Επαναχρησιμοποίηση των υδάτων

Η πρόσβαση σε επαρκή παροχή νερού είναι καίριας σημασίας για ένα βιώσιμο μέλλον, ιδίως αν ληφθεί υπόψη ότι η κλιματική αλλαγή αναμένεται να επιδεινώσει τα προβλήματα λειψυδρίας σε αρκετές ευρωπαϊκές περιφέρειες. Η επαναχρησιμοποίηση των υδάτων μειώνει την πίεση στους υδάτινους πόρους, διατηρώντας παράλληλα την ασφάλεια των υδάτων για τις ανθρώπινες δραστηριότητες και τη λειτουργία των οικοσυστημάτων.

Επαναχρησιμοποίηση νερού σημαίνει ανάκτηση λυμάτων από διάφορες πηγές μετά από κατάλληλη επεξεργασία για δεύτερο σκοπό. Οποιοσδήποτε τύπος λυμάτων (οικιακών, δημοτικών ή βιομηχανικών) μπορεί να θεωρηθεί κατάλληλος για την επαναχρησιμοποίησή του, αλλά το δυναμικό του εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά ποιότητας του νερού και τις απαιτήσεις χρήσης. Στους δευτερεύοντες σκοπούς περιλαμβάνονται, για παράδειγμα, η γεωργική άρδευση, η αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων, οι βιομηχανικές διεργασίες, η παροχή πόσιμου (πόσιμου) νερού και οι μη πόσιμες αστικές εφαρμογές (άρδευση πάρκων, έκπλυση αποχωρητηρίων κ.λπ.).

Η επαναχρησιμοποίηση του νερού εφαρμόζεται όλο και περισσότερο για γεωργική άρδευση, καθώς αποτελεί αξιόπιστη πηγή και σε περιόδους περιορισμένης διαθεσιμότητας νερού. Η χρήση πλούσιων σε θρεπτικά συστατικά επεξεργασμένων λυμάτων για τη γεωργία μπορεί, επιπλέον, να οδηγήσει σε μείωση (ή εξάλειψη) της εφαρμογής λιπασμάτων ή σε αύξηση της παραγωγικότητας, εάν πληρούνται οι απαιτήσεις ειδικών κανονισμών χρήσης νερού. Στο πλαίσιο αυτό, η επαναχρησιμοποίηση των υδάτων προσφέρει μια βιώσιμη προσέγγιση για τη συμβολή στην επισιτιστική ασφάλεια. Οδηγεί σε επαρκή επίπεδα παραγωγής τροφίμων παρά τις συνεχιζόμενες προκλήσεις που θέτει η λειψυδρία. Η χρήση επεξεργασμένων λυμάτων μπορεί επίσης να βοηθήσει στη διατήρηση των υπόγειων υδάτων εάν χρησιμοποιείται το τελευταίο για άρδευση.

Μια απλή εφαρμογή είναι η χρήση επεξεργασμένων λυμάτων για ψυκτικούς σκοπούς σε βιομηχανικές διεργασίες (επιχειρηματικός και βιομηχανικός τομέας), σε θερμικές μονάδες (μείωση της κατανάλωσης νερού για ψύξη μονάδων παραγωγής θερμικής ενέργειας) και, πιο πρόσφατα, σε κέντρα δεδομένων, καθώς απαιτούνται χαμηλότερες απαιτήσεις όσον αφορά την ποιότητα του νερού.

Η επαναχρησιμοποίηση πόσιμου νερού αναφέρεται στη χρήση κατάλληλα επεξεργασμένων λυμάτων για πόσιμους σκοπούς· αποτελεί πολύτιμη επιλογή για την υδροδότηση περιοχών που δεν διαθέτουν μεγάλους και προσβάσιμους υδάτινους πόρους (π.χ. νησιά). Η επαναχρησιμοποίηση του πόσιμου νερού μπορεί να είναι άμεση και έμμεση. Η άμεση επαναχρησιμοποίηση πόσιμου νερού εφαρμόζει επεξεργασμένα λύματα που διοχετεύονται σε σύστημα ύδρευσης χωρίς να έχουν προηγουμένως αραιωθεί σε φυσικό ρεύμα, λίμνη ή υπόγεια ύδατα. Η έμμεση επαναχρησιμοποίηση περιλαμβάνει την ανάμειξη των ανακτημένων λυμάτων με άλλη παροχή νερού πριν από την επεξεργασία και την επαναχρησιμοποίηση. Και στις δύο περιπτώσεις, η συμμόρφωση με τους υφιστάμενους κανονισμούς για το πόσιμο νερό είναι απαραίτητη για τη διασφάλιση της ανθρώπινης υγείας.

