Λεκάνη της Μεσογείου (NEXT)

Χώρες της περιοχής

Αλγερία, Κύπρος, Αίγυπτος, Γαλλία, Ελλάδα, Ισραήλ, Ιταλία, Λίβανος, Ιορδανία, Μάλτα, Παλαιστίνη, Πορτογαλία, Ισπανία, Τυνησία και Τουρκίγιε.

Πλαίσιο πολιτικής

1.     Πρόγραμμα διακρατικής συνεργασίας

Το πλαίσιο συνεργασίας του προγράμματος Interreg NEXT Mediterranean Sea Basin (NEXT MED), που εγκρίθηκε το 2023, απορρέει από την ανάπτυξη της στρατηγικής Interreg-Med, ώστε να συμπεριληφθούν τρίτες χώρες σε όλες τις ακτές της Μεσογείου.

Ως εκ τούτου, συμπληρώνει και επεκτείνει την προσέγγιση του προγράμματος Interreg MED 2014-2020, το οποίο θα παραμείνει κρίσιμος πυλώνας για τη συνεργασία της ΕΕ σε αυτή τη μακροπεριφέρεια μέσω του προγράμματος παρακολούθησης Interreg EURO MED (2021-2027). Βασίζεται επίσης στα ευρύτερα προγράμματα διασυνοριακής συνεργασίας του ENPI CBC MED (2007-2013 και 2014-2020) για τον τομέα MED.

Στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Interreg NEXT MED θα στηρίξει την ευρωμεσογειακή συνεργασία μεταξύ περιφερειών και χωρών στον τομέα αυτό έως το τέλος του 2027. Το επόμενο MED ανήκει στο σκέλος Β «Διακρατική συνεργασία» στο πλαίσιο της εξωτερικής διάστασης του Interreg. «Το Interreg NEXT MED έχει ως στόχο να συμβάλει στην έξυπνη, βιώσιμη και δίκαιη ανάπτυξη για όλους, σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου, μέσω της στήριξης της ισορροπημένης, μακροχρόνιας και εκτεταμένης συνεργασίας και της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης. Η αποστολή του προγράμματος είναι να χρηματοδοτήσει έργα συνεργασίας που αντιμετωπίζουν κοινές κοινωνικοοικονομικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις και προκλήσεις διακυβέρνησης σε μεσογειακό επίπεδο, όπως η υιοθέτηση προηγμένων τεχνολογιών, η ανταγωνιστικότητα των ΜΜΕ και η δημιουργία θέσεων εργασίας, η ενεργειακή απόδοση, η βιώσιμη διαχείριση των υδάτων, η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, η μετάβαση σε μια κυκλική και αποδοτική ως προς τους πόρους οικονομία, η εκπαίδευση και κατάρτιση και η υγειονομική περίθαλψη.

Το πρόγραμμα NEXT MED καλύπτει τις ακόλουθες τέσσερις προτεραιότητες:

• Προτεραιότητα 1: Μια πιο ανταγωνιστική και εξυπνότερη Μεσόγειος·
• Προτεραιότητα 2: Μια πιο πράσινη, χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών και ανθεκτική Μεσόγειος·
• Προτεραιότητα 3: Μια πιο κοινωνική και χωρίς αποκλεισμούς Μεσόγειος·
• Προτεραιότητα 4: Καλύτερη διακυβέρνηση συνεργασίας για τη Μεσόγειο.

Η προτεραιότητα 2 «Μια πιο πράσινη, χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών και ανθεκτική Μεσόγειος» του προγράμματος NEXT MED επικεντρώνεται στις πολιτικές για το κλίμα και το περιβάλλον. Το 42 % του προϋπολογισμού του προγράμματος (96,9 δισ. ευρώ) διατίθεται σε αυτή την προτεραιότητα. Μεταξύ των ειδικών στόχων αυτής της προτεραιότητας, ο δεύτερος και ο τρίτος αφορούν την προσαρμογή:

• Προώθηση της ενεργειακής απόδοσης και μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου
• Προώθηση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και της πρόληψης των κινδύνων καταστροφών, ανθεκτικότητα λαμβάνοντας υπόψη τις προσεγγίσεις που βασίζονται στο οικοσύστημα
• Προώθηση της πρόσβασης στο νερό και της βιώσιμης διαχείρισης των υδάτων
• Προώθηση της μετάβασης σε μια κυκλική και αποδοτική ως προς τους πόρους οικονομία.

