Nytt Førde sjukehus: Tiltak for flaumvern

Klimaendringar utgjer ein aukande risiko for helseinfrastruktur og -tenester i heile Noreg, spesielt i regionar som Helse Førde, som ligg i Helse Vest, der geografiske og klimatiske forhold forsterkar regionens eksponering for klimaendringar betydeleg. Noreg opplever auka nedbørsintensitet og -frekvens, særleg om hausten og vinteren. Høgare temperaturar fører òg til tidlegare og meir intens snøsmelting, spesielt i nedbørsfelt nær Jostedalsbreen og andre høgtliggande område, og aukar dermed sannsynet for flaum.

Sjukehuset ligg på eit delta mellom to elvar, noko som gjer det svært utsett for flaum, spesielt i vårsmeltinga og i periodar med ekstrem nedbør. Oversvømmelse kan forstyrre sjukehusoperasjonar, skade infrastruktur og hindra tilgang til naudtenester. Dei opphavlege sjukehusbygningane vart bygget i 1979 og var ikkje konstruert for å tole dagens ekstremvær.

For å auke kapasiteten og utvide tilbodet av helsetenester vart det planlagt ei utviding av Førde sjukehus på den eksisterande tomta. Som ein del av planprosessen vart det gjennomført ein flaumrisikovurdering. Vurderinga kvantifiserte verknaden av 200-års og 1000-års flaumhendingar, noko som viser behovet for å investere i flaumverntiltak. I 2014 vart det publisert eit konseptdesign for heile nettstaden. Konseptdesignet inkluderte bestemmelser for flaumvern, inkludert fysiske barrierar og ein pumpestasjon. Same år skjedde det imidlertid ei 200-årig flaumhending, noko som forårsaka skade og forstyrring av sjukehuspersonell, pasientar og bygningar på den eksisterande staden.

Til trass for skadane forårsaka av flaumen i 2014 og resultata av flaumrisikovurderinga, var det ikkje noko lovpålagt krav om å ettermontere dei eksisterande sjukehusbygningane, då flaumvernstiltak berre krevst for nye bygningar. På grunn av førekomsten av flaumen vart det imidlertid diskutert om flaumverntiltak òg skulle gjelde for eldre bygningar. Sidan flaumsikringstiltak berre krevst for nye bygningar, var det ingen økonomisk støtte til å utføre arbeidet som trengst for å beskytte dei eldre bygningane. Tiltak for å beskytte den gamle tomta kunne derfor berre finansierast som ein del av ein større plan for utvikling av tomta som inkluderte bygging av nye bygningar og innkjøp frå flere interessentar.

I Noreg er det flere lov- og policydokumentar som vegleiar arealplanlegging og regulerer risikovurderingar.

Tekniske byggforskrifter

Byggteknisk forskrift krev at det gjennomførast ein flaumrisikovurdering for alle nye utbyggingsprosjekter. Forordninga definerer òg tryggingsklassar og designparameterar for ulike returperiodar (dvs. 100-års, 200-års, 1000-års flaumhendingar). Kravet om flaumrisikovurdering gjeld imidlertid berre nye bygg på utbyggingsstaden, ikkje eksisterande bygg.

Kommunens arealplan

Helse Førdes kommunale arealplan, med utgangspunkt i plan- og bygningslova (2014), fastsett retningslinjer for arealutvikling og -investeringar. Planen presiserer at nye utbyggingsområde må få på plass klimatilpasningstiltak og vektlegg samfunnstryggleik i både nye og eksisterande utbyggingsområde.

Kommuneplan — arealdel — Sunnfjord kommune

Førde sjukehus ligg i umiddelbar nærleik av konvergensen mellom to elvar og ligg i tilknytning til eit såkalla flaumvernområde. Sidan området er kjend for å oversvømme, er det utpeikt som eit passivt flaumvernområde av den kommunale arealplanen. Utbygging er ikkje tillate i det passive flaumvernområdet, då det gjer det mogleg for sesongmessige flaum å passere utan å forårsaka skade. Det utpeikte flaumvernet står imidlertid ikkje for ekstreme hendingar, og derfor ligg nokre av dei eldre sjukehusbygningane i område som potensielt er utsett for flaum.

Formålet med tilpasningstiltaket var å beskytte både gamle bygningar (ca. 50 000 m2) og nybygde bygningar (ca. 20 000 m2) mot flaum. Målet med dette er å sikre tenestekontinuitet, styrke beredskapen og ivareta kritisk infrastruktur.

