Επαναχρησιμοποίηση των υδάτων

Η πρόσβαση σε επαρκή παροχή νερού είναι καίριας σημασίας για ένα βιώσιμο μέλλον, ιδίως αν ληφθεί υπόψη ότι η κλιματική αλλαγή αναμένεται να επιδεινώσει τα προβλήματα λειψυδρίας σε αρκετές ευρωπαϊκές περιφέρειες. Η επαναχρησιμοποίηση των υδάτων θεωρείται μέτρο προσαρμογής. Μειώνει την πίεση στους υδάτινους πόρους, διατηρώντας παράλληλα την ασφάλεια των υδάτων για τις ανθρώπινες δραστηριότητες και για τη λειτουργία των οικοσυστημάτων.

Ως επαναχρησιμοποίηση των υδάτων νοείται η ανάκτηση λυμάτων από διάφορες πηγές και η επεξεργασία τους σε πρότυπο κατάλληλο για δεύτερο σκοπό. Οποιοσδήποτε τύπος λυμάτων (οικιακών, δημοτικών ή βιομηχανικών) μπορεί να εξεταστεί για επαναχρησιμοποίηση και, ανάλογα με την ποιότητά του, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για διάφορους δευτερεύοντες σκοπούς σε διάφορους τομείς. Στους δευτερεύοντες σκοπούς περιλαμβάνονται, για παράδειγμα, η γεωργική άρδευση, η αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων, οι βιομηχανικές διεργασίες, η παροχή πόσιμου (πόσιμου) νερού και οι μη πόσιμες αστικές εφαρμογές (άρδευση πάρκων, έκπλυση αποχωρητηρίων κ.λπ.). Η επαναχρησιμοποίηση του νερού εφαρμόζεται όλο και περισσότερο για γεωργική άρδευση, καθώς αποτελεί αξιόπιστη πηγή και σε περιόδους περιορισμένης διαθεσιμότητας νερού. Η χρήση πλούσιων σε θρεπτικά συστατικά επεξεργασμένων λυμάτων για τη γεωργία μπορεί, επιπλέον, να οδηγήσει σε μείωση (ή εξάλειψη) της εφαρμογής λιπασμάτων ή σε αύξηση της παραγωγικότητας και μπορεί επίσης να συμβάλει στην επισιτιστική ασφάλεια, εάν πληρούνται οι απαιτήσεις ειδικών κανονισμών χρήσης νερού. Η χρήση επεξεργασμένων λυμάτων μπορεί επίσης να βοηθήσει στη διατήρηση των υπόγειων υδάτων εάν χρησιμοποιείται για άρδευση. Μια απλή εφαρμογή είναι η χρήση επεξεργασμένων λυμάτων για ψυκτικούς σκοπούς σε βιομηχανικές διεργασίες (επιχειρηματικός και βιομηχανικός τομέας), καθώς απαιτούνται χαμηλότερες απαιτήσεις όσον αφορά την ποιότητα του νερού. Η επαναχρησιμοποίηση πόσιμου νερού αναφέρεται στη χρήση κατάλληλα επεξεργασμένων λυμάτων για πόσιμους σκοπούς· αποτελεί πολύτιμη επιλογή για την παροχή νερού σε περιοχές όπου το νερό είναι ιδιαίτερα περιορισμένο. Μια άλλη πιθανή εφαρμογή επαναχρησιμοποιούμενου νερού μπορεί να είναι στον τομέα του τουρισμού, προκειμένου να υποστηριχθεί ο μετριασμός της τουριστικής πίεσης στους υδάτινους πόρους. Ο τουρισμός εξαρτάται άμεσα ή έμμεσα από σημαντικούς υδάτινους πόρους για καταλύματα, υποδομές και δραστηριότητες. Η επαναχρησιμοποίηση του νερού μπορεί, για παράδειγμα, να εξεταστεί σε ξενοδοχεία για πισίνες, τουαλέτες με καταιονισμό νερού, άρδευση κήπων ή γηπέδων γκολφ, διαχείριση πυρκαγιάς και αποτύπωση και χιονοπαραγωγή για σκι. Η επαναχρησιμοποίηση των υδάτων είναι ιδιαίτερα σημαντική για τουριστικούς προορισμούς που είναι ιδιαίτερα επιρρεπείς σε κίνδυνο ξηρασίας (π.χ. μεσογειακές χώρες) ή που δεν διαθέτουν μεγάλους και προσβάσιμους υδάτινους πόρους, για παράδειγμα σε νησιά (π.χ. σε νησιά, κυκλικές λύσεις για τα ύδατα στο νότιο Γκότλαντ,).

