Kruibeke Bazel Rupelmonde (België): een gecontroleerd overstromingsgebied voor overstromingsveiligheid en natuurbescherming

Het KBR CFA is een hoeksteenproject binnen het Sigmaplan, met de grootste wateropslagcapaciteit van alle door het Sigmaplan gecontroleerde overstromingsgebieden. Het Sigmaplan is ontworpen als reactie op de stormvloedramp van 1976. Tijdens deze storm brak een dijk in Ruisbroek, stroomopwaarts van het KBR-terrein, waardoor deze stad en de omliggende landen onder water kwamen te staan en meer dan 2000 mensen moesten worden geëvacueerd. Als gevolg van de klimaatverandering en de stijging van de zeespiegel zullen dergelijke extreme weersomstandigheden zich de komende decennia naar verwachting vaker voordoen. Het voorkomen van stormvloeden zoals gemeten in Antwerpen is al sinds de jaren vijftig aanzienlijk toegenomen. Het KBR CFA biedt een grote opslagplaats voor water tijdens stormvloeden, waardoor het risico op overstromingen langs het Schelde-estuarium wordt verminderd.

De primaire doelstelling van het KBR Controlled Flood Area is het verminderen van overstromingsrisico's langs de Schelde en haar belangrijkste zijrivieren, inclusief het perspectief van klimaatverandering en zeespiegelstijging. Met de toevoeging van lopende en toekomstige Sigma Plan-projecten zal het minimale niveau van bescherming tegen overstromingen in het Schelde-estuarium verder worden verbeterd. Als gevolg hiervan zullen overstromingen naar verwachting slechts om de 1.000 jaar plaatsvinden, rekening houdend met een zeespiegelstijging van 25 cm tegen 2050.

De secundaire doelstelling van het KBR is het verlenen van natuurcompensatie voor de uitbreiding van de haven van Antwerpen en voor daarmee verband houdende grote infrastructuurwerken: het natuurcompensatiegebied van de locatie omvat 150 hectare vogelweide voor werkzaamheden in verband met het Deurganckdok van de haven en 300 hectare getijdenmoeras voor Schelde-infrastructuurwerken.

Het gecontroleerde overstromingsgebied Kruibeke Bazel Rupelmonde (KBR) werd gecreëerd door de hoogte van de voormalige overstromingsdijken langs de Schelde te verlagen en nieuwe dijken verder landinwaarts aan te leggen op de juiste overstromingsbeschermingshoogte.

De KBR-site levert een belangrijke bijdrage aan de overstromingsveiligheid langs het Schelde-estuarium vanwege de grote omvang (600 hectare), de strategische ligging en het lage niveau van het land, waardoor een grote wateropslagcapaciteit wordt gewaarborgd. Het KBR gecontroleerde overstromingsgebied bestaat uit wat oorspronkelijk drie afzonderlijke, aaneengesloten polders waren (gebieden van teruggewonnen land), de Kruibeke, Bazel en Rupelmonde polders. Deze polders werden voornamelijk gebruikt voor agrarische en recreatieve doeleinden zoals visvijvers. Hoewel deze functies grotendeels behouden konden blijven binnen een gecontroleerd overstromingsgebied, werd in plaats daarvan besloten om het gebied om te vormen tot een natuurgebied als compensatie voor gebieden die getroffen zijn door de uitbreiding van de Antwerpse haven en werken in de Schelde. Deze keuze om de natuur te ontwikkelen binnen het CFA weerspiegelt de integrale aanpak van het Sigmaplan, dat overstromingsbescherming en natuurbescherming combineert.

Reeds vóór het project werden de drie polders aangewezen als speciale beschermingszones in het kader van de habitatrichtlijn van de EU, met name op basis van de aanwezigheid van prioritaire habitats van “resterende overblijfselen van bossen op alluviale gronden”. Bovendien werden de polders aangemerkt als beschermd op grond van de vogelrichtlijn. Om de vereiste compensatie te creëren voor natuurgebieden die getroffen zijn door de haven van Antwerpen en andere infrastructuurwerken, werd 300 hectare getijdenmoerassen, 150 hectare weidevogelgebied en 91,9 hectare bos ontwikkeld binnen het gecontroleerde overstromingsgebied.

