Endurreisn og aðlögun að loftslagsbreytingum í kirkjurústum, Holla, Noregi

Holla kirkjurústirnar eru staðsettar við Ulefoss í Suðaustur-Noregi. Þetta er mjög forn bygging sem fór í gegnum nokkrar endurbætur síðan 1920, með því að nota efni og aðferðir sem hafa leitt í ljós nokkra veikleika til lengri tíma litið. Þessar úrkomuþættir munu valda stærri rigningarflóðum og auka hættu á veðrun og skriðuföllum. Á hinn bóginn munu sumarþurrkar einnig eiga sér stað oftar. Hækkun sjávarborðs mun leiða til meiri storma. Hættan á frostsundrun getur aukist á svæðum þar sem nokkrar frost-/þöglar hringrásir eiga sér stað. (CICERO Center for International Climate Research, skýrsla 2018). Samsetning vaxandi úrkomu og frostþunna hringrásar vegna loftslagsbreytinga veldur vaxandi ógn á gömlu rústinni.

Markmið endurreisnarinnar var að:

• Varðveita rústir til lengri tíma litið, einnig undir breyttum loftslagi: Rústir Hollu kirkjunnar eru dýrmætur hluti af sögu og menningu Noregs og því eru þær taldar mikilvæg eign til að varðveita fyrir komandi kynslóðir.
• Gerðu rústirnar aðgengilegar: Rústirnar voru ekki aðgengilegar almenningi fyrir endurreisnina. Endurreisnarverkefnið fól í sér byggingu nýrrar leiðar að rústunum og uppsetningu túlkandi merkja. Aðgengi almennings var einnig mikilvægt markmið til að þróa ferðaþjónustutækifæri.
• Bætið útlit rústanna: Rústirnar voru í niðurníðslu áður en endurbyggingin hófst. Endurreisnarverkefnið fól í sér að fjarlægja gróður, stöðugleika veggjanna og skipta um steina sem vantar.
• Túlkaðu rústirnar: Rústirnar eru áminning um ríka sögu Holla kirkjunnar. Endurreisnarverkefnið fól í sér uppsetningu upplýsingaspjalda sem útskýra sögu kirkjunnar og endurreisnarferlið.

Verkefnið tók heildræna nálgun á aðlögun að loftslagsbreytingum. Þetta fólst í því að skoða langtímaáhrif loftslagsbreytinga á rústir Hollu kirkjunnar og nærliggjandi svæði. Nánar tiltekið var tekið tillit til loftslagsbreytinga við endurreisn rústa Hollu kirkjunnar í Ulefossi á ýmsan hátt.

• Steinsteyptir liðir frá 1920 hafa verið fjarlægðir og vökvakalkliðum skipt út. Þó að þetta efni sé ekki upprunalega steypuhræra („hreint kalksteypuhræra“ eða "vatnað kalksteypuhræra") er það minna næmt fyrir skemmdum af raka og veðrun. Upprunalega steypuhræra myndi ekki standast úti loftslagsskilyrði, þar sem Holla rústin er ekki þakin bygging.
• Vegglokunin (áður úr flögu með einhverju kísilviðgerðarefni, síðan 1920) var skipt út. Þessi nýja vegglokun notaði steyptar trefjar vopnaðar steypuplötur, renna á veggplötunni. Þessi lausn var samþykkt til að koma í veg fyrir sprungur á undirliggjandi veggjum, þar sem hitastig og jarðskilyrði (jarðfræði, vatnafræði, vatnajarðfræði og jarðvegsskilyrði á staðnum) breytast.
• Jarðvegur á næst 25 cm frá veggjum var skipt út fyrir möl. Þetta var gert til að koma í veg fyrir að regnvatn bleyti veggina á blautum tímabilum og eldur til að ná veggjunum á þurrum og heitum tímabilum.
• Gróður innfæddra tegunda var gróðursettur í landslaginu í kringum rústirnar. Þetta hjálpar til við að efla líffræðilega fjölbreytni og draga úr hættu á rofi.

