Berggebieden

Kernboodschappen

• Tegen het einde van de eeuw wordt verwacht dat de Europese bergen fysiek zullen zijn veranderd. Grote gletsjers zullen aanzienlijk massaverlies hebben geleden, maar veranderingen zullen ook van invloed zijn op de lagere, middenheuvels en uiterwaarden.

• Aanpassing in sectoren als waterbeheer, landbouw, bosbouw en toerisme is van cruciaal belang voor de aanpassing van berggebieden.

• De EU heeft verschillende financieringsprogramma's die projecten in berggebieden kunnen ondersteunen, waaronder het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds en het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling. Deze fondsen kunnen worden gebruikt ter ondersteuning van een breed scala aan initiatieven, waaronder infrastructuurprojecten, het scheppen van banen en milieubehoud.

Impacts, kwetsbaarheden en risico's

World Meteorological Organization on flickr

De klimaatverandering heeft nu al gevolgen voor de Europese berggebieden. Tegen het einde van de eeuw wordt verwacht dat de Europese bergen fysiek zullen zijn veranderd. Grote gletsjers zullen aanzienlijk massaverlies hebben geleden, maar veranderingen hebben ook invloed op de lagere, middenheuvels en uiterwaarden, waardoor de beschikbaarheid van water, de landbouwproductie, het toerisme en de gezondheidssector worden beïnvloed. Bergsystemen hebben een complexe topografie die aanzienlijk verandert over korte afstanden, wat resulteert in gediversifieerde klimaateffecten op verschillende hoogtes. Bijvoorbeeld, met stijgende luchttemperatuur en hogere neerslag, zullen de seizoenssneeuwlijnen op hogere hoogten worden gevonden, en de sneeuwseizoenen zullen korter worden. Boomlijnen zullen omhoog bewegen en bospatronen zullen op lagere hoogtes veranderen. In landen met hoge bergketens, zoals de Alpen, zal de klimaatverandering van invloed zijn op de waterbalans, wat gevolgen zal hebben voor waterkracht, stedelijke drainage, navigatie en een toename van de intensiteit van watergerelateerde natuurlijke gevaren. Door neerslag veroorzaakte aardverschuivingen kunnen een cascaderend effect hebben op de vervoersinfrastructuur (Europeseklimaatrisicobeoordeling).

Beleidskader

De EU heeft verschillende beleidsmaatregelen en initiatieven ter ondersteuning van duurzame ontwikkeling in berggebieden. Dit beleid erkent de unieke ecologische, economische en sociale uitdagingen waarmee berggemeenschappen worden geconfronteerd en heeft tot doel hun veerkracht en levensvatbaarheid op lange termijn te bevorderen.

De EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering van 2021 heeft tot doel aanpassing slimmer (de grenzen van kennis over aanpassing verleggen), sneller (de uitrol van aanpassingsoplossingen versnellen) en systemischer (geïntegreerde oplossingen en plannen) te maken. Het stimuleren van lokale aanpassing, op de natuur gebaseerde oplossingen, duurzaam gebruik en veerkracht van zoetwaterbronnen zijn met name relevant voor de berggebieden.

Aanpassing in sectoren als waterbeheer, landbouw, bosbouw en toerisme is van cruciaal belang voor de aanpassing van berggebieden.

De herziening van deverordening inzake de aanpassing van landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw (LULUCF) heeft tot doel de koolstofafvang in de land- en bosbouw te vergroten, met belangrijke gevolgen voor de verandering van landbedekking. De maatregelen om dit te bereiken, zoals het onderhoud van graslanden, koolstoflandbouw en het herstel van veengebieden, zullen ook bodemerosie helpen voorkomen en het overstromingsrisico helpen verminderen.

In overeenstemming met de Green Deal van de EU, het nieuwe gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) voor 2023-2027 en de biodiversiteitsstrategie voor 20230 wordt meer nadruk gelegd op milieukwesties en klimaatactie. De wet inzake natuurherstel biedt de rechtsgrondslag voor de uitvoering van alomvattende maatregelen voor het herstel van beschadigde of vernietigde ecosystemen, met als doel het herstel van ecosystemen tegen 2050 te verwezenlijken. Dit zal belangrijk zijn voor veel berggebieden, hun bossen, graslanden en waterstromen.

Specifiek beleid voor berggebieden in de EU

Een belangrijk beleid is de Europese strategie voor het Alpengebied (EUSALP), een macroregionale strategie die regionale en nationale belanghebbenden uit zeven Alpenlanden samenbrengt. De strategie heeft tot doel duurzame ontwikkeling in de regio te bevorderen door middel van gecoördineerde actie op gebieden als innovatie, mobiliteit en biodiversiteit.

De Alpenovereenkomst, die in 1991 is aangenomen, is een internationaal verdrag tussen de Alpenlanden en de EU voor de duurzame ontwikkeling en bescherming van de Alpen. Het uiteindelijke doel van de Alpenovereenkomst is de ontwikkeling van het gemeenschappelijk erfgoed van de Alpen en het behoud ervan voor toekomstige generaties door middel van transnationale samenwerking tussen nationale, regionale en lokale autoriteiten.

