Restaurering og klimatilpasning av kyrkjeruinar, Holla, Noreg

Holla kyrkjeruin ligg på Ulefoss i Søraust-Noreg. Det er ein svært gammal bygning som har gått gjennom flere renoveringsarbeid sidan 1920-talet, ved hjelp av materiale og metodar som har avslørt nokre veikskapar på lang sikt. Desse nedbørsepisodane vil føre til større regnflaumar og auka risikoen for erosjon og jordskred. På den andre sida vil òg sommartørke forekomme oftare. Havnivåstiging vil føre til større stormflod. Risikoen for frostsprenging kan aukast i område som opplever flere fryse-/tiningssyklusar. (Cicero Senter for internasjonal klimaforskning, rapport 2018). Kombinasjonen av aukande nedbør og frost-tiningssyklusar på grunn av klimaendringar utgjer ein aukande trussel mot den gamle ruinen.

Hensikten med restaureringa var å:

• Bevar ruinane på lang sikt, òg under eit klima i endring: Ruinane av Holla kyrkje er ein verdifull del av norsk historie og kultur, og er difor ansett som ein viktig ressurs å ta vare på for framtidige generasjonar.
• Gjer ruinane tilgjengelege: Ruinane var ikkje lett tilgjengelege for publikum før restaureringa. Restaureringsprosjektet inkluderte bygging av ein ny veg til ruinane og installasjon av fortolkande skilting. Offentleg tilgjengelegheit var eit viktig mål òg for å utfalda reiselivsmoglegheitene.
• Forbetre ruinanes utsjånad: Ruinane var i ein tilstand av forfall før restaureringa. Restaureringsprosjektet inkluderte fjerning av vegetasjon, stabilisering av veggane og utskifting av manglande steinar.
• Tolke ruinane: Ruinane er ei påminnelse om Holla kyrkjes rike historie. Restaureringsprosjektet inkluderte installasjon av informasjonspaneler som forklarar kyrkjas historie og restaureringsprosessen.

Prosjektgruppa hadde ei heilskapleg tilnærming til klimatilpasning. Dette innebar å vurdere dei langsiktige konsekvensane av klimaendringar på Holla kyrkjeruinane og området rundt. Nærare bestemt vart det teke omsyn til klimaendringar i restaureringa av Holla kyrkjeruinar i Ulefoss på flere måtar.

• Betongfuger frå 1920-talet er fjerna og erstatta med hydrauliske kalkfuger. Sjølv om dette materialet ikkje er den opphavlege mørtelen («rein kalkmørtel» eller «hydratkalkmørtel»), er det mindre utsett for skade frå råme og forvitring. Den opphavlege mørtelen ville ikkje motstå utandørs klimaforhold, sidan Holla-ruinen ikkje er ein overbygd bygning.
• Veggkapslinga (tidlegare laga av skifer med noko silikonbasert reparasjonsstoff, sidan 1920-talet) vart erstatta. Denne nye vegg capping brukt støypt fiber væpna betongplater, glir på veggen toppen. Denne løysinga vart vedteke for å forhindre sprekkar på dei underliggande veggane, då temperatur og grunnforhold (geologi, hydrologi, hydrogeologi og jordforhold på ein stad) endrast.
• Jord på næraste 25 cm frå veggane vart erstatta med grus. Dette vart gjort for å forhindre at regnvatn soaking veggane i våte periodar og brann for å nå veggane i tørre og varme periodar.
• Innfødde artar vegetasjon vart planta i landskapet rundt ruinane. Dette bidreg til å fremje biologisk mangfald og redusere risikoen for erosjon.

Den 18. århundre murstein inngangen til Vesten var ikkje mogleg å redde. Difor vart det demontert og erstatta med moderne historisk stil murverk. Restaureringsprosjektet vart overvaka sidan det vart starta og vil vere i flere år etter ferdigstilling for å sikre at det fungerer som det skal. Denne overvåkinga bidro til å identifisere eventuelle område som måtte handsamast for å redusere verknaden av klimaendringane ytterlegare. Det er viktig at overvåkinga held fram òg i tilfelle det ikkje oppdagast endringar. Murverket vert overvaka kvart anna år og mindre feil vert reparert umiddelbart før dei forårsaka meir grunnleggjande skadar.

Ruinen reknast som stabil når det gjeld bygningsinnsynkingsskadar. Så ingen spesiell ekstra overvåking gjerast bortsett frå grundige visuelle inspeksjonar av ledda. Sidan ruinen nyleg er repointed, vil eventuelle skadar vise seg som sprekkar mellom stein og ledd.

Riksantikvaren var hovudorganet for prosjektet. Det var ansvarleg for å føre tilsyn med prosjektet og sjå til at det vart gjort i samsvar med kulturminnelova. Direktoratet konsulterte òg ei rekkje interessentar, inkludert lokale historikarar, arkeologar og medlemer av lokalsamfunnet. Restaureringsprosjektet var òg gjenstand for gransking frå publikum og vart formidla gjennom media. Nokre menneske var bekymra for at prosjektet ville skada ruinane eller at det ikkje ville bli gjort på ein måte som var respektfull for historia til nettstaden.

