Μετεγκατάσταση ως προσαρμογή στις πλημμύρες στο Eferdinger Becken της Αυστρίας

Ορισμένοι αυστριακοί δήμοι αντιμετωπίζουν αυξανόμενο κίνδυνο από τους κινδύνους πλημμύρας λόγω διαφόρων παραγόντων, συμπεριλαμβανομένων, αφενός, των συχνότερων ακραίων υδρολογικών φαινομένων που ενδέχεται να επιδεινωθούν από την κλιματική αλλαγή (+ 4 % έως + 10 %) και, αφετέρου, της αυξανόμενης πίεσης του κοινού για επέκταση των οικιστικών κατασκευών σε περιοχές επιρρεπείς σε πλημμύρες. Ακόμη και αν δεν υπάρχει νόμιμο δικαίωμα διεκδίκησης αντιπλημμυρικής προστασίας στην Αυστρία, οι πλημμύρες ασκούν πολιτική πίεση στις αυστριακές κυβερνήσεις να αναλάβουν δράση. Επιπλέον, η μετεγκατάσταση ως αποτελεσματική μακροπρόθεσμη λύση για την αντιπλημμυρική προστασία έχει μεγαλύτερη ιστορία στο αυστριακό τμήμα της λεκάνης του Δούναβη (βλ. επίσης Marchland, Enns-Enghage, όπου έχει ήδη πραγματοποιηθεί τέτοια ανακατανομή).

Η περιοχή είναι μία από τις πιο επιρρεπείς σε πλημμύρες περιοχές στην Αυστρία με σημαντικά πλημμυρικά συμβάντα που σημειώθηκαν το 1991, το 1997, το 2002 και το 2013. Κατά συνέπεια, οι εθνικές και περιφερειακές αρχές επικέντρωσαν την προσοχή τους στην ανάπτυξη διαφόρων στρατηγικών προσαρμογής, όπως η μετεγκατάσταση μεγάλων τμημάτων των κατοικιών στην περιοχή. Οι στόχοι ήταν να ενταχθούν όλοι οι δυνητικοί κάτοικοι στο πρόγραμμα μετεγκατάστασης, ειδικά για να επικοινωνήσουν τους πιθανούς κινδύνους, να καθορίσουν προβλήματα και να βρουν κοινούς στόχους και μέτρα. Επιπλέον, βασικά καθήκοντα ήταν η οργάνωση και η εξασφάλιση χρηματοδοτικής στήριξης για τη μετεγκατάσταση από τις περιφερειακές και εθνικές αρχές.

Μετά τις μεγάλες πλημμύρες που σημειώθηκαν το 2002 και το 2013, κατέστη σαφές ότι το μόνο πραγματικά αποτελεσματικό μέτρο αντιπλημμυρικής προστασίας στην περιοχή Eferdingen Becken είναι η μετεγκατάσταση νοικοκυριών μακριά από τις περιοχές υψηλότερου κινδύνου. Αυτό υποστηρίχθηκε από τα αποτελέσματα ανάλυσης κόστους-οφέλους στην οποία διαπιστώθηκε ότι η μετεγκατάσταση είναι η οικονομικά αποδοτικότερη επιλογή προσαρμογής.

Σε διαβούλευση με τα θιγόμενα νοικοκυριά και άλλα ενδιαφερόμενα μέρη (π.χ. τις αρχές πολιτικής προστασίας), πραγματοποιήθηκε χαρτογράφηση της περιοχής για επανεγκατάσταση και εγκρίθηκε σε σύντομο χρονικό διάστημα και με μεγάλη συμφωνία. Περιελάμβανε 154 ακίνητα. Προκειμένου να είναι σε θέση να προσφέρει αποζημίωση επανεγκατάστασης για τους ιδιοκτήτες κατοικιών, η τοπική κυβέρνηση διαπραγματεύτηκε και συμφώνησε με το Υπουργείο Οικονομικών για τη στήριξη από τα εθνικά ταμεία. Η ομοσπονδιακή στήριξη ανήλθε σε 250 εκατ. EUR. Επιπλέον των ομοσπονδιακών κονδυλίων, η περιφερειακή κυβέρνηση χορήγησε χρηματοδότηση ύψους 75 εκατ. EUR. Το ποσοστό αντιστάθμισης καθορίστηκε στο 80% της αξίας της υφιστάμενης κατοικίας, η οποία καθορίστηκε με ανεξάρτητη αποτίμηση. Η πλειονότητα των αποτιμήσεων ανέφερε όγκους αποζημίωσης κάτω των 500.000 ευρώ, ενώ ορισμένα ακίνητα επρόκειτο να λάβουν αποζημίωση άνω των 500.000 ευρώ. Το Ομοσπονδιακό Υπουργείο Οικονομικών απέδειξε τις αποτιμήσεις και ενέκρινε τα προτεινόμενα ποσά αποζημίωσης.

