Niet-conventionele waterbronnen op de Griekse eilanden

Belangrijkste lessen

Over de regio

Klimaatbedreigingen

De klimaatbedreigingen op de Egeïsche eilanden nemen toe. In de Noord-Egeïsche Zee wordt geschat dat de temperaturen tegen 2050 met ongeveer 1,5 °C zullen stijgen en tegen 2100 tot 3,5 °C, terwijl de gemiddelde jaarlijkse neerslag naar verwachting zal afnemen van 510 mm tot 451 mm. Droogteperioden zullen naar verwachting verdubbelen van 20 tot 40 dagen en plotselinge overstromingen vormen al een groeiend risico. In de zuidelijke Egeïsche Zee zijn de projecties nog ernstiger: in het RCP8.5-scenario met hoge emissies kunnen droge perioden met maximaal 50 dagen worden verlengd, waarbij de temperaturen tegen 2050 met 1 tot 2 °C en tegen 2100 met 3 tot 4,5 °C stijgen. Regenval zal over het algemeen waarschijnlijk afnemen, maar intense korte regenbuien zullen vaker voorkomen. In het stabilisatiescenario van RCP4.5 kan de neerslag met 10-15 % dalen in de Dodekanesos en met 5-10 % in de Cycladen, behalve in het voorjaar. Daarentegen wordt onder RCP8.5 verwacht dat de regenval in de winter de komende tien jaar licht zal stijgen.

Deze verschuivingen zullen de grondwateraanvulling verminderen, de indringing van zeewater in watervoerende lagen aan de kust vergroten en de aquatische ecosystemen en zoetwatervoorziening bedreigen. Hoewel de huidige waterbeheerplannen waterbesparende maatregelen omvatten, moeten de autoriteiten verdere actie ondernemen. Overpompen, verzilting, slecht oppervlaktewaterbeheer, vervuiling en de stijgende vraag van toerisme en landbouw verhogen de waterstress al, waardoor aanpassing aan de klimaatverandering dringend is.

Waterbeheerpraktijken op de Egeïsche Eilanden

Lesbos – Een duurzaam systeem ter bevordering van de valorisatie van afvalwater door middel van op de natuur gebaseerde oplossingen

Een circulair systeem op het eiland Lesbos behandelt huishoudelijk afvalwater via anaerobe processen en zuivering van wetlands (figuur 1). De installatie combineert een Upflow Anaerobe Sludge Blanket-reactor — werkend zonder externe verwarming — met een tweetraps verticale ondergrondse stromingsbehandeling van wetlands en ultraviolette desinfectie. Dit systeem maakt het hergebruik van teruggewonnen water en de recycling van nutriënten daarin in een nabijgelegen boslandbouwveld mogelijk, waardoor synthetische meststoffen worden bespaard en het gebruik van andere chemische stoffen, zoals pesticiden, wordt vermeden.

Agroforestry combineert bomen en struiken met gewassen en biedt voordelen die veel verder gaan dan voedselproductie (figuur 2). Het verbetert de vruchtbaarheid van de bodem, verbetert de waterretentie en ondersteunt de biodiversiteit. Het succes op lange termijn van de teelt van gemengde soorten in het veld, samen met educatieve activiteiten zoals open dagen, wandeltochten en focusgroepsessies, heeft lokale boeren bewust gemaakt – van wie velen belangstelling hebben getoond voor het gebruik van het overschot aan teruggewonnen water voor hun eigen aangrenzende velden.

Figure 1: Small municipal Wastewater treatment plant upgraded with a newly created treatment wetland (top left corner). Image Credit: NTUA.

Figure 2: Agroforestry irrigated with the treated wastewater in Antissa, Lesvos. Image Credit: NTUA.

Sifnos Island – Herleving van traditionele praktijken voor klimaatbestendigheid en waterretentie

Het nieuw leven inblazen van traditionele waterbeheertechnieken kan de moderne klimaatbestendigheid versterken en tegelijkertijd grootschalige en dure civiele werken vermijden. Een netwerk van 120 dammen voor de controle van droge stenen, gebouwd in 2025 in twee seizoensstromen (figuren 3 en 4), maakt deel uit van een bredere op de natuur gebaseerde oplossing voor klimaatadaptatie. Deze laagtechnologische, gedecentraliseerde structuren vertragen afvloeiing tijdens korte maar intense regengebeurtenissen, bevorderen de aanvulling van het grondwater, verminderen het overstromingsrisico en houden sediment vast. Watersensoren en een weerstation monitoren fluctuaties in het waterpeil en helpen de effectiviteit van de op de natuur gebaseerde oplossing te evalueren. Lokale betrokkenheid stond centraal tijdens het hele proces, van gezamenlijk ontwerp en participatie van de gemeenschap in de bouw tot educatieve activiteiten en intergenerationele kennisuitwisseling. Deze geïntegreerde aanpak verbetert zowel de ecologische prestaties als de sociale acceptatie en biedt een schaalbaar, plaatsgebonden model voor duurzame waterretentie in droge eilandomgevingen.

Figure 3: Visible construction of stone check-dams. Image Credit: MedINA.

Figure 4: Location of the stone check-dams. Image Credit: MedINA.

