L-adattament għat-tibdil fil-klima billi tittejjeb il-prattika tal-irrigazzjoni fil-Wied ta’ Vipava, is-Slovenja

Il-progress tal-agrikoltura fil-Wied ta’ Vipava (Cvejić et al., 2020) huwa pperikolat min-nixfa, l-għargħar, u l-irjieħ qawwija li kkawżaw aktar minn EUR 15-il miljun fi ħsara bejn l-2012 u l-2014. L-aktar projezzjonijiet reċenti dwar it-tibdil fil-klima għas-seklu 21 jindikaw deterjorament ulterjuri tal-perikli klimatiċi għall-ambjenti agrikoli attwali. It-temperatura medja annwali u l-evapotraspirazzjoni tas-sajf se jiżdiedu b’1.8 °C u 6 %, rispettivament, skont is-simulazzjonijiet klimatiċi li użaw ix-xenarju moderatament ottimist tal-RCP4.5. Barra minn hekk, il-projezzjonijiet tat-tibdil fil-klima fil-Wied ta’ Vipava jindikaw li l-agrikoltura se tiġi sfidata b’aktar mewġiet ta’ sħana u perjodi twal mingħajr xita, li jirriżultaw f’domanda ogħla għall-ilma tal-għelejjel. Is-simulazzjonijiet jipprojettaw żieda fit-temperatura sħuna (temperatura massima li taqbeż il-25 °C) u fil-jiem sħan (temperatura massima li taqbeż it-30 °C). L-Aġenzija Slovena għall-Ambjent tirrapporta li l-għadd ta’ temperaturi massimi ta’ kuljum se jiżdied minn 12-il darba għal 24 darba fis-sena sa tmiem is-seklu 21.

Barra minn hekk, il-bdiewa se jiffaċċjaw għadd akbar ta’ jiem b’avvenimenti estremi ta’ preċipitazzjoni (Cvejić et al., 2020), li jwasslu għal erożjoni ogħla tal-ħamrija u kundizzjonijiet ta’ tkabbir aktar diffiċli għall-għelejjel. Żieda fil-jiem bi preċipitazzjoni ta’ aktar minn 20 mm hija pproġettata fil-wied sa tmiem is-seklu 21.

L-impatti tat-tibdil fil-klima fuq l-agrikoltura ġew ivvalutati u mmappjati matul il-proġett LIFE VIVaCCAdapt, li żvela vulnerabbiltà għolja tas-settur fil-Wied ta’ Vipava, minħabba l-esponiment għoli, is-sensittività għolja u l-kapaċità ta’ adattament baxxa tiegħu. L-evapotraspirazzjoni se żżid ir-rekwiżiti tal-ilma tal-pjanti u l-pressjoni fuq ir-riżorsi tal-ilma lokali. Bl-irrigazzjoni, il-bdiewa jiżguraw li l-pjanti jirċievu kwantitajiet adegwati ta’ ilma għat-tkabbir tagħhom f’perjodi kritiċi ta’ żvilupp. Madankollu, l-azjendi agrikoli li jipprattikaw l-iskedar tat-tisqija abbażi tal-esperjenza u s-suppożizzjonijiet biex jirregolaw id-disponibbiltà tal-ilma għall-pjanti, għandhom it-tendenza li jużaw ir-riżorsi tal-ilma b’mod eċċessiv u li jwasslu l-ilma tard wisq.

L-objettiv huwa li tittejjeb it-tħejjija għan-nixfa flimkien mal-bdiewa billi tiġi introdotta Sistema ta’ Appoġġ għad-Deċiżjonijiet għall-Irrigazzjoni (DSSI) biex l-ilma jitwassal lill-pjanti kemm f’waqtu kif ukoll fi kwantità ottimali. L-objettiv kien li jiġi ottimizzat l-użu tal-ilma u tal-enerġija filwaqt li jitnaqqsu wkoll l-emissjonijiet tas-CO2. L-għan finali huwa li tiżdied kemm ir-reżiljenza għat-tibdil fil-klima tal-agrikoltura fil-wied kif ukoll li tikkontribwixxi għall-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima.

Il-proġett LIFE VIVaCCAdapt applika Sistema ta’ Appoġġ għad-Deċiżjonijiet għall-Irrigazzjoni (DSSI) li għadha kif ġiet żviluppata biex twassal miżuri ta’ adattament għat-tibdil fil-klima li jinkludu tisqija f’waqtha u effiċjenti għall-għelejjel.