Holla kommune var ansvarleg for medfinansieringa av prosjektet. Dei samarbeidde også med dei andre interessentane for å sikre at prosjektet var foreinleg med kommunens planar for området. Kommunen bidro også til å fremje prosjektet til vitjande og innbyggjarar i området.

I tillegg til formelle måtar å involvere interessentane på, var det også stor uformell deltaking frå samfunnet. Lokale innbyggjarar var involvert i prosjektet på ei rekkje måtar, til dømes å gje informasjon om ruinanes historie og frivillig si tid til å hjelpe til med restaureringsarbeidet.

Tre viktige suksessfaktorar kan identifiserast:

• Prosjektet vart designa for å vere langvarig, og restaureringsteamet tok omsyn til dei langsiktige konsekvensane av klimaendringar. Denne tilnærminga vil bidra til å sikre at ruinane er bevart for framtidige generasjonar. Det er ingen garanti for at siste restaurasjons murverk vil stå "for alltid". Metodane og materiala som er valde tillet imidlertid fokuserte reparasjonar på bestemte delar/seksjonar (punkt-til-punkt) av ruinen
• Interessentdeltakinga i restaureringa av ruinane av Holla kyrkje var avgjerande for prosjektets suksess. Ved å involvere ei rekkje interessentar, var prosjektet i stand til å møte samfunnets behov og sikre at ruinane vart restaurert på ein måte som var kjenslevar for deira historiske og kulturelle betydning. I og for seg var prosjektet ope for publikum gjennom heile restaureringsprosessen, og ruinane var til og med opne for vitjande under restaureringsarbeidet. Dette bidro til å fremje ei kjensle av fellesskap eigarskap av ruinane og har gjort dei til ein meir verdsett del av samfunnet.
• Restaureringsprosjektet brukte tradisjonelle, klimabestandige materiale og metodar, som t.d. mørtel, for å sikre at ruinane skulle bevarast for framtidige generasjonar. Denne tilnærminga var òg respektfull for stadens historiske karakter.

Dei viktigaste avgrensande faktorane var:

• Restaureringsprosjektet måtte balansere behovet for å bevare ruinane med behovet for å gjere dei meir tilgjengelege for publikum. Dette krev nøye planlegging og design.
• Restaureringsprosjektet var kostbart, og det var naudsynt å sikre finansiering frå ei rekkje kilder. Dette innebar ei betydeleg mengd pengeinnsamling og tilskotssøknader.
• Det var noko motstand mot restaureringsprosjektet frå folk som var bekymra for verknaden på miljøet og den historiske integriteten til nettstaden. Dette kravde nøye kommunikasjon og oppsøking for å løyse samfunnets bekymringar.
• Ruinane vil krevje kontinuerleg vedlikehald for å sikre at dei held fram med å vere i god stand. Dette vil krevje ei forpliktalse frå lokalsamfunnet og frå styresmaktene.

Restaureringa av Holla kyrkjeruin var eit samarbeid mellom Riksantikvaren, Norsk Forening for Beskyttelse av Fortidsminne og Holla kommune. Prosjektet vart finansiert av den norske regjeringa, Holla kommune og private donasjonar.

Ifølgje Riksantikvaren var den totale kostnaden for prosjektet 14,5 millionar kroner (ca 1,4 millionar euro). Private donasjonar ga 2,8 millionar kroner (omtrent 0,3 millionar euro).

Ved sida av å bevare ein verdifull del av norsk historie og kultur, er Holla kyrkjeruinar ei påminnelse om historia til Holla sokn og området rundt. Restaureringa har tiltrekt seg flere vitjande til området. Dette har kome bedrifter i lokalsamfunnet til gode og har bidrege til å revitalisere den lokale økonomien.

Restaureringa av Holla kyrkjeruinar var underlagt ei rekkje juridiske krav, mellom anna:

• Kulturminneloven (Kulturminneloven): Lova regulerer vern og bevaring av kulturarven i Noreg. Det krev at alle prosjekter som kan påverke kulturminne må godkjennast av Riksantikvaren.
• Plan- og bygningslova: Lova regulerer planlegging og utbygging av land i Noreg. Det krev at alle prosjekter som inneber endringar i det bygde miljøet må godkjennast av kommunen.
• Miljøvernloven (Forurensningsloven): Lova regulerer vern av miljøet i Noreg. Det krev at alle prosjekter som kan ha ein innverknad på miljøet må vurderast for deira miljøpåverknad.

Restaureringsprosjektet vart gjenstand for ein miljøkonsekvensanalyse (EIA) for å sikre at det ikkje ville ha ein betydeleg negativ innverknad på miljøet. EIA fann at prosjektet ville ha nokre mindre negative konsekvensar, til dømes tap av vegetasjon og forstyrring av dyrehabitater. Prosjektet vart imidlertid ansett som akseptabelt i lys av fordelane det ville gje for kulturarven i området.

Restaureringa av Holla kyrkjeruin i Ulefoss var eit prosjekt som starta i 2002 og stod ferdig i 2020.

Forutsett at regelmessig overvåking og vedlikehald utførast som planlagt, forventast arbeida å stå i dei neste 100 åra.

Inger-Marie Aicher Olsrud
The Norwegian Directorate of Cultural Heritage
postmottak@ra.no

Konserveringa av Holla kyrkjeruin — Riksantikvaren