Hvað er átt við með óvissu?

Aðlögun að loftslagsbreytingum er áskorun fyrir þá sem taka ákvarðanir og þurfa nú að ákveða hvort og hvernig eigi að aðlaga starfsemi, kerfi og geira, á öllum landfræðilegum skala, að breyttu loftslagi.

Óvissa er ekki eingöngu fyrir loftslagsbreytingar og aðlögun. Mörg önnur vísinda- og stefnumótunarsvið standa frammi fyrir margvíslegri óvissu í starfi sínu. Óvissa er flókið hugtak sem hægt er að lýsa á margan hátt og umfjöllun þess um stuðning við ákvarðanir hefur þróast með tímanum. Sumar viðeigandi lýsingar á óvissu eru m.a.:

• A ástand ófullnægjandi þekkingu sem getur stafað af skorti á upplýsingum eða frá ágreiningi um hvað er þekkt eða jafnvel þekkt. Það kann að hafa margar tegundir heimilda, allt frá því að vera ónákvæmt í gögnunum til ótvírætt skilgreindra hugtaka eða hugtaka, eða óvissra spáa um mannlega hegðun. Því er hægt að sýna óvissu með megindlegum mælingum (t.d. fall líkindaþéttleika) eða með eigindlegum yfirlýsingum (t.d. sem endurspegla mat sérfræðingahóps) (IPCC AR5 2014).
• Það hversu mikið traust sá sem tekur ákvarðanir hefur til mögulegra niðurstaðna sértækra ákvarðana og/eða líkinda þessara niðurstaðna. Ástæður fyrir þessum skorti á trausti gætu falið í sér mat á því hvort upplýsingarnar séu ófullnægjandi, óskýrar, ónákvæmar, óáreiðanlegar, ófullnægjandi eða hugsanlega rangar (Refsgaard et al. 2007).

Hverjar eru helstu orsakir óvissu í aðlögunaráætlunum?

Hægt er að nota margs konar upplýsingaveitur og gögn til að styðja við aðlögunaráætlanir. Upplýsingar um fyrri og áætlaða loftslag eru ein af mörgum tegundum upplýsinga sem notaðar eru til að styðja við aðlögunaráætlanir. Aðrar tegundir innihalda venjulega upplýsingar sem eru fengnar úr, t.d.: líkan fyrir mat á áhrifum, fyrri reynsla af því að takast á við breytileika og breytingar í loftslagsmálum, félagshagfræðileg skilyrði, stefnumarkandi samhengi, markaðssamhengi (fyrir rekstraraðila) og væntingar um breytingar í þessu samhengi.

Allar upplýsingar sem tengjast framtíðaraðstæðum náttúrulegra og félagslegra kerfa eru óvissar um að notendur þessara upplýsinga ættu að vera meðvitaðir um þær. Sumir af helstu uppsprettum óvissu í tengslum við áhrif loftslagsbreytinga og aðlögun eru (EEA 2017):

• Mæliskekkjur sem stafa af ófullkomnum áhorfstækjum (t.d. regnmælum) og/eða gagnavinnslu (t.d. reiknirit til að meta yfirborðshita á grundvelli gervihnattagagna),
• samsöfnunarskekkjur sem stafa af ófullnægjandi tíma- og/eða landgagnaþekju,
• Náttúrulegur breytileiki vegna ófyrirsjáanlegra náttúrulegra ferla innan loftslagskerfisins (breytileiki innri loftslags, t.d. breytileiki andrúmslofts og úthafs), sem hefur áhrif á loftslagskerfið (t.d. framtíðargos) og/eða innan loftslagsnæmra umhverfis- og félagslegra kerfa (t.d. vistkerfishreyfifræði),
• Takmarkanir líkana (líkön af loftslags- og loftslagsáhrifum) sem stafa af takmarkaðri upplausn líkana (t.d. að hamla skýrri upplausn skýjaeðlisfræði), ófullkominn skilningur á einstökum þáttum jarðkerfa (t.d. kvikum íshellum) eða víxlverkun þeirra og endurgjöf (t.d. endurgjöf loftslags- og kolefnishringrása) og/eða ófullnægjandi skilningur á viðkomandi umhverfis- eða félagslegu kerfi (t.d. lýðfræðileg þróun á flóðahættusvæðum).
• Losunarferli í framtíðinni (gróðurhúsalofttegundir og úðaefni) ákvarða umfang og hraða loftslagsbreytinga í framtíðinni. Losunargildi í framtíðinni eru háð lýðfræðilegri, efnahagslegri og tæknilegri þróun, sem og alþjóðasamningum um að draga úr loftslagsbreytingum (einkum samkvæmt rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar),
• Framtíðarþróun þátta sem eru ekki loftslagstengdir (félagshagfræðilegir, lýðfræðilegir, tæknilegir og umhverfislegir) ákvarðar hvernig tiltekin loftslagsbreyting hefur áhrif á umhverfi og samfélag.
• Framtíðarbreytingar á samfélagslegum forgangi og pólitískum forgangsmálum ákvarða mikilvægi tiltekinna loftslagsáhrifa (t.d. staðbundið eða svæðisbundið tap á líffræðilegri fjölbreytni).

Hvers vegna er mikilvægt að huga að óvissu í ákvarðanatöku?

Aðlögun að loftslagsbreytingum felur í sér flókna aðferðafræðilega áskorun. Það kallar á að einstaklingar taki ákvarðanir sem gætu haft mjög langvarandi afleiðingar á grundvelli ófullnægjandi þekkingar og/eða óvissra upplýsinga um framtíðarbreytingar.

Nokkrar ástæður fyrir því að mikilvægt er að taka tillit til óvissu við ákvarðanatöku um aðlögun eru m.a. (Street and Nilsson 2014):

• Óvissa er eðlislæg. Að taka tillit til óvissu er mikilvægur þáttur í ákvarðanatöku þar sem hún er innbyggð í öll sönnunargögn og allar ákvarðanir. Það er óaðskiljanlegur hluti af stuðningsgögnum og upplýsingum, sérstaklega en ekki aðeins í því sem tengist framtíðinni. Viðeigandi samþætting tengdrar óvissu, sem hluta af gögnunum, veitir betri skilning á þessum sönnunargögnum og getur aukið notagildi þeirra innan ákvarðanatökuferla.
• Meira viðeigandi og öflugri ákvarðanatöku. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir eðli og einkennum óvissunnar og endurspegla þau í því hvernig tengd gögn eru notuð til að taka betur upplýstar, viðeigandi og traustari ákvarðanir. Með því að viðurkenna og íhuga óvissu, frekar en að búast við auðgreinanlegum og ákvarðandi niðurstöðum, verða óvissurnar viðráðanlegri. Þar af leiðandi verður mögulegt að móta samfelldar ákvarðanir og stefnur;
• Lágmarka möguleika á maladaptation. Ekki „nægilega“, þ.m.t. óvissa, eykur líkurnar á því að aðgerðirnar sem gripið er til verði ófullnægjandi, óviðeigandi eða auki varnarleysi. Auknar líkur eru á vansköpun þegar óvissa í þekkingargrunni er vanrækt.
• Að hunsa óvissu felur í sér áhættu. Hunsa óvissu getur grafið undan skilvirkri áhættustýringu þar sem áhættan sem myndi leiða af því að taka óvissu með er einfaldlega hunsuð og ekki talin með í aðgerðum sem grípa skal til.

Önnur helstu atriði:

2. Hvernig eru óvissuþættir tilkynntir?

3. Hvernig á að taka þátt í óvissu?