Is-sistema (Cvejić et al., 2020) tagħti rakkomandazzjoni għall-irrigazzjoni bbażata fuq it-tbassir tat-temp, il-proprjetajiet taż-żamma tal-ilma tal-ħamrija, il-kejl tal-kontenut tal-ilma tal-ħamrija f’ħin reali (data ta’ monitoraġġ), ir-rekwiżiti tal-ilma tal-pjanti f’fażijiet fenoloġiċi partikolari, it-tip ta’ pjanta u s-sistema ta’ tisqija. Id-data tinġabar fuq irqajja’ art, permezz ta’ sensur tal-kontenut tal-ħamrija u tal-ilma, li jibgħat id-data miġbura lis-server ċentrali permezz tal-unità ta’ komunikazzjoni. Abbażi tad-data miġbura fuq ir-roqgħa art tal-bidwi, is-sistema tikkalkula ż-żmien rakkomandat u l-ammont ta’ ilma għat-tisqija. Il-kalkoli bdew kuljum matul l-istaġun tat-tkabbir. Ingħataw riżultati lill-35 bidwi (li jkopru erja ta’ madwar 40 ettaru) li kienu involuti fil-proġett, wara l-iffirmar ta’ ftehim speċifiku. Il-bdiewa jingħataw l-ammont rakkomandat ta’ ilma għat-tisqija għal ħamest ijiem bil-quddiem. Il-bdiewa jiksbu wkoll graff li turi l-ammont imkejjel ta’ ilma fil-ħamrija għall-aħħar ħamest ijiem u l-bidliet fil-fażijiet fenoloġiċi tal-pjanti. Il-bdiewa jistgħu jaċċessaw din id-data permezz ta’ email jew interfaċċa bbażata fuq il-web u jaraw id-data fuq diversi apparati.

Ir-rakkomandazzjonijiet kollha ngħataw bla ħlas matul il-proġett LIFE ViVaCCAdapt. Wara li ntemm il-proġett, id-DSSI ġiet ittrasferita għal-livell nazzjonali fejn hija ġestita mill-Aġenzija Slovena għall-Ambjent. L-aġenzija hija parti mill-Ministeru għall-ambjent u l-ippjanar spazjali tar-Repubblika tas-Slovenja. DSSI issa hija sistema pubblika disponibbli għall-użu minn kull bidwi fis-Slovenja, mingħajr ħlas.

It-tim ta’ implimentazzjoni tad-DSSI twaqqaf fi ħdan il-proġett LIFE ViVaCCAdapt, u huwa magħmul mill-persunal tal-Università ta’ Ljubljana, il-Muniċipalità ta’ Ajdovščina, l-aġenzija għall-iżvilupp reġjonali ROD Ajdovščina, u l-intrapriża BO-MO Ltd. It-tim għen fl-implimentazzjoni tad-DSSI flimkien ma’ 35 bidwi lokali, li kienu, mill-bidu nett, fil-qalba tal-proċess ta’ innovazzjoni.

Biex tiżdied ir-reżiljenza għat-tibdil fil-klima, il-bdiewa fil-Wied ta’ Vipava bdew jipparteċipaw fil-proġett LIFE ViVa CCAdapt fl-2016, u kkontribwew għat-tfassil tal-istrateġija ta’ adattament għat-tibdil fil-klima u għall-klassifikazzjoni ta’ aktar minn 40 miżura ta’ adattament billi assenjaw prijoritajiet.

Matul il-ħajja tal-proġett, 35 bidwi ffirmaw ftehim biex jipparteċipaw fil-proċess ta’ żvilupp tad-DSSI. Ġew definiti l-proprjetajiet tal-ħamrija fl-azjenda agrikola (is-sawra tal-ħamrija, il-karatteristiċi taż-żamma tal-ħamrija u tal-ilma), u l-fenofażijiet tal-pjanti. Imbagħad, ġew installati sensuri tal-indewwa tal-ħamrija f’kull azjenda agrikola biex jitkejjel il-kontenut tal-ħamrija u tal-ilma f’diversi fond. Minbarra l-konsultazzjonijiet individwali fuq il-post u bit-telefown, imfassla għall-prattika fl-azjenda agrikola, kull bidwi ġie mħeġġeġ jistaqsi kwalunkwe mistoqsija relatata mal-funzjonament tad-DSSI, juża liberament l-għodda u jipprovdi feedback kontinwu dwar kif id-DSSI ntużat fil-prattika tal-irrigazzjoni ta’ kuljum u kif kienet qed tinbidel. Is-suġġerimenti kollha ġew diretti minnufih lejn l-iżvilupp u t-titjib tad-DSSI.

