Nytt Førde sjukehus: Tiltak for flaumvern

Klimaendringane utgjer ein aukande risiko for helseinfrastruktur og -tenester i heile Noreg, særleg i regionar som Helse Førde, som ligg i Helse Vest, der geografiske og klimatiske tilhøve i betydeleg grad forsterkar regionens eksponering for klimaendringar. Noreg opplever auka nedbørsintensitet og -frekvens, særleg om hausten og vinteren. Høgare temperaturar fører òg til tidlegare og meir intens snøsmelting, spesielt i nedbørsfelt nær Jostedalsbreen og andre høghøgderegionar, og aukar dermed sannsynet for flaum.

Sjukehusområdet Førde ligg på eit delta mellom to elvar, noko som gjer det svært utsett for flaum, spesielt om våren snøsmelting og i periodar med ekstrem nedbør. Oversvømmelse kan forstyrre sjukehusoperasjonar, skade infrastruktur og hindra tilgang til beredskapstenester. Dei opphavlege sjukehusbygningane vart oppførte i 1979 og var ikkje konstruert for å tole dagens ekstremvær.

For å auke kapasiteten og utvide tilbodet av helsetenester, vart det planlagt ei utviding av Førde sjukehus på den eksisterande tomta. Som ein del av planleggingsprosessen vart det gjennomført ein flaumrisikovurdering. Vurderinga kvantifiserte verknaden av 200- og 1000-års flaumhendingar, og demonstrerte behovet for å investere i flaumvernstiltak. I 2014 vart eit konseptdesign for heile nettstaden publisert. Konseptdesignet inkluderte bestemmelser for flaumvern, inkludert fysiske barrierar og ein pumpestasjon. I same år oppstod imidlertid ei 200-årig flaumhending, noko som forårsaka skade og forstyrring for sjukehuspersonale, pasientar og bygningar på den eksisterande staden.

Til trass for skadane forårsaka av flaumen i 2014 og resultata av flaumrisikovurderinga, var det ikkje lovpålagt å ettermontere dei eksisterande sjukehusbygningane, då flaumverntiltak berre krevst for nye bygningar. På grunn av førekomsten av flaumen vart det imidlertid diskutert om flaumverntiltak òg skulle gjelde for eldre bygningar. Sidan flaumverntiltak berre krevst for nye bygningar, var det ingen økonomisk støtte for å utføre arbeidet som trengst for å beskytte dei eldre bygningane. Derfor kunne tiltak for å beskytte det gamle området berre finansierast som ein del av ein breiare plan for områdeutvikling som inkluderte bygging av nye bygningar og innkjøp frå flere interessentar.

I Noreg er det flere lov- og politikkdokumentar som vegleiar arealplanlegging og regulerer risikovurderingar.

Tekniske byggforskrifter

Byggteknisk forskrift krev at det gjennomførast ein flaumrisikovurdering for alle nye utbyggingsprosjekter. Forordninga definerer òg tryggingsklassar og utformingsparameterar for ulike returperiodar (dvs. 100-, 200- og 1000-års flaumhendingar). Kravet om flaumrisikovurdering gjeld imidlertid berre for nybygg på utbyggingsstaden, ikkje eksisterande bygg.

Plan for kommunal arealbruk

Helse Førdes kommunale arealplan, basert på plan- og bygningslova (2014), fastsett retningslinjer for arealutvikling og investeringar. Planen presiserer at nye utbyggingsområde må få på plass klimatilpasningstiltak og vektlegg samfunnstryggleik i både nye og eksisterande utbyggingsområde.

Kommunal arealplan — arealdel — Sunnfjord kommune

Førde sjukehus ligg i umiddelbar nærleik til konvergensen mellom to elvar og ligg i tilknytning til eit spesielt flaumvernområde. Sidan området er kjend for å oversvømme, er det utpeikt som eit passivt flaumvernområde av den kommunale arealbruksplanen. Utvikling er ikkje tillate i det passive flaumvernområdet, då det gjev høve for sesongmessig flaum å passere utan å forårsaka skade. Den utpeikte flaumverna står imidlertid ikkje for ekstreme hendingar, og følgjeleg ligg nokre av dei eldre sjukehusbygningane i område som potensielt er utsett for flaum.

