Stabilizacja nachylenia i modernizacja infrastruktury drogowej w Gródku nad Dunajcem

Strategiczne położenie drogi wojewódzkiej nr 975 w Gródku nad Dunajcem, u podnóża bezpośrednio nad brzegiem Jeziora Rożnowskiego, decyduje o jej kluczowym znaczeniu dla regionu. Miasto jest ważnym celem turystycznym, a sama droga jest krytycznym korytarzem transportowym, zapewniającym spójność transportową i łączącym lokalne strefy działalności gospodarczej z siecią dróg krajowych i autostradą A4. Głównym wyzwaniem, któremu należy sprostać w ramach projektu, była postępująca geologiczna destabilizacja zboczy na tym kluczowym odcinku. Obszar ten, położony na niestabilnym gruncie, jest z natury podatny na masowe ruchy, a zmiana klimatu pogłębia ten problem, czyniąc go krytycznym dla bezpieczeństwa publicznego i ciągłości transportu.  

Główne zagrożenia obejmują: 

• Ekstremalne opady jako czynnik wyzwalający: w 2010 r. w wyniku nakładania się gwałtownych deszczy burzowych z wcześniejszymi długotrwałymi deszczami w południowej Polsce doszło do serii intensywnych osunięć ziemi, które zniszczyły lub uszkodziły blisko 1600 budynków mieszkalnych i gospodarskich oraz wiele dróg. Pierwsze poważne uszkodzenie drogi wojewódzkiej nr 975 w Gródku nad Dunajcem nastąpiło wiosną, niszcząc połowę jezdni. Poważne ruchy grawitacyjne w maju, czerwcu i sierpniu doprowadziły do dalszych uszkodzeń. Zgodnie z prognozami klimatycznymi dla Małopolski (Analiza aktualnego stanu zmian klimatu w Małopolsce) wzrośnie częstotliwość i intensywność takich zjawisk (zwłaszcza ulewnych opadów), co bezpośrednio zwiększa ryzyko. 
• Zagrożenie dla infrastruktury krytycznej: osuwiska skalne na terenie Gródka nad Dunajcem schodzą do brzegów jeziora Rożnowskiego. Brak zabezpieczenia nachylenia (opcja nieinwestycyjna) groził dalszymi uszkodzeniami i zakłóceniami drogi wojewódzkiej nr 975, uniemożliwiając dojazd do węzłów i autostrady A4. 
• Wyzwania gospodarcze i społeczne: zakłócenie ruchu drogowego stanowiłoby realne zagrożenie dla lokalnej gospodarki (ograniczenie turystyki i ograniczony dostęp do stref działalności gospodarczej) oraz bezpieczeństwa socjalnego (utrudniony dostęp służb ratunkowych i opieki medycznej). Osuwiska zagrażały również użytkownikom dróg i potencjalnie pobliskim budynkom. 

Projekt został zrealizowany w ramach Osi Priorytetowej 5 Ochrona Środowiska oraz Działania 5.1 Adaptacja do zmian klimatu Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Małopolskiego na lata 2014-2020 finansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR). Bezpośrednim celem projektu, zgodnie z celem osi priorytetowej 5, jest wzmocnienie bezpieczeństwa środowiskowego regionu. Kierunek ten polega na dążeniu do poprawy stanu środowiska w celu zachowania usług ekosystemowych i promowania zrównoważonego rozwoju, przy jednoczesnym racjonalnym wykorzystaniu zasobów naturalnych i zminimalizowaniu niekorzystnego wpływu na środowisko. Realizacja projektu ma pozytywny wpływ na rozwój gospodarczy i bezpieczeństwo mieszkańców oraz nie odbywa się kosztem degradacji środowiska. Projekt jest również zgodny z zapisami Strategii Rozwoju Województwa Małopolskiego na lata 2011-2020 (obszar 6. Ekologiczne, zdrowotne i socjalne). Strategia ta wskazywała kierunek polityki rozwojowej mającej na celu poprawę stanu środowiska i wspieranie zrównoważonego rozwoju regionu (kierunek 6.1: „Poprawa bezpieczeństwa ekologicznego i wykorzystania ekologii dla rozwoju Małopolski”). Projekt dotyczy w szczególności działania 6.1.5 niniejszej strategii: „Przeciwdziałanie występowaniu negatywnych zjawisk atmosferycznych i geodynamicznych oraz awariom przemysłowym, a także minimalizowanie ich skutków”, co wyraźnie wskazywało na potrzebę identyfikacji osuwisk i obszarów zagrożonych masowymi ruchami oraz na „właściwą ochronę i zarządzanie obszarami osuwisk i obszarami o predyspozycjach do osuwisk”. 

Głównym celem działania przystosowawczego było zwiększenie odporności kluczowej infrastruktury transportowej na skutki zmiany klimatu.  