Υπάρχουν δύο τύποι επαναχρησιμοποίησης πόσιμου νερού: άμεσο και έμμεσο. Η άμεση επαναχρησιμοποίηση πόσιμου νερού είναι επεξεργασμένα λύματα που διοχετεύονται σε σύστημα ύδρευσης χωρίς να έχουν προηγουμένως αραιωθεί σε φυσικό ρεύμα, λίμνη ή υπόγεια ύδατα. Η έμμεση επαναχρησιμοποίηση περιλαμβάνει την ανάμειξη των ανακτημένων λυμάτων με άλλη παροχή νερού πριν από την επεξεργασία και την επαναχρησιμοποίηση. Και στις δύο περιπτώσεις, είναι απαραίτητη η συμμόρφωση με τους ισχύοντες κανονισμούς για το πόσιμο νερό.

Η επαναχρησιμοποίηση των υδάτων μπορεί να χρησιμεύσει ως αξιόπιστη πηγή νερού σε ορισμένες ειδικές περιπτώσεις, συμβάλλοντας στην πιο βιώσιμη χρήση των πόρων και στην ορθή διαχείριση της παροχής, ιδίως υπό συνθήκες λειψυδρίας. Το μέτρο αυτό μπορεί να μειώσει τόσο τη συνολική κατανάλωση νερού όσο και τις ανάγκες επεξεργασίας, με αποτέλεσμα την εξοικονόμηση κόστους. Η επαναχρησιμοποίηση των υδάτων μπορεί επίσης να συμβάλει στη διατήρηση των συστημάτων γλυκών υδάτων και μπορεί να ενισχύσει την αποκατάσταση ρευμάτων, υγροτόπων και λιμνών.

Οι πρωτοβουλίες επαναχρησιμοποίησης των υδάτων μπορούν να υλοποιηθούν σε διάφορες χωρικές κλίμακες και να εμπλέξουν διάφορους παράγοντες. Το μέτρο είναι δύσκολο να εφαρμοστεί σε χώρες που δεν διαθέτουν επαρκές θεσμικό και κανονιστικό υπόβαθρο για τη διευκόλυνση της επαναχρησιμοποίησης ή όπου η κοινωνικοπολιτιστική αποδοχή και οι συγκρούσεις ενδέχεται να παρεμποδίσουν την εφαρμογή αυτής της επιλογής. Η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών αποτελεί βασική συνιστώσα της εφαρμογής τους, διότι αυτή η επιλογή προσαρμογής μπορεί να εγείρει διάφορα ζητήματα ανησυχίας για το ευρύ κοινό, ιδίως όσον αφορά την ποιότητα του επαναχρησιμοποιούμενου νερού. Η συνεπής επικοινωνία και τα εύκολα κατανοητά μηνύματα που εξηγούν τα οφέλη της επαναχρησιμοποίησης των υδάτων πρέπει να παρέχονται στο κοινό και στα ενδιαφερόμενα μέρη. Οι δυνητικοί κίνδυνοι που συνδέονται με τη χρήση των λυμάτων θα πρέπει να εξεταστούν και να αντιμετωπιστούν προκειμένου να ληφθεί στήριξη από τα εμπλεκόμενα ενδιαφερόμενα μέρη. Τα έργα επίδειξης και η ανταλλαγή επιτυχημένων περιπτώσεων μπορούν να αποτελέσουν μέρος συμμετοχικών δραστηριοτήτων.

