Μη συμβατικές πηγές νερού στα ελληνικά νησιά

Βασικές γνώσεις

Σχετικά με την Περιφέρεια

Κλιματικές απειλές

Οι κλιματικές απειλές στα νησιά του Αιγαίου εντείνονται. Στο Βόρειο Αιγαίο, οι προβλέψεις εκτιμούν ότι οι θερμοκρασίες θα αυξηθούν κατά περίπου 1,5 °C έως το 2050 και έως 3,5 °C έως το 2100, ενώ οι μέσες ετήσιες βροχοπτώσεις αναμένεται να μειωθούν από 510 mm σε 451 mm. Οι περίοδοι ξηρασίας αναμένεται να διπλασιαστούν από 20 σε 40 ημέρες και οι αιφνίδιες πλημμύρες ενέχουν ήδη αυξανόμενο κίνδυνο. Στο Νότιο Αιγαίο, οι προβλέψεις είναι ακόμη πιο σοβαρές: σύμφωνα με το σενάριο υψηλών εκπομπών RCP8.5, οι περίοδοι ξηρασίας θα μπορούσαν να παραταθούν έως και κατά 50 ημέρες, με τις θερμοκρασίες να αυξάνονται κατά 1 έως 2 °C έως το 2050 και κατά 3 έως 4,5 °C έως το 2100. Οι βροχοπτώσεις είναι πιθανό να μειωθούν συνολικά, αλλά οι έντονες σύντομες νεροποντές θα γίνουν πιο συχνές. Σύμφωνα με το σενάριο σταθεροποίησης RCP4.5, οι βροχοπτώσεις ενδέχεται να μειωθούν κατά 10-15% στα Δωδεκάνησα και κατά 5-10% στις Κυκλάδες, εκτός από την άνοιξη. Αντίθετα, σύμφωνα με το RCP8.5, οι χειμερινές βροχοπτώσεις αναμένεται να αυξηθούν ελαφρώς κατά την επόμενη δεκαετία.

Οι αλλαγές αυτές θα μειώσουν την αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων, θα αυξήσουν την εισροή θαλασσινού νερού στους παράκτιους υδροφόρους ορίζοντες και θα απειλήσουν τα υδάτινα οικοσυστήματα και την παροχή γλυκού νερού. Αν και τα τρέχοντα σχέδια διαχείρισης των υδάτων περιλαμβάνουν μέτρα εξοικονόμησης νερού, οι αρχές πρέπει να λάβουν περαιτέρω μέτρα. Η υπεράντληση, η αλάτωση, η κακή διαχείριση των επιφανειακών υδάτων, η ρύπανση και η αυξανόμενη ζήτηση από τον τουρισμό και τη γεωργία εντείνουν ήδη την καταπόνηση των υδάτινων πόρων, καθιστώντας επείγουσα την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Πρακτικές διαχείρισης υδάτων στα νησιά του Αιγαίου

Λέσβος – Ένα βιώσιμο σύστημα που προωθεί την αξιοποίηση των λυμάτων μέσω λύσεων που βασίζονται στη φύση

Ένα κυκλικό σύστημα στο νησί της Λέσβου επεξεργάζεται τα οικιακά λύματα μέσω αναερόβιων διεργασιών και υγροτόπων επεξεργασίας (Σχήμα 1). Η διάταξη συνδυάζει έναν αντιδραστήρα Upflow Anaerobic Sludge Blanket —που λειτουργεί χωρίς εξωτερική θέρμανση— με έναν υγρότοπο επεξεργασίας κατακόρυφης υπόγειας ροής δύο σταδίων και απολύμανση με υπεριώδη ακτινοβολία. Το σύστημα αυτό επιτρέπει την επαναχρησιμοποίηση του ανακτημένου νερού και την ανακύκλωση των θρεπτικών συστατικών σε ένα κοντινό αγροδασοκομικό πεδίο, εξοικονομώντας συνθετικά λιπάσματα και αποφεύγοντας τη χρήση άλλων χημικών ουσιών, όπως τα φυτοφάρμακα.