Τα νοικοκυριά έπρεπε να υποβάλουν αίτηση για αποζημίωση μετεγκατάστασης πριν από το τέλος του 2015, η οποία στη συνέχεια παρατάθηκε έως τα μέσα του 2016. Ο ιδιοκτήτης ακινήτου μπορεί να αποφασίσει μόνος του αν θα υποβάλει αίτηση για αποζημίωση μετεγκατάστασης και να αποδεχθεί τη σχετική προσφορά. Έως τον Ιανουάριο του 2016, 149 νοικοκυριά είχαν ζητήσει και 146 είχαν ήδη λάβει προσφορές αποζημίωσης μετεγκατάστασης. Από αυτούς, 80 ιδιοκτήτες σπιτιών αποφάσισαν να μετεγκατασταθούν, ενώ οι άλλοι αποφάσισαν να μείνουν. Οι κάτοικοι που αποφάσισαν να μετακινηθούν στηρίχθηκαν στην απόκτηση υποκατάστατων οικοπέδων στην περιοχή (συνήθως πρώην δασικές και ημιφυσικές περιοχές) σε προσιτή τιμή. Για την επίτευξη αυτού του στόχου, οι περιφερειακές αρχές διέθεσαν ειδικούς χώρους (ιδιότητες αντικατάστασης) για τους οικιακούς χρήστες για τη μετεγκατάστασή τους. Επιπλέον, οι περιφερειακές αρχές καθόρισαν την τιμή αγοράς για να ξεπεραστεί η πιθανή παγίδα της κερδοσκοπίας σχετικά με τις τιμές της γης εντός της περιοχής. Οι πρώτες πληρωμές των αντισταθμίσεων ξεκίνησαν στις αρχές του 2015. Το 20% της χρηματοδότησης χρησιμοποιείται για αναγκαίες κατεδαφίσεις, εναπόθεση υπολειμμάτων και εκ νέου καλλιέργεια της περιοχής. Η μακροπρόθεσμη απαγόρευση κατασκευής για καθένα από τα ευάλωτα οικόπεδα καθορίζεται με καταχώριση στο κτηματολόγιο. Ωστόσο, προβλέπεται εξαίρεση για όσους επιλέγουν να παραμείνουν στην περιοχή που είναι επιρρεπής σε πλημμύρες και αποφασίζουν να μετακινηθούν σε υψηλότερους ορόφους στα σπίτια τους — επιτρέπεται η ανακατασκευή αυτών των υψηλότερων ορόφων για σκοπούς διαβίωσης.

Αν και τα πρώτα οργανωμένα κύματα μετεγκατάστασης έγιναν δεκτά από τον τοπικό πληθυσμό με μεγάλες επιφυλάξεις και δεν προσέλκυσαν πολλούς εθελοντές για επανεγκατάσταση, μετά την εκδήλωση πλημμυρών του 2013, οι κάτοικοι άρχισαν όλο και περισσότερο να ρωτούν σχετικά με τις δυνατότητες μετεγκατάστασης και υποστήριξης. Η περιφερειακή κυβέρνηση ανέπτυξε χάρτη των περιοχών επανεγκατάστασης με βάση τα επίπεδα κινδύνου και το επίπεδο δυσκολίας για την παροχή τεχνικών λύσεων και την αντιμετώπιση κινδύνων. Ο χάρτης συζητήθηκε και συμφωνήθηκε με τους δημάρχους των επηρεαζόμενων δήμων, εκπροσώπους των κοινοτήτων, καθώς και με συμβουλευτική επιτροπή που συστάθηκε για να εκπροσωπεί όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη. Ως αποτέλεσμα, τον Ιανουάριο του 2016 146 από τους 154 ιδιοκτήτες ακινήτων που επλήγησαν σε μεγάλο βαθμό υπέβαλαν αίτηση για την αποτίμηση της αποζημίωσης και 80 από αυτούς αποφάσισαν τελικά να επανεγκατασταθούν.