18 öld múrsteinn inngangurinn að vestrinu var ekki hægt að spara. Þess vegna var það tekið í sundur og skipt út fyrir nútíma sögulega stíl brickwork. Fylgst var með endurreisnarverkefninu frá því það hófst og verður það í nokkur ár eftir að því lýkur til að tryggja að það virki eins og til var ætlast. Þessi vöktun hjálpaði til við að bera kennsl á öll svæði sem þurfti að meðhöndla til að draga enn frekar úr áhrifum loftslagsbreytinga. Mikilvægt er að vöktunin haldi áfram ef engar breytingar greinast. Fylgst er með múrverkinu annað hvert ár og verið er að lagfæra minniháttar galla rétt áður en þeir valda meiri grundvallartjóni.

Rústin er talin stöðug varðandi tjón á byggingarsigi. Svo, engin sérstök viðbótar eftirlit er gert nema rækilega sjónræn skoðun á liðum. Þar sem rústin er nýlega endurskipulögð munu allar mögulegar skemmdir sýna sig sem sprungur milli steins og liða.

Norska menningarmálaráðuneytið (Riksantikvaren) var aðalskrifstofa verkefnisins. Það var ábyrgt fyrir umsjón með verkefninu og tryggja að það væri gert í samræmi við menningarminjalög (Kulturminneloven). Stofnunin hafði einnig samráð við ýmsa hagsmunaaðila, þar á meðal sagnfræðinga, fornleifafræðinga og meðlimi sveitarfélagsins. Endurreisnarverkefnið var einnig háð athugun frá almenningi og var dreift í gegnum fjölmiðla. Sumir voru áhyggjur af því að verkefnið myndi skemma rústir eða að það væri ekki gert á þann hátt sem var virðingu fyrir sögu svæðisins.

Sveitarfélagið Holla sá um sameiginlega fjármögnun verkefnisins. They also worked with the other stakeholders to ensure that the project was compatible with the municipality's plans for the area. Sveitarfélagið hjálpaði einnig til við að kynna verkefnið fyrir gestum og íbúum svæðisins.

Auk formlegrar þátttöku hagsmunaaðila var einnig mikil óformleg þátttaka frá samfélaginu. Íbúar á staðnum tóku þátt í verkefninu á ýmsan hátt, svo sem að veita upplýsingar um sögu rústanna og bjóða sig fram til að hjálpa til við endurreisnarstarfið.

Hægt er að bera kennsl á þrjá helstu árangursþætti:

• Verkefnið var hannað til að vera langvarandi og endurreisnarteymið tók tillit til langtímaáhrifa loftslagsbreytinga. Þessi nálgun mun hjálpa til við að tryggja að rústirnar séu varðveittar fyrir komandi kynslóðir. Það er engin trygging fyrir því að múrverk síðasta endurreisnar muni standa "að eilífu". Hins vegar gera aðferðirnar og efnin sem valin eru ráð fyrir markvissum viðgerðum á tilteknum hlutum/hlutum (punkt-til-punkt) rústarinnar
• Þátttaka hagsmunaaðila í endurreisn rústa Hollu kirkjunnar var nauðsynleg fyrir árangur verkefnisins. Með þátttöku ýmissa hagsmunaaðila gat verkefnið mætt þörfum samfélagsins og tryggt að rústirnar væru endurreistar á þann hátt að þær væru viðkvæmar fyrir sögulegu og menningarlegu mikilvægi þeirra. Sem slík var verkefnið opið almenningi í gegnum endurreisnarferlið og rústirnar voru jafnvel opnar gestum meðan á endurreisnarstarfinu stóð. Þetta hjálpaði til við að hlúa að tilfinningu fyrir eignarhaldi samfélagsins á rústunum og hefur gert þau að verðmætari hluta samfélagsins.
• Endurreisnarverkefnið notaði hefðbundin en loftslagsþolin efni og aðferðir, svo sem ashlar og steypuhræra, til að tryggja að rústirnar yrðu varðveittar fyrir komandi kynslóðir. Þessi aðferð var einnig virðingu fyrir sögulegu eðli svæðisins.