Matul il-proċess ta’ sitt snin, il-bdiewa bdew jużaw id-DSSI gradwalment. Qabel ma daħlu fil-proġett, il-bdiewa bbażaw id-deċiżjonijiet tagħhom dwar l-irrigazzjoni fuq l-esperjenza u s-suppożizzjonijiet ġenerali tagħhom. Imbagħad, il-bdiewa bdew jintegraw id-data mill-monitoraġġ tal-ilma tal-ħamrija f’ħin reali fid-deċiżjonijiet tagħhom. Meta ġiet introdotta d-DSSI, il-bdiewa bdew jużaw bil-mod ir-rakkomandazzjonijiet tal-irrigazzjoni ta’ kuljum. L-evalwazzjoni ta’ nofs it-terminu, ibbażata fuq data u simulazzjonijiet fuq il-post fl-2019, uriet li jekk il-bdiewa jkomplu jużaw id-DSSI, dawn se jiksbu tnaqqis ta’ 25 % fil-konsum totali tal-volum tat-tisqija, tnaqqis ta’ 24 % fir-rekwiżiti tal-enerġija, u tnaqqis ta’ 24 % fl-emissjonijiet tas-CO₂ (Cvejić et al., 2020). Għalkemm l-evalwazzjoni finali mill-perjodu 2020-2021 għadha għaddejja, ir-riżultati preliminari jindikaw li xi wħud mill-bdiewa qabżu r-riżultati tajbin mill-2019.

Uħud mill-fatturi li jillimitaw li jisfidaw l-implimentazzjoni tad-DSSI u l-iżvilupp futur jinkludu:

• il-funzjonament ta’ tagħmir fuq il-post; il-manutenzjoni regolari tagħhom hija meħtieġa għall-funzjonament tajjeb tad-DSSI;
• il-possibbiltà attwali li jintuża l-ilma għat-tisqija: xi drabi, l-ilma meħtieġ ma kienx disponibbli għall-irrigazzjoni minħabba l-manutenzjoni tas-sistemi tal-irrigazzjoni u l-infrastruttura tal-ilma relatata;
• il-finanzjament futur tal-manutenzjoni, u l-iżvilupp tad-DSSI pubbliku.

Il-baġit totali tal-proġett ViVaCCAdapt huwa ta’ EUR 869028. Il-Kummissjoni Ewropea kkontribwiet 60%, il-Ministeru tal-Ambjent u l-Ippjanar Spazjali tar-Repubblika tas-Slovenja 20% tal-ispejjeż eliġibbli tal-proġett. Is-sħab tal-proġett ipprovdew il-bqija. Mill-valur totali tal-proġett, EUR 147 200 huma maħsuba għall-istabbiliment ta’ DSSI.

Id-DSSI tippermetti l-iffrankar tar-riżorsi tal-ilma f’perspettiva futura ta’ żieda fit-temperatura u tnaqqis fil-preċipitazzjoni. Kobenefiċċji oħra ta’ irrigazzjoni aktar effiċjenti jinkludu l-iffrankar tal-enerġija, b’benefiċċji relatati f’termini ta’ kostijiet u emissjonijiet ta’ gassijiet serra. L-inizjattiva wasslet ukoll għal aktar sensibilizzazzjoni tal-bdiewa dwar is-suġġett tat-tibdil fil-klima. It-tfassil konġunt u l-klassifikazzjoni tal-miżuri ta’ adattament bl-involviment tal-bdiewa tal-Wied ta’ Vipava huma mistennija li jwasslu għal sens akbar ta’ sjieda tal-istrateġija ta’ adattament żviluppata fil-proġett u għal aktar attenzjoni fuq l-użu tar-riżorsi tal-ilma.

Il-proġett LIFE ViVaCCAdapt żviluppa strateġija klimatika u pjan ta’ adattament għall-Wied ta’ Vipava (2017-2021), li pprovda qafas għad-DSSI. L-istrateġija tittratta n-nixfa, il-mewġiet ta’ sħana, l-irjieħ qawwija, l-avvenimenti estremi ta’ preċipitazzjoni, u l-għargħar. Mhuwiex legalment vinkolanti iżda jista’ jgħin biex jiġu żviluppati aktar il-politiki agrikoli nazzjonali fil-futur u biex jinkiseb appoġġ mill-inizjattivi Ewropej.

L-iżvilupp u l-implimentazzjoni tad-DSSI fil-Wied ta’ Vipava kienu proċess ta’ sitt snin li beda fit-tieni nofs tal-2016 u ntemm f’Ġunju 2021. Madankollu, l-użu tad-DSSI żviluppat matul il-proġett huwa mistenni li jkompli u jikber. Dan jista’ jseħħ b’utenti ġodda li jingħaqdu bl-għajnuna ta’ programm pubbliku tad-DSSI fil-livell tal-gvern operazzjonali mill-2022 ’il quddiem.

Qed jiġi żviluppat pjan ta’ manutenzjoni dettaljat għas-sistema DSSI, u se jkun operattiv mill-2022 fis-Servizz Meteoroloġiku Nazzjonali tas-Slovenja (ARSO).

Patricija Štor, Rozalija Cvejić, Luka Honzak,

Regional development agency ROD Ajdovščina

Vipavska cesta 4, 5270 Ajdovščina, Slovenia

e-mail: patricija.stor@rra-rod.si

e-mail: info@rra-rod.si

Web: https://rra-rod.si/