Λόγω της προσκόλλησης στην ιδιοκτησία και της δυσπιστίας σε επαναλαμβανόμενους υψηλούς κινδύνους πλημμύρας, τα πρώτα οργανωμένα κύματα εθελοντικής μετεγκατάστασης δεν κέρδισαν επαρκές ενδιαφέρον από τους ιδιοκτήτες κατοικιών. Ωστόσο, οι ακραίες πλημμύρες και οι μεγάλες απώλειες του 2002 και του 2013 άνοιξαν τα μάτια και έπεισαν πολλούς από τους κατοίκους να αποφασίσουν σχετικά με την επανεγκατάσταση.

Προϋπολογισμός ύψους 250 εκατ. ευρώ για την αντιπλημμυρική προστασία, συμπεριλαμβανομένων των επανεγκαταστάσεων και της τεχνικής αντιπλημμυρικής προστασίας στο Eferdinger Becken, αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγμάτευσης με την ομοσπονδιακή κυβέρνηση και εξασφαλίστηκε δεσμευτικά με κρατική σύμβαση σε χρόνο ρεκόρ, μοναδικό στην ιστορία της χώρας. Αυτό επέτρεψε την παροχή του 80 % των αποζημιώσεων κατ’ οίκον στους εθελοντές μετεγκατάστασης, γεγονός που χρησίμευσε ως ένας από τους βασικούς παράγοντες επιτυχίας. Οι τοπικές αρχές όρισαν επίσης ορισμένες περιορισμένες ειδικές περιοχές μετεγκατάστασης και σταθερές τιμές γης για την αποφυγή κερδοσκοπίας σχετικά με τις τιμές της γης.

Οι άνθρωποι που επηρεάζονται από μετεγκαταστάσεις έρχονται αντιμέτωποι με βαθιές αλλαγές στη ζωή τους. Αυτό απαιτεί την υπέρβαση της συναισθηματικής προσκόλλησης στον τόπο και ιδίως την προσαρμογή στο νέο περιβάλλον, καθώς και την αντιμετώπιση της οικονομικής επιβάρυνσης και την ανοικοδόμηση ενός νέου κοινωνικού δικτύου γειτονίας.

Οι μη μετακινούμενοι ήταν πιθανότατα ηλικιωμένοι και λιγότερο κινητικοί άνθρωποι που είναι στην πραγματικότητα λιγότερο ανθεκτικοί στην αντιμετώπιση μελλοντικών πλημμυρών. Οι συνέπειες ήταν μεγαλύτερη ευπάθεια εντός των υπόλοιπων κοινοτήτων με το γεγονός ότι οι νεότεροι (πιο πιθανό να είναι ανθεκτικοί) απομακρύνθηκαν. Ωστόσο, η διαδικασία μετεγκατάστασης μπορεί να θεωρηθεί επιτυχημένο παράδειγμα, όπου μειώθηκε η έκθεση και η ευπάθεια στην κλιματική αλλαγή στις περιοχές που είναι επιρρεπείς σε πλημμύρες.

Ένας άλλος παράγοντας επιτυχίας φαίνεται να είναι το γεγονός ότι κάθε ιδιοκτήτης ακινήτου μπορεί να αποφασίσει μόνος του εάν αποδέχεται την προσφορά. Αυτό διαφέρει θεμελιωδώς από άλλες δράσεις ανακατανομής στην Αυστρία, όπου η κοινότητα έπρεπε να αποφασίσει από κοινού υπέρ ή κατά της ανακατανομής (π.χ. Marchland).

