Hergebruik van water

Toegang tot een toereikende watervoorziening is van cruciaal belang voor een duurzame toekomst, met name gezien het feit dat de klimaatverandering naar verwachting de problemen op het gebied van waterschaarste in verschillende Europese regio’s zal verergeren. Het hergebruik van water vermindert de druk op de watervoorraden en behoudt tegelijkertijd de waterzekerheid voor menselijke activiteiten en voor de werking van ecosystemen.

Hergebruik van water betekent het terugwinnen van afvalwater uit verschillende bronnen na de juiste behandeling voor een tweede doel. Elk type afvalwater (huishoudelijk, gemeentelijk of industrieel) kan geschikt worden geacht voor hergebruik, maar het potentieel ervan hangt af van de kenmerken van de waterkwaliteit en de gebruikseisen. Secundaire doeleinden zijn bijvoorbeeld landbouwirrigatie, grondwateraanvulling, industriële processen, drinkwatervoorziening en niet-drinkende stedelijke toepassingen (irrigatie van parken, doorspoelen van toiletten, enz.).

Waterhergebruik wordt steeds vaker toegepast voor landbouwirrigatie, omdat het ook in tijden van beperkte waterbeschikbaarheid een betrouwbare bron is. Het gebruik van nutriëntenrijk gezuiverd afvalwater voor de landbouw kan bovendien leiden tot een vermindering (of eliminatie) van het gebruik van meststoffen of een verhoogde productiviteit als aan de vereisten van specifieke voorschriften voor watergebruik wordt voldaan. In dit opzicht biedt hergebruik van water een duurzame aanpak om bij te dragen aan voedselzekerheid. Het leidt tot voldoende voedselproductie, ondanks de aanhoudende uitdagingen die waterschaarste met zich meebrengt. Het gebruik van gezuiverd afvalwater kan ook helpen om grondwater te besparen als het laatste wordt gebruikt voor irrigatie.

Een eenvoudige toepassing is het gebruik van gezuiverd afvalwater voor koelingsdoeleinden in industriële processen (bedrijfsleven en industrie), in thermische installaties (vermindering van het waterverbruik voor koeling van thermische opwekkingsinstallaties) en meer recentelijk in datacentra, aangezien lagere eisen aan de waterkwaliteit nodig zijn.

Hergebruik van drinkwater verwijst naar het gebruik van goed gezuiverd afvalwater voor drinkdoeleinden; het is een waardevolle optie voor de watervoorziening in gebieden zonder grote en toegankelijke watervoorraden (bv. eilanden). Hergebruik van drinkwater kan direct en indirect zijn. Direct drinkbaar hergebruik brengt gezuiverd afvalwater aan dat in een watertoevoersysteem wordt geleid zonder eerder in een natuurlijke stroom, meer of grondwater te worden verdund. Indirect hergebruik omvat het mengen van teruggewonnen afvalwater met een andere watervoorziening vóór behandeling en hergebruik. In beide gevallen is naleving van de bestaande drinkwatervoorschriften noodzakelijk om de gezondheid van de mens te waarborgen.

Een andere mogelijke toepassing van hergebruikt water kan in de toeristische sector zijn om de toeristische druk op de watervoorraden te verminderen. Toerisme is direct of indirect afhankelijk van aanzienlijke watervoorraden voor accommodaties, infrastructuur en activiteiten. Hergebruik van water kan bijvoorbeeld worden overwogen in hotels voor zwembaden, doorspoeltoiletten, irrigatie van tuinen of golfvelden, brandbeheer en -bestrijding en sneeuwkanonnen om te skiën. Hergebruik van water is met name relevant voor toeristische bestemmingen die gevoelig zijn voor droogterisico’s (bv. mediterrane landen) of die geen grote en toegankelijke watervoorraden hebben, bijvoorbeeld op eilanden (bv. eilanden, circulaire wateroplossingen in het zuiden van Gotland).

Teruggewonnen water kan ook worden gebruikt voor brandbeheer en -bestrijding door bodemvochtigheid te behouden of brand te onderdrukken, zoals blijkt uit een casestudy in Riba-Roja de Túria (Spanje).