Mykonos-eiland – Op de natuur gebaseerde regenwaterbeheersystemen voor droge eilandgebieden

Op Mykonos helpen twee baanbrekende op de natuur gebaseerde regenwaterbeheersystemen watertekorten op een geïsoleerd en dor mediterraan eiland te verminderen. HYDROP (figuur 4) is een prototype van een systeem voor het opvangen van regenwater dat wordt toegepast in een landelijk landbouwgebied met minimale landschapsverstoring. Eenvoud, flexibiliteit, een lage vraag naar hulpbronnen en energie-efficiëntie belichamen de aanpak van de circulaire economie. Het beschikt over een ondiepe, ondergrondse collector en twee flexibele opslagtanks. Het water wordt gebruikt om oregano te kweken, een gewas dat droogte verdraagt. Het systeem vertegenwoordigt een succesvolle toepassing van op de natuur gebaseerde oplossingen om waterschaarste in eilandregio's aan te pakken.

HYDROP levert de jaarlijks vereiste hoeveelheid water van hoge kwaliteit voor de oreganoteelt, waarmee de technische haalbaarheid en betrouwbaarheid van kleinschalige, gedecentraliseerde regenwaterwinning voor landbouwdoeleinden wordt aangetoond. Door het gebruik van regenwater te combineren met de teelt van droogtetolerante gewassen, vermindert het systeem de afhankelijkheid van zoetwaterbronnen en ondersteunt het tegelijkertijd de lokale economie door de productie van producten met toegevoegde waarde.

Figure 5: HYDROP rainwater harvesting system – rainwater collector and oregano cultivation in Mykonos Island. Image Credit: Marine Conservation Greece.

Het tweede systeem upgradet een residentieel regenwateropvangnetwerk om de opslag en het hergebruik tijdens het droge seizoen te maximaliseren (figuur 6). Het integreert bestaande infrastructuur, zoals regenwatertanks en grondwaterreservoirs, met bioswales (ondiepe, begroeide kanalen die regenwaterafvoer opvangen en filteren), langzame zandfiltratie en technieken voor de opslag en terugwinning van watervoerende lagen. Oorspronkelijk ontwikkeld in het kader van het HYDROUSA-project, markeert dit initiatief een mijlpaal voor de regio Zuid-Egeïsche Zee: voor het eerst heeft een lokale inwoner gedecentraliseerde oplossingen geïmplementeerd om de veerkracht van het water te vergroten door regenwater te oogsten, kunstmatige watervoerende lagen op te laden en irrigatie te hergebruiken, waarbij verder wordt gegaan dan conventionele top-down en door de overheid gefinancierde benaderingen zoals dammen, zoetwaterputten en energie-eisende ontzilting. Het laat mede-eilandbewoners en boeren een repliceerbaar model zien, dat hen aanmoedigt om acties te ondernemen voor hun waterzelfvoorziening en niet alleen te wachten op nutsbedrijven en autoriteiten om oplossingen te bieden.

Figure 6: Residential Rainwater harvesting system – bioswale – aquifer recharge and lavender cultivation in Mykonos Island. Image Credit: MC Greece.

Ondanks de aanvankelijke bedenkingen van de lokale gemeenschap, autoriteiten en andere belanghebbenden, hebben zes jaar ononderbroken en betrouwbare exploitatie, vanwege een gebrek aan eerdere ervaring met dergelijke technologieën, duidelijke voordelen aangetoond, zowel wat betreft watervolumes als wat betreft de kwaliteit van opslag en terugwinning. Vandaag de dag erkennen de betrokken belanghebbenden het als een noodzakelijk traject om waterschaarste in eilandclusters aan te pakken.

Dit op de natuur gebaseerde oplossingswaterbeheersysteem heeft de technische haalbaarheid en functionaliteit van een geïntegreerd opvang-, opslag-, oplaad- en terugwinningswatersysteem aangetoond, waardoor de weerbaarheid tegen droogte wordt verbeterd. De resultaten bevestigen dat de combinatie van op de natuur gebaseerde processen (bioswale, aquifer recharge) en technische oplossingen (opslagtanks, pompsystemen, monitoringinstrumenten) de afhankelijkheid van conventionele waterbronnen aanzienlijk kan verminderen en duurzaam, gedecentraliseerd waterbeheer in droge mediterrane regio's kan ondersteunen.

Op onze eilanden is water leven – en veerkracht is een plicht voor ons besluitvormers. Door traditionele wijsheid nieuw leven in te blazen en te koppelen aan moderne benaderingen en vooral op de natuur gebaseerde systemen, hebben wetenschappers bewezen dat de Egeïsche Zee water kan veiligstellen, gemeenschappen kan beschermen en lokale bestaansmiddelen kan voeden, zelfs als droogtes zich uitbreiden en extremen intensiveren. Deze oplossingen werken omdat ze zijn ontworpen voor onze geografie en worden bestuurd met onze mensen.

Ioannis Kalatzis, directeur van het directoraat Ontwikkelingsplanning voor de regio Noord-Egeïsche Zee

Conclusie

Het CARDIMED-project bevordert een holistisch beheer van hulpbronnen door de synergie tussen energieopwekking, afvalrecycling en hergebruik van water op het eiland Lesbos in de Noord-Egeïsche regio aan te tonen. Op Mykonos in de regio Zuid-Egeïsche Zee helpen regenwateropvangsystemen in combinatie met filtratiebehandeling zoetwater te besparen voor irrigatie en lokale watervoerende lagen op te laden. Op Sifnos laat de heropleving van het traditionele stenen damnetwerk – een traditioneel netwerk van kleine stenen barrières – zien hoe voorouderlijke technieken kunnen worden geïntegreerd met moderne instandhoudingspraktijken, waardoor de veerkracht van ecosystemen wordt vergroot, het overstromingsrisico wordt verminderd en duurzaam waterbeheer in de dorre eilandomgevingen van de Egeïsche Zee wordt ondersteund.

Samenvatting

Meer informatie

Contact