Η έκθεση του ΚΚΕρ με τίτλο «Επαναχρησιμοποίηση των υδάτων στην Ευρώπη»(2014) απαριθμεί τα ακόλουθα κύρια εμπόδια για την εφαρμογή των συστημάτων επαναχρησιμοποίησης των υδάτων: 

• Ασυνεπείς και αναξιόπιστες μέθοδοι για τον εντοπισμό και τη βελτιστοποίηση κατάλληλων τεχνολογιών επεξεργασίας λυμάτων για εφαρμογές επαναχρησιμοποίησης, οι οποίες είναι σε θέση να εξισορροπήσουν τις ανταγωνιστικές απαιτήσεις των βιώσιμων διαδικασιών 
• Δυσκολίες στον προσδιορισμό και την επιλογή αποτελεσματικών τεχνικών παρακολούθησης, ώστε να διασφαλίζεται ότι η ποιότητα του νερού συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις χρήσης 
• Σημαντικές προκλήσεις όσον αφορά την αξιόπιστη αξιολόγηση των κινδύνων/οφέλους για το περιβάλλον και τη δημόσια υγεία από την επαναχρησιμοποίηση των υδάτων σε μια σειρά γεωγραφικών κλιμάκων 
• Ελλιπώς ανεπτυγμένα επιχειρηματικά μοντέλα για συστήματα επαναχρησιμοποίησης των υδάτων και αγορές για ανακτημένο νερό 
• Χαμηλά επίπεδα δημόσιου και κυβερνητικού ενθουσιασμού για την επαναχρησιμοποίηση των υδάτων 

• Περιορισμένη θεσμική ικανότητα διαμόρφωσης και θεσμοθέτησης μέτρων ανακύκλωσης και επαναχρησιμοποίησης 
• Έλλειψη οικονομικών κινήτρων για συστήματα επαναχρησιμοποίησης. 

Ένας από τους βασικούς παράγοντες επιτυχίας είναι η στήριξη και η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών, ώστε να αποφευχθεί η έντονη αντίθεση στα προγραμματισμένα προγράμματα. Τα ενδιαφερόμενα μέρη θα πρέπει να λαμβάνουν επαρκείς γνώσεις ώστε να κατανοούν την ασφάλεια και την εφαρμοσιμότητα του επαναχρησιμοποιούμενου νερού. 

Τα πιθανά οφέλη από την επαναχρησιμοποίηση του επεξεργασμένου νερού για την οικονομία, την κοινωνία και το περιβάλλον είναι πολλά. Σε αυτές περιλαμβάνονται η μείωση της ζήτησης νερού από τα νοικοκυριά και η μείωση της πίεσης στη δημόσια παροχή νερού, η μείωση του κόστους ανάντη ενέργειας και του περιβαλλοντικού κόστους. Το κόστος της ανακύκλωσης του νερού μπορεί να υπερβαίνει το κόστος της απευθείας χρήσης γλυκού νερού, αλλά δικαιολογείται από τα διάφορα οφέλη που παρέχει η ανακύκλωση του νερού: εξοικονομεί νερό υψηλής ποιότητας για πόση, μειώνει την ποσότητα του μολυσμένου νερού που απελευθερώνεται στο περιβάλλον και μπορεί να έχει ποιότητα που το καθιστά κατάλληλο για συγκεκριμένες εναλλακτικές χρήσεις (π.χ. σχετικά υψηλή περιεκτικότητα σε θρεπτικά συστατικά μπορεί να παρέχει λιπάσματα μέσω της χρήσης του για άρδευση). Ωστόσο, πέραν της επαναχρησιμοποίησης των υδάτων, είναι επίσης σημαντικό να εφαρμοστούν στρατηγικές που αποσκοπούν στη μείωση της συνολικής ζήτησης νερού, η οποία αποτελεί μία από τις κύριες αιτίες λειψυδρίας. Θα πρέπει επίσης να αξιολογηθούν οι εναλλακτικές τεχνολογίες επεξεργασίας της επαναχρησιμοποίησης των υδάτων και άλλες λύσεις εξοικονόμησης νερού (βλ., για παράδειγμα, τις επιλογές προσαρμογής Μείωση της κατανάλωσης νερού για την ψύξη των μονάδων παραγωγής θερμικής ενέργειας, καθώς και τους περιορισμούς και τη διανομή νερού). Οι ολιστικές αξιολογήσεις του κύκλου ζωής μπορούν να εφαρμοστούν στις εν λόγω αξιολογήσεις λαμβάνοντας υπόψη το κόστος και τα οφέλη για την εξοικονόμηση υδάτινων πόρων και τη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα.