Στο πλαίσιο αυτό, το πρόγραμμα θα στηρίξει τη διακρατική συνεργασία για την αύξηση της ευαισθητοποίησης σχετικά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στο περιβάλλον, την οικονομία και την κοινωνία. Οι δράσεις αναμένεται να δημιουργήσουν ένα ευνοϊκό περιβάλλον για τους φορείς διοίκησης και λήψης αποφάσεων με βελτιωμένη προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, μείωση του κινδύνου καταστροφών και ενισχυμένη ανθεκτικότητα σε ένα πολυεπίπεδο και πολυτομεακό πλαίσιο διακυβέρνησης.

2.     Μακροπεριφερειακές στρατηγικές

Σε μια ευρεία μεσογειακή προοπτική, μια ομάδα μεσογειακών χωρών (Κροατία, Σλοβενία, Αλβανία, Μαυροβούνιο, Ελλάδα, Ιταλία, οι δύο τελευταίες αποτελούν επίσης μέρος της λεκάνης της Μεσογείου) περιλαμβάνονται στη στρατηγική της ΕΕ για την περιοχή της Αδριατικής και του Ιονίου Πελάγους (EUSAIR), η οποία καλύπτει ολόκληρη την περιοχή συνεργασίας ADRION. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την EUSAIR, βλ. την ιστοσελίδα της περιφέρειας Αδριατικής-Ιονίου.

3.     Διεθνείς συμβάσεις και άλλες πρωτοβουλίες συνεργασίας

Σε επίπεδο Μεσογείου, η συνεργασία για την προστασία του περιβάλλοντος (συμπεριλαμβανομένης της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή) σε διακρατικό επίπεδο επισημοποιείται στο πλαίσιο της σύμβασης της Βαρκελώνης και των σχετικών πρωτοκόλλων.

Ένα ευρύ φόρουμ διεθνούς συνεργασίας στην περιοχή αυτή είναι η Ένωση για τη Μεσόγειο ένας ευρύς διακυβερνητικός ευρωμεσογειακός οργανισμός που συγκεντρώνει όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και 16 χώρες της Νότιας και Ανατολικής Μεσογείου.

Ομοίως, η πρωτοβουλία WESTMED καλύπτει τη συνεργασία για τη βιώσιμη γαλάζια ανάπτυξη μεταξύ των χωρών της λεκάνης της Δυτικής Μεσογείου τόσο από τις νότιες ακτές (Αλγερία, Μαυριτανία, Μαρόκο, Μάλτα, Τυνησία) όσο και από τις βόρειες ακτές (Ιταλία, Ισπανία, Γαλλία).

Προκειμένου να ανανεωθεί και να ενισχυθεί η στρατηγική εταιρική σχέση μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των εταίρων της στη Νότια Γειτονία, τονέο θεματολόγιο για τη Μεσόγειο, το οποίο δρομολογήθηκε το 2021, προτείνει τη συνένωση των δυνάμεων σε όλες τις ακτές της Μεσογείου για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και την επιτάχυνση της διττής πράσινης και ψηφιακής μετάβασης. Επικεντρώνεται σε πέντε τομείς πολιτικής: την ανθρώπινη ανάπτυξη, τη χρηστή διακυβέρνηση και το κράτος δικαίου· II) ανθεκτικότητα, ευημερία και ψηφιακή μετάβαση· III) την ειρήνη και την ασφάλεια· IV) μετανάστευση και κινητικότητα, και v) πράσινη μετάβαση. Το σχέδιο υποστηρίζεται από ειδικό οικονομικό επενδυτικό σχέδιο για τους νότιους γείτονες (έως 7 δισ. EUR για την περίοδο 2021-2027), το οποίο επικεντρώνεται στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και σε μια δίκαιη ανάκαμψη μετά την πανδημία COVID-19. Όσον αφορά τη δράση για την κλιματική αλλαγή και την προσαρμογή, το θεματολόγιο έχει ειδικούς στόχους για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και την προστασία των υδάτινων πόρων. Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις πρωτοβουλίες συνεργασίας διατίθενται στη σελίδα για την περιοχή της Μεσογείου και στη σελίδα Αδριατικής-Ιονίου.