Met het oog op het creëren van getijdenmoerassen zijn verschillende stuwen in de buitendijk geplaatst om een gecontroleerd getij binnen de CFA mogelijk te maken. Het systeem laat water uit de Schelde in het gebied stromen door hoge stuwen tijdens hoog water en verlaat het gebied tijdens laag water door lage stuwen. De hoge stuwen zijn belangrijk omdat ze de effecten van hoog- en neaptijten binnen de KBR CFA mogelijk maken. Bovendien zorgt de combinatie van afvoer- en inlaatkering voor een regelmatige uitwisseling van organismen en voedingsstoffen tussen het gecontroleerde overstromingsgebied en de Schelde. Een lage stuw wordt bijna permanent opengehouden om een voortdurende uitwisseling van water tussen de Schelde en de Kruibeekse Kreek mogelijk te maken. Weirs zijn ontworpen als visvriendelijk, om vismigratie te ondersteunen. De stuwen zijn ook essentieel voor het verwijderen van overtollig water uit de CFA na stormvloeden die de buitendijken overstijgen. Ze kunnen ook worden gebruikt voorafgaand aan een verwachte stormvloed om de waterwincapaciteit van de CFA te maximaliseren.

De CFA is in 2015 in werking getreden. Het bewees zijn doeltreffendheid voor het eerst tijdens de sterke getijdengebeurtenis van januari 2018, het aanbieden van een nuttig buffergebied en het voorkomen van een gevaarlijke overstroming. De polders vormen niet alleen een gecontroleerd overstromingsgebied, maar bieden ook een breed natuurgebied. Door de deelname aan het door LIFE gefinancierde SCALLUVIA-project (2013-2018) werd ongeveer 90 hectare alluviale bossen en kreken hersteld, werden de visbestanden beheerd en werd het recreatief gebruik van het gebied verbeterd. Daarnaast heeft het project recreatieve functies op het hele terrein geïntegreerd, waaronder wandel- en fietspaden, educatieve wegwijzers, observatiepunten en recreatieve vangstmogelijkheden. De polders van Kruibeke, Bazel en Rupelmonde vormen de grootste en meest bezochte Sigma Plan-site in Vlaanderen, die een populaire toeristische attractie voor recreatieve activiteiten wordt.

Een aantal werkzaamheden net buiten het KBR CFA zijn ook uitgevoerd. Het gaat onder meer om de aanleg van een klein gebied ontpolderd land langs de Schelde net voor de buitendijk van de CFA en twee stroomgebieden aan de landzijde van de binnendijken. Het ontpolderde gebied is volledig blootgesteld aan het getij omdat de dijkbescherming verder landinwaarts is verplaatst, waardoor een getijdenwetland is ontstaan. De twee stroomgebieden werden gecreëerd om water op te slaan uit de kreken die tijdens normaal bedrijf door de CFA stromen. Tijdens stormvloedgebeurtenissen zullen de kreken niet in staat zijn om in de CFA te stromen, omdat de stuwen waardoor de kreken gewoonlijk stromen, zullen worden gesloten en deze stroomgebieden werden gebouwd om hun water tijdelijk op te slaan. Het noordelijke stroomgebied is ontwikkeld tot een recreatiegebied met meerdere visvijvers en een wandelpad.

Belanghebbendenparticipatie was een essentieel onderdeel van het KBR-project. De lokale oppositie begon nadat het project in 1977 werd aangekondigd als onderdeel van het eerste Sigmaplan, wat leidde tot vele jaren vertraging. Tegen het einde van de vorige eeuw, terwijl alle andere originele Sigma Plan-projecten al waren voltooid, waren de werkzaamheden aan de KBR CFA nog niet begonnen. De oppositie kwam voort uit bezorgdheid over de veiligheid van het gemeentebestuur van Kruibeke, bezorgdheid van milieu-ngo's over het bestemmingsplan en weerstand van boeren en eigenaren van visvijvers op het KBR-terrein die niet wilden worden onteigend.

Om deze grote tegenstand aan te pakken, besteedde de Vlaamse overheid extra aandacht aan stakeholderrelaties en projectcommunicatie. Er werd aandacht besteed aan specifieke groepen belanghebbenden, waaronder: boeren, natuurliefhebbers, gemeenten en omwonenden. Er werden inspanningen geleverd om de relaties met deze stakeholdergroepen te koesteren en om bredere steun van de bewoners van Kruibeke te krijgen door hen gestage updates over het project te geven. Na verloop van tijd slaagde het project erin om steun van belanghebbenden te krijgen en (na juridische stappen) bijna al het land binnen de polders te onteigenen. De steun van lokale burgers werd verbeterd door de integratie van recreatieve mogelijkheden voor lokale burgers en anderen en door stappen om specifieke projectproblemen aan te pakken. De recreatieve mogelijkheden werden ook beschouwd als potentieel nieuwe zakelijke kansen te bieden door middel van meer toerisme. In 2014 was de lokale steun toegenomen na veranderingen in het gemeentebestuur.