Føremålet med tilretteleggingstiltaket var å beskytte både gamle bygningar (ca. 50 000 m2) og nybygde bygningar (ca. 20 000 m2) mot oversvømmingar. Målet med dette er å sikre kontinuitet i tenesta, styrke beredskapen og sikre kritisk infrastruktur.

I desember 2020 vart det nye flaumsikringssystemet ferdigstilt på Førde Sentralsjukehus. Det nye systemet er designa for å beskytte sjukehuset mot ein 1000-års flaum. Flaumsikringssystemet strekkjer seg rundt sjukehusområdet og er totalt ca 750 meter langt. Det er ein kombinasjon av arkpeling, betongveggar og fyllingar. I tillegg vart det etablert ein pumpestasjon med fire pumpar inne i flaumvernområdet. Pumpestasjonen har ein kapasitet på 2 kubikkmeter per sekund. Det vart òg etablert ei naudstraumforsyning til pumpestasjonen for å sikre driftskontinuitet. Naudgeneratoren og pumpene testast regelmessig, og heile anlegget er gjenstand for regelmessig vedlikehald.

Etter ferdigstillinga av flaumvernområdet i 2020 skjedde to store flaumhendingar (sist i mars 2025). I begge tilfelle starta pumpene automatisk, og unngå skadar frå flaumvatn.

Iverksetjinga av flaumsikringstiltak ved Førde sentralsjukehus vart støtta av sjukehusleiar, beredskapsleiar og teknisk avdeling. Sjukehuspersonalet koordinerte med teknisk personell frå byen for å førebu flaumrisikovurderinga og konseptuelle design for den nye nettstaden, inkludert flaumvernstiltaka. Verknaden av flaumtiltaka på nærområdet vart òg vurdert for ein 200- og 1000-års flaumhending. Denne prosessen vart òg støtta av Noregs vassdrags- og energidirektorat og Sunnfjord kommune. Begge styresmaktene ga støtte i tolkinga av lovverket og ga tilbakemeldingar og rettleiing i utviklinga av løysinga.

Den endelege utforminga vart implementert som ein del av det nye Førde Hospital, og beskytta både eksisterande og nye anlegg mot flaumeksponering.

Utfordringar

Problemstillingar rundt sjukehusets kritikalitet og funksjon var ein barriere for å gjennomføre flaumverntiltaka. Blant aktørane var det omfattande diskusjon om sjukehuset bør definerast som eit regionalt sjukehus eller ikkje (ifølgje Noregs vassdrags- og energidirektorats definisjon av regionalt sjukehus). Som følgje av denne diskusjonen vart Førde sentralsjukehus ikkje utpeikt som regionsjukehus etter kommunens reguleringsplan, noko som var positivt for utviklinga av flaumverntiltaka. Denne beslutninga bidro til å rettferdiggjere investeringar i flaumsikringstiltak for den eksisterande tomta og dei nye bygningane.

Suksess

Utan å investere i flaumverntiltak, ville dei eksisterande bygningane ha halde fram med å vere utsett, og inga vidare utvikling på sjukehusområdet ville ha vore tillate. Med flaumverntiltaka på plass, kan nye anlegg utviklast, forbetra tenester for samfunnet samstundes som eksisterande infrastruktur beskyttast. Regulatoriske tiltak, inkludert å krevje ein flaumrisikovurdering, var avgjerande for å definere problemet og utforma ei løysing.

Flaumverntiltaka ved Førde sentralsjukehus utgjorde ei samla investering på om lag 50 millionar kroner. Investeringa vart vegen opp mot kostnadene ved flytting av sjukehuset (estimert til 5 milliardar kroner), kostnadar knytte til tap av beredskapstenester og kostnadar ved framtidige skadar. Ved å implementere flaumverntiltak kunne sjukehuset utvide sine tenester og pasientkapasitet, og dermed forbetra tenestene i lokalsamfunnet. Vidare er sjukehusinfrastrukturen beskytta mot framtidige flaum, og sikrar kontinuitet i tenestene under katastrofar.

Estimerte vedlikehaldskostnader utgjer 1 — 2 millionar kroner per år.

Planlegginga av sjukehusutvidinga og tilhøyrande flaumverntiltak starta i 2014. Alt arbeid var ferdig i desember 2020. 

Med regelmessig service og vedlikehald kan levetida til flaumverntiltaka forlengast i tråd med behovet for å halde den i drift.

Kjell Inge Solhaug

kjell.inge.solhaug@helse-forde.no

Project director, New Førde Hospital