Μια άλλη πιθανή εφαρμογή επαναχρησιμοποιούμενου νερού μπορεί να είναι στον τομέα του τουρισμού, προκειμένου να υποστηριχθεί ο μετριασμός της τουριστικής πίεσης στους υδάτινους πόρους. Ο τουρισμός εξαρτάται άμεσα ή έμμεσα από σημαντικούς υδάτινους πόρους για καταλύματα, υποδομές και δραστηριότητες. Η επαναχρησιμοποίηση του νερού μπορεί, για παράδειγμα, να εξεταστεί σε ξενοδοχεία για πισίνες, τουαλέτες με καταιονισμό νερού, άρδευση κήπων ή γηπέδων γκολφ, διαχείριση και καταπολέμηση πυρκαγιών και χιονοπτώσεις για σκι. Η επαναχρησιμοποίηση των υδάτων είναι ιδιαίτερα σημαντική για τουριστικούς προορισμούς που είναι επιρρεπείς σε κίνδυνο ξηρασίας (π.χ. μεσογειακές χώρες) ή που δεν διαθέτουν μεγάλους και προσβάσιμους υδάτινους πόρους, για παράδειγμα σε νησιά (π.χ. σε νησιά, κυκλικές λύσεις για τα ύδατα στο νότιο Γκότλαντ).

Το ανακτημένο νερό μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για τη διαχείριση και την καταπολέμηση των πυρκαγιών διατηρώντας την υγρασία του εδάφους ή καταστέλλοντας τη φωτιά, όπως καταδεικνύεται από περιπτωσιολογική μελέτη στη Riba-Roja de Túria (Ισπανία).

Οι πρωτοβουλίες επαναχρησιμοποίησης των υδάτων μπορούν να υλοποιηθούν σε διάφορες χωρικές κλίμακες και να εμπλέξουν διάφορους παράγοντες. Το μέτρο είναι δύσκολο να εφαρμοστεί σε χώρες που δεν διαθέτουν επαρκές θεσμικό και κανονιστικό υπόβαθρο για τη διευκόλυνση της επαναχρησιμοποίησης ή όπου η κοινωνικοπολιτιστική αποδοχή και οι συγκρούσεις ενδέχεται να παρεμποδίσουν την εφαρμογή αυτής της επιλογής. Η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών αποτελεί βασική συνιστώσα της εφαρμογής τους, διότι αυτή η επιλογή προσαρμογής μπορεί να εγείρει διάφορα ζητήματα ανησυχίας για το ευρύ κοινό, ιδίως όσον αφορά την ποιότητα του επαναχρησιμοποιούμενου νερού. Η συνεπής επικοινωνία και τα εύκολα κατανοητά μηνύματα που εξηγούν τα οφέλη της επαναχρησιμοποίησης των υδάτων πρέπει να παρέχονται στο κοινό και στα ενδιαφερόμενα μέρη. Οι δυνητικοί κίνδυνοι που συνδέονται με τη χρήση των λυμάτων θα πρέπει να εξεταστούν και να αντιμετωπιστούν προκειμένου να ληφθεί στήριξη από τα εμπλεκόμενα ενδιαφερόμενα μέρη. Τα έργα επίδειξης και η ανταλλαγή επιτυχημένων περιπτώσεων μπορούν να αποτελέσουν μέρος συμμετοχικών δραστηριοτήτων.

Η έκθεση του ΚΚΕρ με τίτλο «Επαναχρησιμοποίηση των υδάτων στην Ευρώπη»(2014) απαριθμεί τα ακόλουθα κύρια εμπόδια για την εφαρμογή των συστημάτων επαναχρησιμοποίησης των υδάτων:

• Ασυνεπείς και αναξιόπιστες μέθοδοι για τον εντοπισμό και τη βελτιστοποίηση κατάλληλων τεχνολογιών επεξεργασίας λυμάτων για εφαρμογές επαναχρησιμοποίησης, οι οποίες είναι σε θέση να εξισορροπήσουν τις ανταγωνιστικές απαιτήσεις των βιώσιμων διαδικασιών
• Δυσκολίες στον προσδιορισμό και την επιλογή αποτελεσματικών τεχνικών παρακολούθησης, ώστε να διασφαλίζεται ότι η ποιότητα του νερού συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις χρήσης
• Σημαντικές προκλήσεις όσον αφορά την αξιόπιστη αξιολόγηση των κινδύνων/οφέλους για το περιβάλλον και τη δημόσια υγεία από την επαναχρησιμοποίηση των υδάτων σε μια σειρά γεωγραφικών κλιμάκων
• Ελλιπώς ανεπτυγμένα επιχειρηματικά μοντέλα για συστήματα επαναχρησιμοποίησης των υδάτων και αγορές για ανακτημένο νερό
• Χαμηλά επίπεδα δημόσιου και κυβερνητικού ενθουσιασμού για την επαναχρησιμοποίηση των υδάτων

• Περιορισμένη θεσμική ικανότητα διαμόρφωσης και θεσμοθέτησης μέτρων ανακύκλωσης και επαναχρησιμοποίησης
• Έλλειψη οικονομικών κινήτρων για συστήματα επαναχρησιμοποίησης.