4.      Στρατηγικές και σχέδια προσαρμογής

Δεν έχουν εκδοθεί στρατηγικές και σχέδια προσαρμογής σε μεσογειακό επίπεδο. Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο της διακρατικής συνεργασίας INTERREG ή άλλων μορφών συνεργασίας, δεν έχουν αναπτυχθεί στρατηγικές και σχέδια προσαρμογής για την περιοχή της Μεσογείου. Ωστόσο, το 2016 η 19η σύνοδος των συμβαλλόμενων μερών (COP19) της σύμβασης της Βαρκελώνης ενέκρινε το «Περιφερειακό πλαίσιο προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για τις μεσογειακές θαλάσσιες και παράκτιες περιοχές». Το έγγραφο αποσκοπεί στην ανάπτυξη μιας κοινής περιφερειακής στρατηγικής προσέγγισης για την αύξηση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και της ικανότητας προσαρμογής.

Επιπλέον, ορισμένα στρατηγικά σημεία που περιλαμβάνονται στο έγγραφο του προγράμματος Interreg NEXT-MED προσδιορίζουν τις ακόλουθες βασικές προτεραιότητες προσαρμογής στον τομέα NEXT MED:

• να βελτιώσει την κατανόηση των πολυεπίπεδων και περίπλοκα διασυνδεδεμένων επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, αντί να τις κατανοήσει ως μια σειρά ανεξάρτητων τομεακών ζητημάτων·
• ανάπτυξη της συνεργασίας μεταξύ των χωρών όσον αφορά τις διεθνώς συντονισμένες απαντήσεις στις απειλές που θέτει η κλιματική αλλαγή — καθώς η νόσος COVID-19 έχει επισημάνει την ανεπάρκεια των ασυντόνιστων εθνικών δράσεων κατά των παγκόσμιων απειλών.
• βελτίωση της ικανότητας αντίδρασης των οργανισμών πρόληψης κινδύνων πολιτικής προστασίας και αντιμετώπισης καταστροφών: «Είναι αναγκαίο να αυξηθεί η συνεργασία και η ικανότητα μέσω πιλοτικών και διαδικασιών επίδειξης για κοινή ανάπτυξη, να παρασχεθεί απόδειξη της ιδέας και να ενισχυθεί η καινοτομία».
• να συμπληρώσει την προσέγγιση αντιμετώπισης καταστροφών με πιο αποδοτικές ως προς το κόστος στρατηγικές, όπως προπαρασκευαστικές δράσεις, όπως προσεγγίσεις με βάση τα οικοσυστήματα και προληπτικός σχεδιασμός.

Το ίδιο έγγραφο δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο νερό, επισημαίνοντας την ανάγκη βελτίωσης της ποιότητας, της ανθεκτικότητας και της διαχείρισης του νερού, ενός βασικού πόρου στην περιοχή και επιρρεπούς σε λιγοστότητα λόγω της κλιματικής αλλαγής. Ειδικότερα, στο έγγραφο ζητείται η ανάληψη δράσεων πολιτικής με στόχο τη μεταφορά σχετικών τεχνολογιών και την προσαρμογή τους στις τοπικές ανάγκες, καθώς και την αύξηση της υιοθέτησης των σχετικών τεχνολογιών μέσω πιλοτικών έργων «για να επιδείξουν τα τεχνικά, οικονομικά και περιβαλλοντικά τους οφέλη». Ζητεί επίσης ένα πλαίσιο για τον καθορισμό των κατάλληλων κινήτρων και την εφαρμογή κατάλληλων κανονισμών και συστημάτων παρακολούθησης, με τη χρήση έξυπνης μέτρησης και τιμολόγησης του νερού, χωρίς να συγκρούονται με τις τοπικές πολιτικές και τα ρυθμιστικά πλαίσια. 