Initiatieven voor hergebruik van water kunnen op verschillende ruimtelijke schalen worden uitgevoerd en er kunnen verschillende actoren bij worden betrokken. De maatregel is moeilijk uit te voeren in landen zonder een adequate institutionele en normatieve achtergrond om hergebruik te vergemakkelijken, of waar sociaal-culturele acceptatie en conflicten de uitvoering van deze optie kunnen belemmeren. Betrokkenheid van belanghebbenden is een belangrijk onderdeel van de uitvoering ervan, omdat deze aanpassingsoptie verschillende punten van zorg voor het grote publiek kan opleveren, met name met betrekking tot de kwaliteit van hergebruikt water. Consistente communicatie en gemakkelijk te begrijpen boodschappen waarin de voordelen van hergebruik van water worden uitgelegd, moeten aan het publiek en de belanghebbenden worden verstrekt. De potentiële risico’s in verband met het gebruik van afvalwater moeten worden onderzocht en aangepakt om steun te krijgen van de betrokken belanghebbenden. Demonstratieprojecten en het delen van succesvolle cases kunnen deel uitmaken van participatieve activiteiten.

In het JRC-verslag "Water Reuse in Europe" (2014) worden de volgende belangrijkste belemmeringen voor de uitvoering van regelingen voor hergebruik van water opgesomd:

• Inconsistente en onbetrouwbare methoden voor het identificeren en optimaliseren van geschikte afvalwaterbehandelingstechnologieën voor hergebruiktoepassingen, die in staat zijn om de concurrerende eisen van duurzame processen in evenwicht te brengen
• Moeilijkheden bij het specificeren en selecteren van effectieve monitoringtechnieken om ervoor te zorgen dat de waterkwaliteit voldoet aan de gebruikseisen
• Aanzienlijke uitdagingen bij het betrouwbaar beoordelen van de risico’s/baten van hergebruik van water voor het milieu en de volksgezondheid op verschillende geografische schaalniveaus
• Slecht ontwikkelde bedrijfsmodellen voor regelingen voor hergebruik van water en markten voor teruggewonnen water
• Lage mate van enthousiasme bij het publiek en de overheid voor hergebruik van water

• Beperkte institutionele capaciteit om maatregelen voor recycling en hergebruik te formuleren en te institutionaliseren
• Gebrek aan financiële stimulansen voor regelingen voor hergebruik.

Bovendien dragen geografische verschillen bij tot ongelijke technologische uitdagingen, vergunningsprocedures en uiteenlopende niveaus van maatschappelijke acceptatie met betrekking tot het hergebruik van gezuiverd water.

Een van de belangrijkste succesfactoren is de ondersteuning en betrokkenheid van belanghebbenden om sterke weerstand tegen geplande regelingen te voorkomen. Geïnteresseerde belanghebbenden moeten voldoende kennis krijgen om de veiligheid en toepasbaarheid van hergebruikt water te begrijpen. 

Technologische ontwikkelingen zijn van essentieel belang voor een adequate behandeling van afvalwater. Ze kunnen zowel ziekteverwekkers als chemicaliën verwijderen, waaronder opkomende verontreinigingen die anders in het grondwater kunnen uitspoelen of zich kunnen ophopen in gewasweefsel. Een adequate behandeling is ook van fundamenteel belang om verzilting van de bodem te voorkomen, aangezien teruggewonnen water vaak een hoog gehalte aan zouten bevat, waardoor de gewasopbrengst kan dalen.

De mogelijke voordelen van hergebruik van gezuiverd water voor de economie, de samenleving en het milieu zijn talrijk. Deze omvatten het verminderen van de vraag naar huishoudelijk water en het verlichten van de druk op de openbare watervoorziening, het verlagen van de stroomopwaartse energie- en milieukosten. De kosten van waterrecycling kunnen hoger zijn dan die van rechtstreeks gebruik van zoet water, maar worden gerechtvaardigd door de verschillende voordelen die waterrecycling biedt: het bespaart drinkwater van hoge kwaliteit, het vermindert de hoeveelheid verontreinigd water die in het milieu vrijkomt en het kan een kwaliteit hebben waardoor het geschikt is voor specifieke alternatieve toepassingen (zo kan een relatief hoog gehalte aan voedingsstoffen meststoffen opleveren door het gebruik ervan voor irrigatie). Naast het hergebruik van water is het echter ook belangrijk om strategieën uit te voeren die onbedoelde verliezen uit watervoorzieningsnetwerken en de totale vraag naar water, die de belangrijkste oorzaken van waterschaarste zijn, verminderen. Alternatieve technologieën voor de behandeling van waterhergebruik en andere waterbesparende oplossingen (zie bijvoorbeeld de aanpassingsopties Vermindering van het waterverbruik voor koeling van thermische opwekkingsinstallaties, en waterbeperkingen en waterrantsoenering) moeten ook worden beoordeeld. Holistische levenscyclusbeoordelingen kunnen in die beoordelingen worden toegepast, waarbij rekening wordt gehouden met de kosten en baten voor het besparen van watervoorraden en het verminderen van koolstofemissies.