Επιπλέον, οι γεωγραφικές ανισότητες συμβάλλουν σε άνισες τεχνολογικές προκλήσεις, διαδικασίες αδειοδότησης και διαφορετικά επίπεδα κοινωνικής αποδοχής όσον αφορά την επαναχρησιμοποίηση των επεξεργασμένων υδάτων.

Ένας από τους βασικούς παράγοντες επιτυχίας είναι η στήριξη και η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών, ώστε να αποφευχθεί η έντονη αντίθεση στα προγραμματισμένα προγράμματα. Τα ενδιαφερόμενα μέρη θα πρέπει να λαμβάνουν επαρκείς γνώσεις ώστε να κατανοούν την ασφάλεια και την εφαρμοσιμότητα του επαναχρησιμοποιούμενου νερού. 

Οι τεχνολογικές εξελίξεις είναι απαραίτητες για την παροχή επαρκούς επεξεργασίας λυμάτων. Μπορούν να απομακρύνουν τόσο τα παθογόνα όσο και τις χημικές ουσίες, συμπεριλαμβανομένων των αναδυόμενων ρύπων που διαφορετικά μπορούν να εκπλυθούν στα υπόγεια ύδατα ή να συσσωρευτούν στους ιστούς των καλλιεργειών. Η κατάλληλη επεξεργασία είναι επίσης θεμελιώδους σημασίας για την αποφυγή της αλάτωσης του εδάφους, δεδομένου ότι το ανακτημένο νερό περιέχει συχνά υψηλά επίπεδα αλάτων, γεγονός που μπορεί, κατά συνέπεια, να μειώσει την απόδοση των καλλιεργειών.

Τα πιθανά οφέλη από την επαναχρησιμοποίηση του επεξεργασμένου νερού για την οικονομία, την κοινωνία και το περιβάλλον είναι πολυάριθμα. Σε αυτές περιλαμβάνονται η μείωση της ζήτησης νερού από τα νοικοκυριά και η μείωση της πίεσης στη δημόσια παροχή νερού, η μείωση του κόστους ανάντη ενέργειας και του περιβαλλοντικού κόστους. Το κόστος της ανακύκλωσης του νερού μπορεί να υπερβαίνει το κόστος της απευθείας χρήσης γλυκού νερού, αλλά δικαιολογείται από τα διάφορα οφέλη που παρέχει η ανακύκλωση του νερού: εξοικονομεί πόσιμο νερό υψηλής ποιότητας, μειώνει την ποσότητα του μολυσμένου νερού που απελευθερώνεται στο περιβάλλον και μπορεί να έχει ποιότητα που το καθιστά κατάλληλο για συγκεκριμένες εναλλακτικές χρήσεις (π.χ. σχετικά υψηλή περιεκτικότητα σε θρεπτικά συστατικά μπορεί να παρέχει λιπάσματα μέσω της χρήσης του για άρδευση). Ωστόσο, πέραν της επαναχρησιμοποίησης των υδάτων, είναι επίσης σημαντικό να εφαρμοστούν στρατηγικές που μειώνουν τις ακούσιες απώλειες από τα δίκτυα ύδρευσης και τη συνολική ζήτηση νερού που αποτελούν τις κύριες αιτίες της λειψυδρίας. Θα πρέπει επίσης να αξιολογηθούν οι εναλλακτικές τεχνολογίες επεξεργασίας της επαναχρησιμοποίησης των υδάτων και άλλες λύσεις εξοικονόμησης νερού (βλ., για παράδειγμα, τις επιλογές προσαρμογής Μείωση της κατανάλωσης νερού για την ψύξη των μονάδων παραγωγής θερμικής ενέργειας, καθώς και τους περιορισμούς και τη διανομή νερού). Οι ολιστικές αξιολογήσεις του κύκλου ζωής μπορούν να εφαρμοστούν στις εν λόγω αξιολογήσεις λαμβάνοντας υπόψη το κόστος και τα οφέλη για την εξοικονόμηση υδάτινων πόρων και τη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα.

Οι τιμές για το επαναχρησιμοποιούμενο νερό θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη όλα αυτά τα πρόσθετα οφέλη. Οι δημόσιες επιδοτήσεις θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη στήριξη της αντιστάθμισης των υψηλότερων τιμολογίων ύδρευσης.  Γενικά, η κατανομή του κόστους αποτελεί πολιτική απόφαση, η οποία καθορίζει τον τρόπο κατανομής του μεταξύ της γενικής φορολογίας και των τελών για όσους ενδιαφέρονται για τα οφέλη της επαναχρησιμοποίησης των υδάτων.