Οι τιμές για το επαναχρησιμοποιούμενο νερό θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη όλα αυτά τα πρόσθετα οφέλη. Οι δημόσιες επιδοτήσεις θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη στήριξη της αντιστάθμισης των υψηλότερων τιμολογίων ύδρευσης.  Γενικά, η κατανομή του κόστους αποτελεί πολιτική απόφαση, η οποία καθορίζει τον τρόπο κατανομής του μεταξύ της γενικής φορολογίας και των τελών για όσους ενδιαφέρονται για τα οφέλη της επαναχρησιμοποίησης των υδάτων.

Στην «Ανακοίνωση του 2007 για τη λειψυδρία και την ξηρασία», η επαναχρησιμοποίηση των υδάτων θεωρείται πιθανή λύση για την άμβλυνση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής σε ολόκληρη την Ευρώπη. Στην ανακοίνωση με τίτλο «Σχέδιο στρατηγικής για τη διαφύλαξη των υδάτινων πόρων της Ευρώπης» τονίστηκε περαιτέρω το 2012, όπου η μεγιστοποίηση της επαναχρησιμοποίησης των υδάτων ορίστηκε ως ειδικός στόχος. Το 2016 δημοσιεύθηκε έγγραφο καθοδήγησης της ΕΕ με τίτλο «Integrating Water Reuse into Water Planning and Management in the context of the WFD» (Ενσωμάτωση της επαναχρησιμοποίησης των υδάτων στον σχεδιασμό και τη διαχείριση των υδάτων στο πλαίσιο της ΟΠΥ) για την εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα. 

Το 2020 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε «κανονισμό σχετικά με τις ελάχιστες απαιτήσεις για την επαναχρησιμοποίηση των υδάτων για γεωργική άρδευση». Οι νέοι κανόνες εφαρμόζονται από τις 26 Ιουνίου 2023 και αναμένεται να τονώσουν και να διευκολύνουν την επαναχρησιμοποίηση των υδάτων στην ΕΕ. Ο κανονισμός καθορίζει εναρμονισμένες ελάχιστες απαιτήσεις ποιότητας των υδάτων για την ασφαλή επαναχρησιμοποίηση των επεξεργασμένων αστικών λυμάτων στη γεωργική άρδευση, εναρμονισμένες ελάχιστες απαιτήσεις παρακολούθησης, διατάξεις για τη διαχείριση του κινδύνου με σκοπό την αξιολόγηση και την αντιμετώπιση δυνητικών πρόσθετων κινδύνων για την υγεία και πιθανών περιβαλλοντικών κινδύνων, απαιτήσεις αδειοδότησης και διατάξεις σχετικά με τη διαφάνεια, στο πλαίσιο των οποίων διατίθενται στο κοινό βασικές πληροφορίες σχετικά με κάθε έργο επαναχρησιμοποίησης των υδάτων. 

Ο χρόνος υλοποίησης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το συγκεκριμένο πεδίο εφαρμογής και το μέτρο που έχει θεσπιστεί για την επαναχρησιμοποίηση των υδάτων. Η πλήρης εφαρμογή των συστημάτων επαναχρησιμοποίησης των υδάτων μπορεί να κυμαίνεται μεταξύ 5 και 15 ετών. Ορισμένες πρωτοβουλίες μπορεί να διαρκέσουν περισσότερο εάν το επίπεδο αποδοχής των τοπικών κοινοτήτων είναι χαμηλό.

Η διάρκεια ζωής των συστημάτων επαναχρησιμοποίησης των υδάτων εξαρτάται αυστηρά από την κοινωνική αποδοχή, την ορθή συντήρηση των εφαρμοζόμενων λύσεων και την απόδειξη πραγματικών οφελών. Συνήθως, η διάρκεια ζωής είναι μεγαλύτερη από 25 χρόνια.