Συνολικά συμφωνήθηκε προϋπολογισμός ύψους 250 εκατ. EUR από την επαρχιακή (περιφερειακή) και την ομοσπονδιακή (εθνική) κυβέρνηση. Το κόστος της επανεγκατάστασης κατανέμεται μεταξύ του ομοσπονδιακού επιπέδου (50 % της υπολογιζόμενης χρονικής αξίας των κτιρίων, συμπεριλαμβανομένου του κόστους καταστροφής), του επιπέδου της επαρχίας (30 %) και του ιδιοκτήτη (20 %).

Συνολικά, έχει επιτευχθεί ο βασικός στόχος της μείωσης της έκθεσης σε κίνδυνο πλημμύρας και της διατήρησης του όγκου συγκράτησης κατά μήκος του ποταμού Δούναβη. Τον Ιανουάριο του 2016 η έκθεση των νοικοκυριών σε κίνδυνο πλημμύρας στην περιοχή μειώθηκε κατά περισσότερο από 50% (λαμβάνοντας υπόψη τον αριθμό των νοικοκυριών που έχουν ήδη αποφασίσει να μετεγκατασταθούν), ο οποίος θα αυξηθεί καθώς περισσότεροι ιδιοκτήτες κατοικιών αποδέχονται τις προσφορές μετεγκατάστασης. Η διαδικασία μετεγκατάστασης υποστηρίχθηκε από αξιολόγηση κόστους-οφέλους, η οποία, ωστόσο, δεν είναι προσβάσιμη στο κοινό.

Τα ακίνητα από τα οποία θα ανακατανεμηθούν οι πολίτες δεν θα αλλάξουν ιδιοκτησία. Η ιδιοκτησία ακινήτων θα παραμείνει, αλλά η διαίρεση σε ζώνες θα αλλάξει από οικοδομήσιμη έκταση σε χλοοτάπητα και οι μελλοντικές οικοδομικές δραστηριότητες θα περιοριστούν σημαντικά (π.χ. τα κτίρια για γεωργική παραγωγή επιτρέπονται εάν αυτό απαιτείται από τη νομοθεσία για τη γεωργική παραγωγή).

Ο επιμερισμός του κόστους μεταξύ του ομοσπονδιακού και του επαρχιακού επιπέδου ρυθμίζεται σε ειδική ενδοαυστριακή σύμβαση σύμφωνα με το αυστριακό σύνταγμα.

Ο χρόνος κατασκευής του κτιρίου διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο εάν μπορούν να χορηγηθούν κονδύλια. Σύμφωνα με τις τεχνικές κατευθυντήριες αρχές για την ομοσπονδιακή διοίκηση πλωτών οδών (RIWA T BWS), δεν μπορούν να χρηματοδοτηθούν στην Αυστρία μέτρα αντιπλημμυρικής προστασίας για κτίρια και υποδομές που ανεγέρθηκαν μετά την 1.7.1990. Στην περίπτωση του Eferdinger Becken, η μετεγκατάσταση και η σχετική αποζημίωση είναι δυνατές σύμφωνα με νομική γνωμοδότηση.

Ασαφές, αλλά οι εμπειρίες από άλλες υποθέσεις στην Αυστρία δείχνουν ότι η διαδικασία μπορεί να διαρκέσει περισσότερο από 10 χρόνια. Τον Ιανουάριο του 2016, 146 ιδιοκτήτες από τους 154 που περιλαμβάνονται στην ειδική ζώνη κινδύνου (ζώνη προστασίας από πλημμύρες) έλαβαν προσφορά χρηματοδότησης για επανεγκατάσταση. 80 από αυτούς αποδέχθηκαν την προσφορά. Εννέα κτίρια είχαν ήδη καταστραφεί πλήρως έως το τέλος του 2016.

Η μετεγκατάσταση είναι μόνιμη.

Amt der Oö. Landesregierung - Government of Upper Austria
Direktion Umwelt und Wasserwirtschaft - Directorate of Environment and Water Management
Abteilung Oberflächengewässerwirtschaft - Department of Surface Water Management
Kärntnerstraße 10-12
4021 Linz
E-mail: ogw-sw.post@ooe.gv.at