Cele szczegółowe: 

• Cel środowiskowy: stała ochrona i stabilizacja osuwisk na kluczowym odcinku drogi wojewódzkiej nr 975 w celu zapobieżenia dalszej erozji, niekontrolowanemu spływowi mas ziemi oraz oddziaływaniu na środowisko jeziora Rożnowskiego. 
• Cel społeczno-gospodarczy: przywrócenie pełnego bezpieczeństwa i ciągłości komunikacji na drodze wojewódzkiej. Cel ten bezpośrednio przyczynia się do minimalizacji ryzyka dla życia i zdrowia użytkowników dróg oraz wspiera spójność terytorialną i gospodarczą regionu poprzez zapewnienie niezawodnego dostępu do ośrodków turystycznych położonych wokół jeziora Rożnowskiego oraz lokalnych stref produkcyjnych gminy Gródek nad Dunajcem, a także połączeń z autostradą A4. 

Wdrożono kompleksową interwencję inżynieryjno-geotechniczną w celu zapewnienia trwałej ochrony stoków przed przemieszczeniem.

Wdrożono następujące środki dostosowawcze:

• Stabilizacja geotechniczna: Zastosowano zaawansowane techniki, konstruując żelbetowy fundament kratownicowy umieszczony na znudzonych palach w celu trwałej stabilizacji mas ziemi. Działania te miały na celu przejęcie obciążeń, zapobiegając dalszym ruchom grawitacyjnym spowodowanym przesiąkaniem wody. W analizie rozwiązań alternatywnych rozważono różne metody zabezpieczania osuwisk, w tym rozwiązania oparte na zasobach przyrody. Ze względu na charakter i skalę zagrożenia stwierdzono jednak, że same metody oparte na zasobach przyrody byłyby niewystarczające. W obliczu krytycznego zagrożenia dla strategicznej infrastruktury drogowej jedynym rozwiązaniem, które mogło zagwarantować trwałe bezpieczeństwo i przejąć ogromne obciążenia geologiczne, było zaawansowane rozwiązanie inżynieryjne. Wybrany wariant był zatem optymalny i racjonalny ekonomicznie, ponieważ zapobiegł znacznie wyższym kosztom związanym z klęską żywiołową i zakłóceniem trasy transportu.
• Odbudowa i modernizacja: konstrukcja drogi na zagrożonych odcinkach została odbudowana i wzmocniona. Oprócz zabezpieczenia osuwiska, zakres prac prowadzonych w ramach Projektu obejmował również dodatkowe elementy, takie jak wyburzenie starego mostu zastąpionego nowym nad potokiem Szczecinówka. Było to konieczne dla prawidłowego funkcjonowania realizowanego projektu, ponieważ nie było innej możliwości dostosowania poziomu nowo zaprojektowanego odcinka drogi (w tym zabezpieczenia osuwiska) do istniejącej konstrukcji mostowej.

Rozwiązania geotechniczne zostały zaprojektowane tak, aby wytrzymać najgorsze scenariusze hydrologiczne (zwiększenie intensywności opadów) bez utraty funkcjonalności. Jest to długotrwała infrastruktura pasywna, która nie wymaga ciągłego dostosowywania w odpowiedzi na zmianę klimatu, ale zapewnia stałą ochronę. Stabilizacja geotechniczna stoku jest z natury trwałym i sztywnym rozwiązaniem, dostosowanym do ewentualnego pogorszenia warunków klimatycznych. Stanowi również bezpieczną podstawę dla ewentualnych przyszłych modernizacji infrastruktury drogowej.

Najważniejszym rezultatem akcji jest trwałe przywrócenie pełnej ruchliwości drogi wojewódzkiej nr 975 oraz utrzymanie stabilności stoków w kolejnych sezonach obfitych opadów. Dzięki inwestycji główny problem został rozwiązany. Wymagana jest standardowa długoterminowa konserwacja infrastruktury drogowej (drenaż, nawierzchnia drogi). Po zakończeniu prac zabezpieczających i budowlanych monitoring osuwisk został również zlecony wyspecjalizowanej firmie geologicznej. Wybór metody pomiaru i czasu trwania został uzgodniony z Polskim Instytutem Geologicznym – Państwowym Instytutem Badawczym.