Η γεωργοδασοκομία συνδυάζει δέντρα και θάμνους με καλλιέργειες, προσφέροντας οφέλη που εκτείνονται πολύ πέρα από την παραγωγή τροφίμων (Σχήμα 2). Βελτιώνει τη γονιμότητα του εδάφους, ενισχύει την κατακράτηση νερού και υποστηρίζει τη βιοποικιλότητα. Η μακροπρόθεσμη επιτυχία της καλλιέργειας μικτών ειδών στον αγρό, σε συνδυασμό με εκπαιδευτικές δραστηριότητες όπως ανοικτές ημέρες, περιηγήσεις με τα πόδια και συνεδρίες ομάδων εστίασης, έχει αυξήσει την ευαισθητοποίηση των τοπικών γεωργών —πολλοί από τους οποίους έχουν εκφράσει ενδιαφέρον για τη χρήση του πλεονάζοντος ανακτημένου νερού για τους δικούς τους γειτονικούς αγρούς.

Figure 1: Small municipal Wastewater treatment plant upgraded with a newly created treatment wetland (top left corner). Image Credit: NTUA.

Figure 2: Agroforestry irrigated with the treated wastewater in Antissa, Lesvos. Image Credit: NTUA.

Σίφνος – Αναβίωση παραδοσιακών πρακτικών για την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή και τη συγκράτηση των υδάτων

Η αναζωογόνηση των παραδοσιακών τεχνικών διαχείρισης των υδάτων μπορεί να ενισχύσει τη σύγχρονη ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή, αποφεύγοντας παράλληλα τα μεγάλης κλίμακας και δαπανηρά τεχνικά έργα. Ένα δίκτυο 120 φραγμάτων ελέγχου ξερολιθιάς που κατασκευάστηκαν το 2025 σε δύο εποχιακά ρεύματα (σχήματα 3 και 4) αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης λύσης που βασίζεται στη φύση για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Αυτές οι αποκεντρωμένες δομές χαμηλής τεχνολογίας επιβραδύνουν την απορροή κατά τη διάρκεια σύντομων αλλά έντονων βροχοπτώσεων, προωθώντας την αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων, μειώνοντας τον κίνδυνο πλημμύρας και διατηρώντας τα ιζήματα. Οι αισθητήρες νερού και ένας μετεωρολογικός σταθμός παρακολουθούν τις διακυμάνσεις της στάθμης του νερού, συμβάλλοντας στην αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας της λύσης που βασίζεται στη φύση. Η τοπική συμμετοχή διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας —από τον κοινό σχεδιασμό και τη συμμετοχή της κοινότητας στον κατασκευαστικό τομέα έως τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες και την ανταλλαγή γνώσεων μεταξύ των γενεών. Αυτή η ολοκληρωμένη προσέγγιση ενισχύει τόσο την οικολογική απόδοση όσο και την κοινωνική αποδοχή, προσφέροντας ένα κλιμακούμενο, τοποκεντρικό μοντέλο για τη βιώσιμη συγκράτηση των υδάτων σε άγονα νησιωτικά περιβάλλοντα.

Figure 3: Visible construction of stone check-dams. Image Credit: MedINA.

Figure 4: Location of the stone check-dams. Image Credit: MedINA.