Μέχρι στιγμής, δεν έχουν αναληφθεί ειδικές δράσεις για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων προσαρμογής. Ωστόσο, ευρύτερες δράσεις στον τομέα των υδάτινων πόρων έχουν αναληφθεί μέσω έργων που χρηματοδοτούνται στο πλαίσιο του προγράμματος ΕΜΓ CBC MED (βλ. επόμενο τμήμα).

Παραδείγματα έργων του προγράμματος ΕΜΓ ΚΤΚ MED που χρηματοδοτήθηκαν κατά την περίοδο 2014-2020

Νέα έργα στο πλαίσιο του Interreg Next-MED βρίσκονται ακόμη υπό ανάπτυξη, αλλά υπάρχουν σχετικά έργα που χρηματοδοτούνται στο πλαίσιο του προηγούμενου προγράμματος, δηλαδή το ENI CBC MED. Τα έργα αυτά επικεντρώνονται κυρίως στην έξυπνη και μη συμβατική χρήση των σπάνιων υδάτινων πόρων. 

Mediss (Μεσογειακό Ολοκληρωμένο Σύστημα Ύδρευσης, 2019-2023). Χώρες: Παλαιστίνη, Ιταλία, Ιορδανία, Τυνησία· Πρόγραμμα ENI CBC MED.

Η Mediss δοκιμάζει καινοτόμες λύσεις στη χρήση επεξεργασμένων λυμάτων και αφαλάτωσης υφάλμυρου νερού. Ειδικές πρωτοβουλίες ευαισθητοποίησης για τους τελικούς χρήστες μπορεί να αμφισβητήσουν την απροθυμία τους όσον αφορά τους μη συμβατικούς υδάτινους πόρους (NCWR) και να τους εκπαιδεύσουν σχετικά με τις βέλτιστες γεωργικές πρακτικές. Μακροπρόθεσμα, το έργο αναμένεται να συμβάλει στη μείωση της πίεσης στα γλυκά ύδατα, καθώς και του κόστους για την παροχή νερού, αυξάνοντας παράλληλα την παραγωγικότητα και τη διαφοροποίηση των καλλιεργειών και, ως εκ τούτου, την επισιτιστική ασφάλεια και το εισόδημα για τους γεωργούς. 

MEDWAYCAP (The MEDiterranean path for innovation CAPitalization towards a urban-αγροτική ολοκληρωμένη ανάπτυξη μη συμβατικών υδάτινων πόρων, 2021-2023), Χώρες: Ελλάδα, Ιταλία, Αίγυπτος, Μάλτα, Παλαιστίνη, Τυνησία, Ιορδανία.

Η MEDWAYCAP προωθεί τη συνεργασία με γνώμονα τις προκλήσεις και τον συνεχή διασυνοριακό διάλογο που υποστηρίζεται από την ευαισθητοποίηση των δημόσιων αρχών και των υπευθύνων χάραξης πολιτικής σε περιφερειακό/εθνικό επίπεδο, την ανάπτυξη ικανοτήτων, την εύκολη πρόσβαση σε πληροφορίες και τη χρήση εργαλείων αμοιβαίας μάθησης στον τομέα των μη συμβατικών υδάτινων πόρων (NCWR). Στόχος είναι να συμβάλει στον μετριασμό των τοπικών κρίσεων στον τομέα των υδάτων, παρέχοντας σύγχρονες γνώσεις σχετικά με τις τεχνικές NCWR, τη διαχείριση, τον σχεδιασμό και τις δεξιότητες επαναχρησιμοποίησης σε εδαφικό επίπεδο για οικιακούς και γεωργικούς σκοπούς.