Projekt wymagał zaangażowania sektora publicznego i prywatnego. Zarząd Dróg Regionalnych w Krakowie kierował procesem ubiegania się o dofinansowanie tych działań ze środków europejskich. Dofinansowanie zostało przyznane w ramach Działania 5.1 Adaptacja do zmian klimatu z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Małopolskiego na lata 2014-2020. Zarząd Województwa Małopolskiego i Zarząd Dróg Regionalnych w Krakowie były zaangażowane w przygotowanie, nadzór techniczny i realizację projektu. Projekt opierał się na danych naukowych Polskiego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego, tzw. kartach osuwisk. Karta osuwiska jest oficjalnym, znormalizowanym dokumentem, który rejestruje i szczegółowo opisuje zidentyfikowane osuwisko, przypisując mu niepowtarzalny numer w krajowej bazie danych SOPO (System Osłony Przeciwosuwiskowej; System ochrony przed osuwiskami). Zawiera kluczowe dane dotyczące jego lokalizacji, wielkości, rodzaju (np. odłamki skalne), przyczyn i stopnia aktywności, stanowiące podstawę oceny ryzyka i planowania środków bezpieczeństwa. Polski Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy przedstawił również ekspertyzę i weryfikację dokumentacji geologicznej i inżynieryjnej osuwisk. W realizację robót zaangażowany był sektor prywatny. Przeprowadzono również konsultacje społeczne z mieszkańcami regionu i użytkownikami drogi wojewódzkiej nr 975; zorganizowano spotkania i przekazano informacje na temat problemów związanych z ruchem drogowym.

Projekt został formalnie zatwierdzony i sfinansowany w ramach Działania 5.1 Adaptacja do zmian klimatu Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Małopolskiego na lata 2014-2020. Jednocześnie w ramach projektu osiągnięto wiele celów polityki, łącząc ochronę środowiska (minimalna erozja poprzez stabilizację nachylenia) z rozwojem infrastruktury (droga/most). 

Ze względu na swoją strategiczną, ale również wrażliwą lokalizację, projekt wymagał licznych i skomplikowanych uzgodnień z wieloma podmiotami. Kluczowe znaczenie miało uzyskanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach i pozwoleniach wodnoprawnych (ze względu na bezpośrednie sąsiedztwo i prace nad brzegiem Jeziora Rożnowskiego). Skuteczna koordynacja między Zarządem Dróg Regionalnych w Krakowie, Polskim Instytutem Geologicznym – Państwowym Instytutem Badawczym a organami wydającymi pozwolenia pozwoliła uniknąć opóźnień na etapie przygotowawczym i sprawnej realizacji projektu. 

Wykorzystanie danych naukowych Państwowego Instytutu Geologicznego - Państwowego Instytutu Badawczego oraz jego zaangażowanie w przegląd dokumentacji zapewniło najwyższy poziom wiedzy fachowej i rzetelność projektowanych rozwiązań. 

Uszkodzenie drogi w 2010 r. udokumentowało zagrożenie dalszymi osuwiskami i ryzyko wykluczenia komunikacyjnego, co zwiększyło poparcie społeczne dla projektu. Społeczność lokalna postrzegała interwencję jako pilną potrzebę zwiększenia bezpieczeństwa transportu. 

Kluczowym czynnikiem sukcesu projektu była wysoka stopa współfinansowania (85%) z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR). Bez tego wkładu trudno byłoby zrealizować kosztowną i złożoną inwestycję geotechniczną, która nie przyniosłaby żadnego bezpośredniego zwrotu finansowego. 

Głównym czynnikiem ograniczającym zidentyfikowanym dla projektu był wysoki koszt inwestycji w połączeniu z brakiem bezpośredniego zwrotu. Takie inwestycje w przystosowanie się do zmiany klimatu chroniące infrastrukturę są bardzo kosztowne i trudne do sfinansowania wyłącznie z budżetów krajowych lub regionalnych. 

Czynnikiem ograniczającym było również prowadzenie prac budowlanych i geotechnicznych na aktywnych osuwiskach, co zwiększa ryzyko podczas ich wykonywania. 

Za czynnik ograniczający można również uznać konieczność zminimalizowania oddziaływania na środowisko w okolicach jeziora Rożnowskiego w trakcie realizacji przedsięwzięcia. Zbudowano system kanalizacji deszczowej, aby uniknąć zanieczyszczenia środowiska. System jest wyposażony w pułapki piaskowe i separatory, które oczyszczają wodę deszczową z drogi przed jej uwolnieniem do środowiska. Ponadto po zakończeniu prac renaturalizowano place budowy poprzez odtworzenie pokrywy glebowej i zasianie jej gatunkami roślin charakterystycznymi dla regionu. 

Całkowity koszt projektu wyniósł 19 031 872,33 PLN (około 4,47 mln EUR). Dofinansowanie Unii Europejskiej z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) objęło 85 % kosztów kwalifikowalnych i wyniosło 16 026 409,28 PLN (około 3,77 mln EUR). Środki pozyskano z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Małopolskiego na lata 2014-2020, Działanie 5.1 Adaptacja do zmian klimatu, Budżet Województwa Małopolskiego. 

