioveiligheid) en sociale conflicten.

Wanneer brede zones worden gedefinieerd die geschikt zijn voor mariene aquacultuur, zorgt de situeringsstap ervoor dat bedrijven zich bevinden op een specifieke locatie met de juiste kenmerken die een succesvolle productie mogelijk maken. Door middel van locatieselectie worden de biofysische eigenschappen van een locatie vergeleken met de behoeften van de geselecteerde organismen voor cultuur en met de functionele vereisten van landbouwbedrijven. Deze beoordeling moet een beoordeling omvatten van de lokale klimaatomstandigheden (historische gegevens), van de risico’s van klimaatvariabiliteit (bv. stormen) en van langetermijntrends (bv. stijgende temperatuur en verandering in zoutgehalte). Het hele proces van zonering en situering heeft tot doel conflicten met andere sectoren en negatieve effecten op de samenleving, het menselijk welzijn en ecosysteemfuncties en -diensten tot een minimum te beperken, volgens de ecosysteembenadering van de ontwikkeling van aquacultuur.

De identificatie van relevante belanghebbenden voor raadpleging tijdens alle stappen van de ruimtelijke ordening van de aquacultuur is een centrale taak om problemen en potentiële conflicten met andere toepassingen en het milieu in kaart te brengen. De deelname van alle relevante belanghebbenden wordt door de Europese Commissie aangemoedigd met het oog op een duurzame ontwikkeling van de aquacultuur. Tot de belanghebbenden behoren producenten, lokale gemeenschappen en/of bedrijven die afhankelijk zijn van waardeketens voor aquacultuur en visserij, consumentenverenigingen, milieu-ngo’s, onderzoeksinstellingen en andere gebruikers van het betrokken waterlichaam (bv. jachthavens, havens, windmolenparken en recreatief gebruik).

Zoals benadrukt in de richtsnoeren van de Commissie van 2021 voor een duurzamere en concurrerendere aquacultuur voor de periode 2021-2030, moet de aanwijzing van gebieden die geschikt zijn voor aquacultuur gebaseerd zijn op duidelijke en transparante criteria en instrumenten om nieuwe gebieden aan te wijzen. Om duurzaam te zijn, moeten op risico gebaseerde zonering en situering voor aquacultuur aquacultuuractiviteiten met hoge milieuprestaties bevorderen, waarbij bijvoorbeeld de voorkeur wordt gegeven aan biologische aquacultuur, duurzame voedersystemen, een verminderd gebruik van veterinaire producten, soortendiversificatie en geïntegreerde multitrofische aquacultuursystemen (IMTA). Dit bevordert het herstel van ecosystemen en de verlening van ecosysteemdiensten, overeenkomstig de beginselen van “herstelve aquacultuur”.

Het ontbreken van lange historische gegevens over klimaatvariabelen en onzekerheden in regionale en subregionale prognoses van klimaatverandering kan de mogelijkheid beperken om klimaatverandering en variabiliteitsbeoordeling naar behoren op te nemen in risicogebaseerde zonering en locatiebepaling voor aquacultuur.

Risicogebaseerde zonering en situering van de aquacultuursector is gericht op het voorkomen van economische verliezen als gevolg van de selectie van locaties die ongeschikt zijn voor ongunstige klimaatomstandigheden en kwetsbaar zijn voor klimaatverandering.

De kosten omvatten het gebruik van instrumenten en de toepassing van modellen die nodig zijn in het hele proces van ruimtelijke ordening van de aquacultuur. De kosten hebben zowel betrekking op de softwarelicentie (indien niet open source) als op de personele middelen en tijd die nodig zijn om voldoende technische vaardigheden en opleiding te krijgen om de hulpmiddelen te gebruiken. Binnen het Aquaspace-project werden de kosten in verband met de hulpmiddelen benadrukt als het meest voorkomende zwakke punt in de SWOT-analyse die werd uitgevoerd om de in de projectcasestudies geïmplementeerde en geteste instrumenten en methoden in het algemeen te evalueren.

In 2021 heeft de Europese Commissie nieuwe strategische richtsnoeren vastgesteld om de aquacultuur duurzamer en concurrerender te maken. De richtsnoeren zullen de aquacultuursector in de EU helpen sterker en milieuvriendelijker te worden. Zij stellen een visie voor de sector voor 2021-2030 vast waarin ook rekening wordt gehouden met de gevolgen van de klimaatverandering en de noodzaak om de aquacultuur veerkrachtiger en concurrerender te maken. In de richtsnoeren staat dat gecoördineerde ruimtelijke ordening moet zorgen voor de toewijzing van ruimte en water aan aquacultuur, onder verschillende activiteiten, met behoud van ecosystemen. Aquacultuur moet met name worden bevorderd wanneer zij bijdraagt tot op de natuur gebaseerde kustbescherming, het behoud van ecosystemen en de beperking van de klimaatverandering.

Bij Richtlijn 2014/89/EU is een kader voor maritieme ruimtelijke ordening vastgesteld dat gericht is op de bevordering van de duurzame groei van maritieme economieën, de duurzame ontwikkeling van mariene gebieden en het duurzame gebruik van mariene hulpbronnen. Volgens dit kader streven de lidstaten ernaar bij te dragen tot de duurzame ontwikkeling van verschillende maritieme economische sectoren, met inbegrip van de aquacultuur. Veranderingen op lange termijn als gevolg van klimaatveranderingen moeten in het planningsproces worden opgenomen.

Ruimtelijke analyse vereist een beperkte tijdsinvestering (meestal 1-2 jaar), als er al hulpmiddelen en gegevens beschikbaar zijn. Het hele proces, met raadpleging van belanghebbenden en definitieve besluitvorming, kan tijdrovender zijn, vooral op gebieden waar sociale en economische conflicten een groot probleem vormen.

Gebiedsindeling en locatieselectie moeten een adaptief proces zijn dat in staat is in te spelen op nieuwe wetenschappelijke vooruitgang op het gebied van klimaatvariabiliteit en -verandering.