Het Karpatenverdrag is een multilaterale overeenkomst tussen zeven landen die tot doel heeft duurzame ontwikkeling en milieubescherming in de Karpaten te bevorderen. Het verdrag is gericht op verschillende belangrijke gebieden, waaronder het behoud van biologische en landschapsdiversiteit, duurzaam landgebruik en bosbouw, aanpassing aan de klimaatverandering, duurzaam toerisme en duurzaam vervoer. Het ondersteunt ook de samenwerking en informatie-uitwisseling tussen de landen van de regio en bevat bepalingen voor inspraak van het publiek en betrokkenheid van belanghebbenden bij de besluitvorming. Het Karpatenverdrag wordt gesteund door de Europese Unie, die financiering en technische bijstand verleent voor de uitvoering ervan.

Het Verdrag inzake de bescherming van de Pyreneeën is een internationale overeenkomst die tot doel heeft het natuurlijke en culturele erfgoed van de Pyreneeën te beschermen en duurzame ontwikkeling in de regio te bevorderen. Het stelt een kader vast voor samenwerking tussen de ondertekenende landen op gebieden als behoud van biodiversiteit, duurzaam landgebruik en duurzaam toerisme. Het Verdrag van de Pyreneeën wordt ondersteund door verschillende financieringsprogramma's en -initiatieven van de EU, die financiële steun verlenen aan projecten die duurzame ontwikkeling in de Pyreneeën bevorderen.

Het milieu- en veiligheidsinitiatief en de Alpenovereenkomst van Dinaric: Deze twee afzonderlijke initiatieven zijn internationale overeenkomsten die zijn ondertekend door internationale organisaties en verschillende landen in de Balkan en de Dinarische Alpen en die gericht zijn op het bevorderen van duurzame ontwikkeling en milieubescherming in deze gebieden.

Verbetering van de kennisbasis

De Europese klimaatrisicobeoordeling 2024 biedt een uitgebreide beoordeling van de belangrijkste klimaatrisico’s waarmee Europa vandaag en in de toekomst wordt geconfronteerd. Er worden 36 grote klimaatrisico’s vastgesteld die een bedreiging vormen voor onze energie- en voedselzekerheid, ecosystemen, infrastructuur, watervoorraden, financiële systemen en de gezondheid van mensen, ook gezien het risico voor de berggebieden.

Het onderzoeksproject MOVING (Mountain Valorisation through INterconnectedness and Green growth) heeft tot doel capaciteiten op te bouwen en samen – via een participatief bottom-upproces waarbij actoren in de waardeketen, belanghebbenden en beleidsmakers betrokken zijn – relevante beleidskaders in heel Europa te ontwikkelen voor de totstandbrenging van nieuwe of opgewaardeerde/opgeschaalde waardeketens die bijdragen tot de veerkracht en duurzaamheid van berggebieden ten aanzien van klimaatverandering.

PHUSICOS, wat in het Grieks 'volgens de natuur' betekent, laat zien hoe op de natuur gebaseerde oplossingen (NBS's) robuuste, duurzame en kosteneffectieve maatregelen bieden om het risico op extreme weersomstandigheden in landelijke berglandschappen te verminderen. Het project zal de kenniskloof dichten die specifiek verband houdt met NBS’en voor hydrometeorologische gevaren (overstromingen, erosie, aardverschuivingen en droogte) door NBS’en in te voeren op verschillende Europese locaties voor casestudy’s.

MountResilience zal Europese regio’s en gemeenschappen in berggebieden ondersteunen bij het vergroten van hun vermogen om zich aan te passen aan de klimaatverandering en de transitie naar een klimaatveerkrachtige samenleving. Het project zal meerlagige, multidimensionale en opnieuw toepasbare aanpassing aan de klimaatverandering en op de natuur gebaseerde oplossingen voor beleids- en maatschappelijke behoeften, evenals het gedrag van burgers, conceptualiseren, testen en opschalen om specifieke klimaateffecten in berggebieden aan te pakken.

Ondersteuning van investeringen en financiering

De EU heeft verschillende financieringsprogramma's die projecten in berggebieden kunnen ondersteunen, waaronder het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds en het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling. Deze fondsen kunnen worden gebruikt ter ondersteuning van een breed scala aan initiatieven, waaronder infrastructuurprojecten, het scheppen van banen en milieubehoud.

Het cohesiebeleid van de EU is erop gericht de verschillen tussen de ontwikkelingsniveaus van de verschillende regio’s te verkleinen en de nadruk te leggen op de regio’s met een achterstand. Daarin staat dat "bijzondere aandacht [wordt] besteed aan (...) berggebieden". Het cohesiebeleid speelt dus een sleutelrol bij het aanpakken van de specifieke uitdagingen van berggebieden, met inbegrip van de aanpassing aan de klimaatverandering, aangezien het de aanpassing in het kader van de operationele programma’s kan verbeteren.

Interreg VI B bevat 14 transnationale samenwerkingsprogramma’s voor 2021-2027 op grootschalige gebieden in Europa en daarbuiten met een begroting van 1,5 miljard EUR. Daarnaast bestaan er specifieke door de EU overeengekomen strategieën voor vier macronationale regio’s: Oostzee, Donau, Alpen en Adriatische en Ionische regio's. Berggebieden vallen ook onder deze programma's en profiteren van het stimuleren van strategische samenwerkingsacties op grootschalige gebieden.

Als onderdeel van een EG-mandaat dat in 2014 van start is gegaan, hebben de Commissie en het Europees Comité voor normalisatie en het Europees Comité voor elektrotechnische normalisatie (CEN-CENELEC) getracht de aanpassing van Europese normen en normalisatie aan de klimaatverandering aan te pakken, met bijzondere nadruk op de veerkracht van belangrijke sectoren.