Pomimo konieczności przeprowadzenia prac dodatkowych w stosunku do pierwotnie zaplanowanych, możliwe było utrzymanie realizacji w ramach pierwotnego planu finansowego. Ostatecznie dzięki elastycznemu zarządzaniu i wykorzystaniu oszczędności na pokrycie nieprzewidzianych prac inicjatywa pozostała zgodna z planem finansowym i nie wymagała zwiększenia pierwotnie przydzielonego poziomu współfinansowania z Unii Europejskiej. 

Koszty utrzymania związane są głównie z długoterminową konserwacją systemów odwadniających i monitorujących. Są to regularne wydatki ponoszone przez Zarząd Dróg Regionalnych w Krakowie, ale są one znacznie niższe niż koszty potencjalnej katastrofy, co jest kluczową oszczędnością w perspektywie długoterminowej. 

Trwałe zabezpieczenie drogi zapobiegło potencjalnej utracie cennej infrastruktury. Ponadto uniknięto kosztów interwencji kryzysowej, długoterminowego zarządzania objazdami i kosztów odbudowy dróg. 

Utrzymanie pełnej wykonalności drogi wojewódzkiej nr 975 (połączenie z drogą krajową nr 75 i autostradą A4) wzmacnia odporność regionalnych łańcuchów dostaw i umożliwia ciągłą działalność gospodarczą, w tym dojazdy mieszkańców do pracy i prowadzenie działalności turystycznej, która ma kluczowe znaczenie dla regionu. 

Inwestycja zapobiega wykluczeniu komunikacyjnemu mieszkańców i przedsiębiorców na terenie Gródka nad Dunajcem. Zapewnia bezpieczną, stabilną i dostępną drogę mieszkańcom obszarów wiejskich i podgórskich, którzy często są w dużym stopniu zależni od infrastruktury drogowej w codziennym życiu oraz dostępu do pracy i usług (opieka zdrowotna, edukacja, urzędy państwowe), a także są szczególnie dotknięci zakłóceniami w ruchu drogowym i dostępem do transportu publicznego. Niezawodny i bezpieczny transport publiczny jest szczególnie ważny dla grup szczególnie wrażliwych (osób starszych, dzieci, osób o niższych dochodach) oraz dla tych, którzy nie mają alternatywnych środków transportu, ponieważ zapewnia ciągły dostęp do podstawowych usług. 

Trwała stabilizacja osuwisk zapobiega dalszej niekontrolowanej erozji i degradacji nachylenia. To z kolei chroni Jezioro Rożnowskie przed fizycznym zanieczyszczeniem w postaci mas ziemi, zapobiegając jego zamuleniu i mętności wody. Z drugiej strony zmodernizowany system odwadniania dróg, wyposażony w piaskownice i separatory, które wychwytują i oczyszczają wodę deszczową z drogi, zapobiega przedostawaniu się zanieczyszczeń ruchu drogowego (np. ropy naftowej, metali ciężkich) do jeziora Rożnowskiego, co dodatkowo pozytywnie wpływa na ochronę jakości wody. 

Projekt rozpoczął się w sierpniu 2017 r., a zakończył w marcu 2022 r. 

Okres realizacji projektu został wydłużony ustawą o 90 dni w związku z przepisami ustawy z dnia 3 kwietnia 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach wspierających realizację programów operacyjnych w związku z pandemią COVID-19 w 2020 r. (Dz. U. z 2020 r. poz. 694). 

Stabilizacja osuwisk na drodze wojewódzkiej nr 975 jest twardą inwestycją inżynieryjną mającą na celu długoterminową odporność na zagrożenia klimatyczne (ekstremalne opady deszczu). Przewidywana żywotność rozwiązań geotechnicznych i konstrukcyjnych (palisady, nowy most) wynosi co najmniej 50 lat. Jest to zadanie stałe i ciągłe. Trwałość infrastruktury zapewni regularna konserwacja, ukierunkowana głównie na utrzymanie systemów odwadniających oraz monitoring geodezyjny/geotechniczny po ekstremalnych zjawiskach, w celu szybkiego wykrycia ewentualnych szkód.

Rafał Darocha 
Head of the European Funds Team 
Regional Roads Authority in Krakow 
r.darocha@zdw.krakow.pl 
sekretariat@zdw.krakow.pl

Wódka, M, 2022, Warunki rozwoju osuwisk w ostatnim dziesięcioleciu w regionie zaporowo-jeziorniczym Rożnowa (Polska Południowa) na podstawie analizy danych Airborne Laser Scanning (ALS).

Pawluszek-Filipiak, K., Borkowski A. & Motagh, M., 2021, Multi-temporal landslide investigation by spaceborne SAR inferometers: Studium przypadku polskich Karpi. 

Wódka, M., 2020, Ocena aktywności wybranych osuwisk na obszarze jeziora Rożnowskiego w świetle badań terenowych i analiz modeli terenu różniczkowego.