In dit proces heeft de aanwijzing van het gebied als natuurcompensatiegebied voor de haven van Antwerpen het politieke profiel van het project vergroot en een impuls gegeven om tot een akkoord te komen en in 2001 met de werkzaamheden te beginnen.

Om de polders na voltooiing van de werken goed te kunnen beheren, is begin 2020 een natuurbeheerplan opgesteld en beschikbaar gesteld voor openbare raadpleging. Het plan heeft tot doel de biodiversiteit van fauna en flora duurzaam te behouden en te versterken en de veilige toegankelijkheid van paden en dijken te waarborgen.

De belangrijkste succesfactoren zijn:

• Het project creëert een groot geïntegreerd en multifunctioneel gebied dat zorgt voor overstromingsveiligheid, natuurlijke habitats en recreatieruimte.
• Een langdurig proces van communicatie en het opbouwen van relaties met lokale gemeenschappen en belanghebbenden hielp een groot deel van de oppositie tegen het project om te keren. In de mededeling werd de nadruk gelegd op de functies van het project op het gebied van lokale veiligheid en recreatie.
• De koppeling van het project aan de compensatie voor de door de Antwerpse haven getroffen natuurgebieden heeft bijgedragen tot een grotere politieke zichtbaarheid van het project.

Ondanks deze elementen moet worden opgemerkt dat zowel politieke als juridische processen, waaronder de onteigening van privégrond, lang hebben geduurd, met bijna 40 jaar tussen het oorspronkelijke voorstel en de voltooiing ervan. Eind 2014 waren bijna alle problemen met het lokale publiek en belanghebbenden opgelost en was het project bijna ten einde, maar één probleem bleef de voltooiing blokkeren. Verschillende industriële pijpleidingen die door de polders liepen, moesten worden omgeleid om de dijkwerken af te maken. De volledige verplaatsing van pijpleidingen stuitte op sterke tegenstand van een van de eigenaars, wat leidde tot juridische procedures en zo de voltooiing van de binnendijk vertraagde. Het geschil werd uiteindelijk opgelost, waardoor de ontwikkeling van meer dan 130 hectare extra ruimte voor de natuur.

Het budget voor de ontwikkeling van de KBR CFA bedroeg 100 miljoen. Ongeveer driekwart van het budget werd gebruikt voor studies en bouw en een kwart voor de onteigening van landeigenaren. Voor de uitvoering van het project werden meer dan 100 afzonderlijke contracten gegund. Zie voor meer informatie over kosten en baten de case study van het Sigmaplan.

De natuurcompensatieprojecten die een centraal onderdeel van het KBR-project vormen, houden verband met de habitatrichtlijn en de vogelrichtlijn van de EU. Voor de aanleg van het Deurganckdok in de haven van Antwerpen moest 150 hectare vogelweide worden gecompenseerd. Andere infrastructurele werken met betrekking tot de Antwerpse haven vereisten de compensatie van 300 hectare natuurlijke getijdennatuurgebieden binnen het KBR CFA.

Het project is gestart in 1977 en de CFA is in 2015 in werking getreden. Tot 2018 zijn in het kader van het door EU LIFE gefinancierde SCALLUVIA-project werkzaamheden voor natuurherstel voortgezet om ervoor te zorgen dat het gebied volledig wordt benut voor recreatieactiviteiten. Natuurbeheer en -onderhoud is een voortdurende inspanning die aan bod komt in het door de Vlaamse overheid opgestelde Natuurbeheerplan

geen specifieke levensduur vastgesteld; het gebied zal regelmatig onderhoud en onderhoud nodig hebben, waarmee het een permanent onderdeel van het landschap zal worden.

Stefaan Nollet
Project Engineer
Waterwegen en Zeekanaal NV – Department Sea Scheldt
Anna Bijnsgebouw - Lange Kievitstraat 111-113 bus 44 - 2018 Antwerp
E-mail: Stefaan.nollet@wenz.be 

Wim Dauwe
Head of unit
Waterwegen en Zeekanaal NV – Department Sea Scheldt
Anna Bijnsgebouw - Lange Kievitstraat 111-113 bus 44 - 2018 Antwerp
E-mail: wim.dauwe@wenz.be 

General contact: https://www.sigmaplan.be/en/contact-us 

De SIGMA PLan