I desember 2020 stod det nye flaumsikringssystemet ferdig på Førde Sentralsjukehus. Det nye systemet er designa for å beskytte sjukehuset mot ein 1000-års flaum. Flaumvernsystemet strekkjer seg rundt sjukehusområdet og er totalt ca. 750 meter langt. Det er ein kombinasjon av arkpeling, betongveggar og fyllingar. I tillegg vart det etablert ein pumpestasjon med fire pumpar inne i flaumvernområdet. Pumpestasjonen har ein kapasitet på 2 kubikkmeter per sekund. Det vart òg etablert ei naudstraumforsyning til pumpestasjonen for å sikre driftskontinuitet. Naudgeneratoren og pumpene testast regelmessig, og heile anlegget er underlagt regelmessig vedlikehald.

Etter ferdigstillinga av flaumvernområdet i 2020 skjedde to store flaumhendingar (sist i mars 2025). I begge tilfelle starta pumpene automatisk for å unngå skadar frå flaumvatn.

Gjennomføringa av flaumsikringstiltak ved Førde Sentralsjukehus vart støtta av sjukehusleiar, beredskapsleiar og teknisk avdeling. Sjukehuspersonalet koordinerte med teknisk personale frå byen for å førebu flaumrisikovurderinga og konseptuelle design for den nye nettstaden, inkludert flaumverntiltaka. Effekten av flaumtiltaka på det omkringliggande området vart òg vurdert for ein 200-årig og 1000-årig flaumhending. Denne prosessen vart òg støtta av Noregs vassdrags- og energidirektorat og Sunnfjord kommune. Begge styresmaktene ga støtte i tolkingslovgivinga og ga tilbakemeldingar og rettleiing i utviklinga av løysinga.

Det endelege designet vart implementert som ein del av Nye Førde sjukehus, som beskyttar både eksisterande og nye anlegg mot flaumeksponering.

Utfordringar

Problemstillingar rundt sjukehusets kritikalitet og funksjon var ein barriere for gjennomføringa av flaumverntiltaka. Blant aktørane var det omfattande diskusjon om i kva grad sjukehuset skulle definerast som regionalt sjukehus eller ikkje (i samsvar med Noregs vassdrags- og energidirektorats definisjon av regionalt sjukehus). Som følgje av denne diskusjonen vart Førde Sentralsjukehus ikkje utpeikt som regionsjukehus av kommunens reguleringsplan, noko som var positivt for utviklinga av flaumverntiltaka. Beslutninga bidro til å rettferdiggjere investeringar i flaumsikringstiltak for den eksisterande tomta og dei nye bygningane.

Suksess

Utan å investere i flaumsikringstiltak, ville dei eksisterande bygningane ha halde fram med å vere eksponert og inga vidare utvikling på sjukehusområdet ville ha vore tillate. Med flaumverntiltaka på plass, kan nye anlegg utviklast, forbetre tenestene til samfunnet samtidig som eksisterande infrastruktur beskyttast. Regulatoriske tiltak, inkludert å krevje ein flaumrisikovurdering, var avgjerande for å definere problemet og utforma ei løysing.

Flaumsikringstiltaka ved Førde Sentralsjukehus utgjorde ei samla investering på om lag 50 millionar kroner. Investeringa vart vegen opp mot kostnadene ved flytting av sjukehuset (estimert til 5 milliardar kroner), kostnadar knytte til tap av naudetata og kostnadar til framtidige skadar. Ved å implementere flaumsikringstiltak kunne sjukehuset utvide sine tenester og pasientkapasitet, og dermed forbetra tenestene i lokalsamfunnet. Vidare er sjukehusinfrastruktur beskytta mot framtidige flaum, noko som sikrar kontinuitet i tenestene under katastrofar.

Anslåtte vedlikehaldskostnader utgjer 1-2 millionar kroner per år.

Planlegginga av sjukehusutvidinga og tilhøyrande flaumsikringstiltak starta i 2014. Alt arbeidet var ferdig i desember 2020. 

Med regelmessig service og vedlikehald kan levetida til flaumsikringstiltaka forlengast i tråd med behovet for å halde den i drift.

Kjell Inge Solhaug

kjell.inge.solhaug@helse-forde.no

Project director, New Førde Hospital