Το κόστος της ανάκτησης νερού ποικίλλει ανάλογα με τη γεωγραφική περιοχή, τις μεθόδους επεξεργασίας και το μέγεθος του φυτού. Πρόσφατα δημοσιεύθηκε ολοκληρωμένη εκτίμηση κόστους του νερού από ανάκτηση για αρδευτικούς σκοπούς, η οποία συμμορφώνεται με τα πρότυπα ποιότητας που ορίζονται στον ισχύοντα κανονισμό της ΕΕ (Expósito et al., 2024). Η μελέτη εξέτασε σταθμούς επεξεργασίας διαφορετικής δυναμικότητας (μεταξύ 1 και 10 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων (Mm ³) επεξεργασμένου νερού ετησίως) που βρίσκονται στις μεσογειακές ακτές της Ισπανίας. Από την ανάλυση προέκυψε ότι το συνολικό κόστος, συμπεριλαμβανομένης της απόσβεσης των επενδύσεων, κυμαίνεται μεταξύ 0,09 (10 εκατ. ³) και 0,16 (1 εκατ. ³) EUR/m3 στο σενάριο ελάχιστου κόστους, και από 0,10 (10 εκατ. ³) έως 0,19 EUR/m3 (1 εκατ. ³) στο σενάριο μέγιστου κόστους. 

Το 2020 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε «κανονισμό σχετικά με τις ελάχιστες απαιτήσεις για την επαναχρησιμοποίηση των υδάτων για γεωργική άρδευση». Οι νέοι κανόνες εφαρμόζονται από τις 26 Ιουνίου 2023 και αναμένεται να τονώσουν και να διευκολύνουν την επαναχρησιμοποίηση των υδάτων στην ΕΕ. Ο κανονισμός καθορίζει εναρμονισμένες ελάχιστες απαιτήσεις ποιότητας των υδάτων για την ασφαλή επαναχρησιμοποίηση των επεξεργασμένων αστικών λυμάτων στη γεωργική άρδευση, εναρμονισμένες ελάχιστες απαιτήσεις παρακολούθησης, διατάξεις για τη διαχείριση του κινδύνου με σκοπό την αξιολόγηση και την αντιμετώπιση δυνητικών πρόσθετων κινδύνων για την υγεία και πιθανών περιβαλλοντικών κινδύνων, απαιτήσεις αδειοδότησης και διατάξεις σχετικά με τη διαφάνεια, στο πλαίσιο των οποίων διατίθενται στο κοινό βασικές πληροφορίες σχετικά με κάθε έργο επαναχρησιμοποίησης των υδάτων.

Οι τεχνικές προδιαγραφές καθορίζονται στον κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμό (ΕΕ) 2024/1765. Υποστηρίζουν τα αρμόδια μέρη να καταρτίσουν κατάλληλα σχέδια διαχείρισης κινδύνου και να διασφαλίσουν την ασφάλεια των έργων επαναχρησιμοποίησης των υδάτων.

Το 2025 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε τη στρατηγική για την ανθεκτικότητα των υδάτων. Συνιστά την περαιτέρω ασφαλή επαναχρησιμοποίηση των υδάτων πέραν της γεωργίας, συμπεριλαμβανομένης της παραγωγής ενέργειας και των βιομηχανικών διεργασιών. Σύμφωνα με τη στρατηγική, η Επιτροπή θα στηρίξει τα κράτη μέλη μέσω καθοδήγησης σχετικά με την ασφαλή επαναχρησιμοποίηση του νερού. Έως τον Ιούνιο του 2028, η Επιτροπή θα αξιολογήσει τον κανονισμό για την επαναχρησιμοποίηση των υδάτων και, στη συνέχεια, θα εξετάσει το ενδεχόμενο επέκτασης του πεδίου εφαρμογής του πέραν της άρδευσης, σύμφωνα με τα αποτελέσματα της αξιολόγησης.

Ο χρόνος υλοποίησης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το συγκεκριμένο πεδίο εφαρμογής και το μέτρο που έχει θεσπιστεί για την επαναχρησιμοποίηση των υδάτων. Η πλήρης εφαρμογή των συστημάτων επαναχρησιμοποίησης των υδάτων μπορεί να κυμαίνεται μεταξύ 5 και 15 ετών. Ορισμένες πρωτοβουλίες μπορεί να διαρκέσουν περισσότερο εάν το επίπεδο αποδοχής των τοπικών κοινοτήτων είναι χαμηλό.

Η διάρκεια ζωής των συστημάτων επαναχρησιμοποίησης των υδάτων εξαρτάται αυστηρά από την κοινωνική αποδοχή, την ορθή συντήρηση των εφαρμοζόμενων λύσεων και την απόδειξη πραγματικών οφελών. Συνήθως, η διάρκεια ζωής είναι μεγαλύτερη από 25 χρόνια.