Helstu takmarkandi þættir voru:

• Endurreisnarverkefnið þurfti að koma jafnvægi á nauðsyn þess að varðveita rústirnar með nauðsyn þess að gera þær aðgengilegri almenningi. Þetta krafðist vandaðrar skipulagningar og skipulagningar.
• Endurreisnarverkefnið var dýrt og nauðsynlegt að tryggja fjármagn frá ýmsum aðilum. Um var að ræða umtalsverðar fjáröflunar- og styrkumsóknir.
• Það var einhver andstaða við endurreisnarverkefnið frá fólki sem hafði áhyggjur af áhrifum á umhverfið og sögulegum heilindum svæðisins. Þetta krafðist vandaðra samskipta og samskipta til að takast á við áhyggjur samfélagsins.
• Rústirnar þurfa stöðugt viðhald til að tryggja að þau séu í góðu ástandi. Þetta mun krefjast skuldbindingar frá nærsamfélaginu og frá yfirvöldum.

Endurreisn rústa Hollukirkjunnar var samstarfsverkefni norsku menningararfleifðarstofnunarinnar (Riksantikvaren), norska félagsins um verndun fornminja og sveitarfélagsins Hollu. Verkefnið var styrkt af norska ríkinu, Holla sveitarfélaginu og einkaframlögum.

Samkvæmt Riksantikvaren var heildarkostnaður verkefnisins 14,5 milljónir NOK (u.þ.b. 1,4 milljónir EUR). Einkafjárframlög veittu NOK 2,8 milljónir (u.þ.b. 0,3 milljónir evra).

Auk þess að varðveita dýrmætan hluta af sögu og menningu Noregs eru rústir Holla kirkjunnar áminning um sögu Holla safnaðarins og nágrennisins. Endurreisnin hefur vakið fleiri gesti á svæðið. Þetta hefur gagnast fyrirtækjum í nærsamfélaginu og hefur hjálpað til við að endurlífga staðbundna hagkerfið.

Endurreisn rústa Holla kirkjunnar var háð ýmsum lagaskilyrðum, þar á meðal:

• Lög um menningararfleifð (Kulturminneloven): Lög þessi gilda um verndun og varðveislu menningararfleifðar í Noregi. Það krefst þess að öll verkefni sem geta haft áhrif á menningarminjar verður að vera samþykkt af Riksantikvaren.
• Skipulags- og byggingarlög (Plan- og bygningsloven): Lög þessi gilda um skipulag og uppbyggingu lands í Noregi. Það krefst þess að öll verkefni sem fela í sér breytingar á byggð umhverfi verður að vera samþykkt af sveitarfélaginu.
• Umhverfisverndarlög (Forurensningsloven): Lög þessi gilda um umhverfisvernd í Noregi. Það krefst þess að öll verkefni sem kunna að hafa áhrif á umhverfið verði metin með tilliti til umhverfisáhrifa þeirra.

Endurreisnarverkefnið var háð mati á umhverfisáhrifum til að tryggja að það hefði ekki veruleg neikvæð áhrif á umhverfið. Mat á umhverfisáhrifum leiddi í ljós að verkefnið myndi hafa nokkur minniháttar neikvæð áhrif, svo sem tap á gróðri og röskun á búsvæðum dýra. Verkefnið var þó talið ásættanlegt í ljósi þess ávinnings sem það hefði í för með sér fyrir menningararfleifð svæðisins.

Endurreisn Hollukirkjurústanna í Ulefossi var verkefni sem hófst árið 2002 og lauk árið 2020.

Gert er ráð fyrir að framkvæmdir standi yfir næstu 100 árin að því tilskildu að reglulegt eftirlit og viðhald fari fram samkvæmt áætlun.

Inger-Marie Aicher Olsrud
The Norwegian Directorate of Cultural Heritage
postmottak@ra.no

Konserveringen av Holla kirkeruin - Riksantikvaren (á norsku)