Μύκονος – Συστήματα διαχείρισης όμβριων υδάτων με βάση τη φύση για άγονες νησιωτικές περιοχές

Στη Μύκονο, δύο πρωτοποριακά συστήματα διαχείρισης όμβριων υδάτων που βασίζονται στη φύση συμβάλλουν στην άμβλυνση της λειψυδρίας σε ένα απομονωμένο και άγονο νησί της Μεσογείου. Το HYDROP (Σχήμα 4) είναι ένα πρωτότυπο σύστημα συλλογής όμβριων υδάτων που εφαρμόζεται σε αγροτική γεωργική περιοχή με ελάχιστη διαταραχή του τοπίου. Η απλότητα, η ευελιξία, η χαμηλή ζήτηση πόρων και η ενεργειακή απόδοση ενσωματώνουν την προσέγγιση της κυκλικής οικονομίας. Διαθέτει ένα ρηχό, υπόγειο συλλέκτη και δύο εύκαμπτες δεξαμενές αποθήκευσης. Το νερό χρησιμοποιείται για την καλλιέργεια της ρίγανης, μιας καλλιέργειας που ανέχεται την ξηρασία. Το σύστημα αντιπροσωπεύει μια επιτυχημένη εφαρμογή λύσεων που βασίζονται στη φύση για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας στις νησιωτικές περιοχές.

Η HYDROP παρέχει την ετήσια απαιτούμενη ποσότητα νερού υψηλής ποιότητας για την καλλιέργεια ρίγανης, αποδεικνύοντας την τεχνική σκοπιμότητα και αξιοπιστία της μικρής κλίμακας, αποκεντρωμένης συλλογής ομβρίων υδάτων για γεωργικούς σκοπούς. Συνδυάζοντας τη χρήση των όμβριων υδάτων με την καλλιέργεια καλλιεργειών ανθεκτικών στην ξηρασία, το σύστημα μειώνει την εξάρτηση από πηγές γλυκού νερού, ενώ παράλληλα στηρίζει την τοπική οικονομία μέσω της παραγωγής προϊόντων προστιθέμενης αξίας.

Figure 5: HYDROP rainwater harvesting system – rainwater collector and oregano cultivation in Mykonos Island. Image Credit: Marine Conservation Greece.

Το δεύτερο σύστημα αναβαθμίζει ένα οικιακό δίκτυο συλλογής όμβριων υδάτων για τη μεγιστοποίηση της αποθήκευσης και της επαναχρησιμοποίησης κατά τη διάρκεια της ξηρής περιόδου (σχήμα 6). Ενσωματώνει υφιστάμενες υποδομές, όπως δεξαμενές ομβρίων υδάτων και δεξαμενές υπόγειων υδάτων, με βιοσυσσωρευτές (ρηχά κανάλια με βλάστηση που συλλέγουν και φιλτράρουν την απορροή ομβρίων υδάτων), αργή διήθηση άμμου και τεχνικές αποθήκευσης και ανάκτησης υδροφόρων οριζόντων. Η πρωτοβουλία αυτή, η οποία αναπτύχθηκε αρχικά στο πλαίσιο του έργου HYDROUSA, αποτελεί ορόσημο για την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου: για πρώτη φορά, ένας τοπικός κάτοικος έχει εφαρμόσει αποκεντρωμένες λύσεις για την αύξηση της ανθεκτικότητας των υδάτων μέσω της συλλογής όμβριων υδάτων, της τεχνητής αναπλήρωσης των υδροφόρων οριζόντων και της επαναχρησιμοποίησης της άρδευσης, υπερβαίνοντας τις συμβατικές προσεγγίσεις από την κορυφή προς τη βάση και με δημόσια χρηματοδότηση, όπως τα φράγματα, οι γεωτρήσεις που καταστρέφουν το γλυκό νερό και η αφαλάτωση που απαιτεί ενέργεια. Δείχνει στους κατοίκους των νησιών και στους αγρότες ένα μοντέλο που μπορεί να αναπαραχθεί, ενθαρρύνοντάς τους να αναλάβουν δράση για την αυτάρκειά τους σε νερό και όχι μόνο να περιμένουν τις υπηρεσίες κοινής ωφέλειας και τις αρχές να δώσουν λύσεις.

Figure 6: Residential Rainwater harvesting system – bioswale – aquifer recharge and lavender cultivation in Mykonos Island. Image Credit: MC Greece.