MENAWARA (Μη συμβατική επαναχρησιμοποίηση των υδάτων στη γεωργία στις μεσογειακές χώρες, 2019-2023). Χώρες: Ιταλία, Παλαιστίνη, Ιορδανία, Τυνησία, Ισπανία.

Η MENAWARA αναζητά λύσεις για την αύξηση των υδάτινων πόρων μέσω της ανακύκλωσης της αποστράγγισης και των λυμάτων, της άντλησης απωλειών νερού, του εξορθολογισμού των πρακτικών χρήσης του νερού και του σχεδιασμού μοντέλων διακυβέρνησης σύμφωνα με τα εθνικά και διεθνή σχέδια. Το έργο αποσκοπεί στην ενίσχυση της πρόσβασης στο νερό μέσω της επεξεργασίας λυμάτων που θα επαναχρησιμοποιηθούν ως συμπληρωματική άρδευση και στην ενίσχυση της ικανότητας των κυβερνητικών φορέων, των μη κρατικών φορέων που δραστηριοποιούνται στον τομέα, των τεχνικών και των γεωργών.

NAWAMED (Λύσεις με βάση τη φύση για την εγχώρια επαναχρησιμοποίηση των υδάτων στη Μεσόγειο· 2019-2023) Χώρες: Ιταλία, Τυνησία, Ιορδανία, Μάλτα, Λίβανος.

Η κατά κεφαλήν οικιακή χρήση νερού μπορεί να μειωθεί δραστικά με τη χρήση μη συμβατικών υδάτινων πόρων (NCW) για μη πόσιμους σκοπούς. Το γκρίζο νερό (και τα όμβρια ύδατα όταν είναι διαθέσιμα) μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν για την έκπλυση και την άρδευση WC, αλλά απαιτεί την εφαρμογή αποκεντρωμένων συστημάτων επεξεργασίας, που εξυπηρετούν ένα ή λίγα κτίρια. Το NAWAMED στοχεύει στην αλλαγή της πρακτικής διαχείρισης των αστικών υδάτων μέσω καινοτόμων, βιώσιμων και χαμηλού κόστους τεχνολογιών επεξεργασίας. Αυτά θα πρέπει να εφαρμόζονται με αποκεντρωμένο τρόπο, ώστε να αντικατασταθεί η χρήση πόσιμου νερού με καλή ποιότητα NCW.

ProSim (Προώθηση της βιώσιμης διαχείρισης άρδευσης και της μη συμβατικής χρήσης νερού στη Μεσόγειο, 2019-2023). Χώρες: Ιταλία, Ιορδανία, Λίβανος, Τυνησία, Ισπανία.

Εστιάζοντας στη ζήτηση και την προσφορά νερού για άρδευση, η PROSIM εξετάζει θέματα που χαρακτηρίζουν την περιοχή της Μεσογείου, όπως η απώλεια νερού, η περιορισμένη θεσμική ικανότητα για την επιβολή αποτελεσματικών σχεδίων διαχείρισης των υδάτων και η έλλειψη ευαισθητοποίησης σχετικά με τις σύγχρονες λύσεις σε επίπεδο γεωργικής εκμετάλλευσης. Το έργο αναμένεται να φέρει καινοτόμες λύσεις που συνδυάζουν την αποδοτικότητα χρήσης του νερού και το NCW. Θα πρέπει επίσης να συμβάλει στη δημιουργία τοπικών ικανοτήτων για την υιοθέτηση και την αναβάθμιση των εν λόγω λύσεων και στην ανάπτυξη διασυνοριακής ανάπτυξης ικανοτήτων, καθώς και χαρτών πορείας και σχεδίων για τη βελτίωση της διαχείρισης των υδάτων.