Bij de prijzen voor hergebruikt water moet rekening worden gehouden met al deze extra voordelen. Overheidssubsidies kunnen worden gebruikt om de compensatie van hogere watertarieven te ondersteunen.  Over het algemeen is de toerekening van kosten een politiek besluit, waarin wordt bepaald hoe deze zullen worden verdeeld tussen de algemene belastingen en vergoedingen voor degenen die geïnteresseerd zijn in de voordelen van hergebruik van water.

De kosten van het terugwinnen van water variëren afhankelijk van het geografische gebied, de behandelingsmethoden en de grootte van de installatie. Onlangs is een uitgebreide kostenbeoordeling van teruggewonnen water voor irrigatiedoeleinden gepubliceerd, die voldoet aan de kwaliteitsnormen van de huidige EU-verordening (Expósito et al., 2024). In de studie werd gekeken naar zuiveringsinstallaties met verschillende capaciteit (tussen 1 en 10 miljoen kubieke meter (Mm ³) gezuiverd water per jaar) aan de Middellandse Zeekust van Spanje. Uit de analyse is gebleken dat de totale kosten, met inbegrip van de afschrijving van investeringen, variëren van 0,09 (10 Mm ³) tot 0,16 (1 Mm ³) EUR/m3 in het scenario van de minimale kosten, en van 0,10 (10 Mm ³) tot 0,19 EUR/m3 (1 Mm ³) in het scenario van de maximale kosten. 

In 2020 heeft de Europese Commissie een “verordening inzake minimumeisen voor hergebruik van water voor landbouwirrigatie” gepubliceerd. De nieuwe regels zijn van toepassing vanaf 26 juni 2023 en zullen naar verwachting hergebruik van water in de EU stimuleren en vergemakkelijken. De verordening bevat geharmoniseerde minimumeisen inzake waterkwaliteit voor het veilige hergebruik van gezuiverd stedelijk afvalwater bij landbouwirrigatie, geharmoniseerde minimumeisen inzake monitoring, bepalingen inzake risicobeheer om potentiële aanvullende gezondheidsrisico’s en mogelijke milieurisico’s te beoordelen en aan te pakken, vergunningsvereisten en bepalingen inzake transparantie, waarbij essentiële informatie over projecten voor hergebruik van water ter beschikking van het publiek wordt gesteld.

De technische specificaties zijn vastgesteld in Gedelegeerde Verordening (EU) 2024/1765. Zij ondersteunen de verantwoordelijke partijen bij het opstellen van passende risicobeheerplannen en het waarborgen van de veiligheid van projecten voor hergebruik van water.

In 2025 heeft de Europese Commissie de strategie voor waterweerbaarheid vastgesteld. Het beveelt verder veilig hergebruik van water aan buiten de landbouw, met inbegrip van energieproductie en industriële processen. Volgens de strategie zal de Commissie de lidstaten ondersteunen door middel van richtsnoeren voor veilig hergebruik van water. Tegen juni 2028 zal de Commissie de verordening inzake hergebruik van water evalueren en vervolgens overwegen het toepassingsgebied ervan uit te breiden tot andere gebieden dan irrigatie, volgens de evaluatieresultaten.

De uitvoeringstijd is sterk afhankelijk van het specifieke toepassingsgebied en de specifieke maatregel voor hergebruik van water. De volledige uitvoering van regelingen voor hergebruik van water kan tussen 5 en 15 jaar in beslag nemen. Sommige initiatieven kunnen langer duren als het acceptatieniveau van lokale gemeenschappen laag is.

De levensduur van regelingen voor hergebruik van water is strikt afhankelijk van maatschappelijke acceptatie, goed onderhoud van toegepaste oplossingen en bewijs van reële voordelen. Meestal is de levensduur groter dan 25 jaar.