Παρά τις αρχικές επιφυλάξεις της τοπικής κοινότητας, των αρχών και άλλων ενδιαφερόμενων μερών, λόγω έλλειψης προηγούμενης εμπειρίας με τέτοιες τεχνολογίες, έξι χρόνια συνεχούς και αξιόπιστης λειτουργίας έχουν καταδείξει σαφή οφέλη, τόσο όσον αφορά τον όγκο του νερού όσο και την ποιότητα της αποθήκευσης και της ανάκτησης. Σήμερα, τα εμπλεκόμενα ενδιαφερόμενα μέρη την αναγνωρίζουν ως αναγκαία οδό για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας σε νησιωτικούς συνεργατικούς σχηματισμούς.

Αυτό το σύστημα διαχείρισης νερού με βάση τη φύση έχει αποδείξει την τεχνική σκοπιμότητα και λειτουργικότητα ενός ολοκληρωμένου συστήματος συλλογής, αποθήκευσης, επαναφόρτισης και ανάκτησης νερού, ενισχύοντας την ανθεκτικότητα κατά της ξηρασίας. Τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν ότι ο συνδυασμός διαδικασιών που βασίζονται στη φύση (bioswale, αναπλήρωση υδροφόρου ορίζοντα) και τεχνικών λύσεων (δεξαμενές αποθήκευσης, συστήματα άντλησης, όργανα παρακολούθησης) μπορεί να μειώσει σημαντικά την εξάρτηση από συμβατικές πηγές νερού και να στηρίξει τη βιώσιμη, αποκεντρωμένη διαχείριση των υδάτων στις ξηρές περιοχές της Μεσογείου.

Στα νησιά μας, το νερό είναι ζωή — και η ανθεκτικότητα αποτελεί καθήκον για εμάς τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων. Αναβιώνοντας την παραδοσιακή σοφία και συνδυάζοντάς την με σύγχρονες προσεγγίσεις και ιδιαίτερα με συστήματα που βασίζονται στη φύση, οι επιστήμονες έχουν αποδείξει ότι το Αιγαίο μπορεί να εξασφαλίσει το νερό, να προστατεύσει τις κοινότητες και να τροφοδοτήσει τα τοπικά μέσα διαβίωσης, ακόμη και καθώς οι ξηρασίες επεκτείνονται και τα άκρα εντείνονται. Αυτές οι λύσεις λειτουργούν επειδή είναι σχεδιασμένες για τη γεωγραφία μας και κυβερνώνται από τους ανθρώπους μας.

Ιωάννης Καλατζής, Διευθυντής της Διεύθυνσης Αναπτυξιακού Σχεδιασμού της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου

Συμπέρασμα

Το έργο CARDIMED προωθεί την ολιστική διαχείριση των πόρων επιδεικνύοντας τη συνέργεια μεταξύ της παραγωγής ενέργειας, της ανακύκλωσης αποβλήτων και της επαναχρησιμοποίησης του νερού στη Λέσβο στην Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου. Στη Μύκονο της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου, τα συστήματα συλλογής όμβριων υδάτων σε συνδυασμό με την επεξεργασία φιλτραρίσματος βοηθούν στη διατήρηση του γλυκού νερού για άρδευση και επαναφόρτιση των τοπικών υδροφόρων οριζόντων. Εν τω μεταξύ, στη Σίφνο, η αναβίωση του παραδοσιακού δικτύου λίθινων φραγμάτων ελέγχου — ενός παραδοσιακού δικτύου μικρών λίθινων φραγμών — καταδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο οι προγονικές τεχνικές μπορούν να ενσωματωθούν στις σύγχρονες πρακτικές διατήρησης, ενισχύοντας έτσι την ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων, μειώνοντας τον κίνδυνο πλημμύρας και υποστηρίζοντας τη βιώσιμη διαχείριση των υδάτων στα άγονα νησιωτικά περιβάλλοντα του Αιγαίου.

Περίληψη

Περαιτέρω πληροφορίες

Υπεύθυνη