Διαφοροποίηση της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας

Διαφοροποίηση της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας σημαίνει ουσιαστική μεταβολή της παραγωγικής δραστηριότητας, η οποία ανταποκρίνεται σε αλλαγές στη διαθεσιμότητα των ιχθυαποθεμάτων (για την αλιεία) και/ή σε αλλαγές στην περιβαλλοντική κατάσταση του θαλάσσιου συστήματος λόγω κλιματικών και άλλων προκλήσεων. Οι στρατηγικές διαφοροποίησης περιλαμβάνουν τη στροφή προς εναλλακτικά είδη ή —στην περίπτωση της υδατοκαλλιέργειας— νέα γενετικά στελέχη, καθώς και πρακτικές διαχείρισης καταλληλότερες για την αλλαγή των συνθηκών. Η διαδικασία προσαρμογής μπορεί επίσης να περιλαμβάνει (προσωρινές ή μόνιμες) πρωτοβουλίες διαφοροποίησης των επιχειρήσεων εκτός του τομέα. Αυτό περιλαμβάνει την ανάπτυξη νέων δραστηριοτήτων που σχετίζονται με την αλιεία (π.χ. οικολογικός τουρισμός με αλιευτικά σκάφη) που παρέχουν συμπληρωματικές πηγές εισοδήματος για τους φορείς εκμετάλλευσης και πρωτοβουλίες για τη στήριξη της προστασίας του περιβάλλοντος (π.χ. συνδιαχείριση θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών). Άλλες δυνατότητες περιλαμβάνουν τη μετάβαση από την αλιεία στην υδατοκαλλιέργεια ή τη μετάβαση από τη θαλάσσια υδατοκαλλιέργεια στην υδατοκαλλιέργεια εσωτερικών υδάτων. Η διαφοροποίηση είναι μια διαδικασία που πραγματοποιείται από μεμονωμένους τοπικούς παραγωγούς ή καλύτερα από δίκτυα και ενώσεις παραγωγών που διαθέτουν ισχυρότερη επιχειρηματική ικανότητα και επωφελούνται από τη διατομεακή συνεργασία με άλλες συναφείς επιχειρήσεις (π.χ. αγορά, τουρισμός) και από τη στήριξη των δημόσιων αρχών.

Όσον αφορά την αλιεία, οι δράσεις περιλαμβάνουν την προσαρμογή των εργαλείων (νέα βιώσιμα εργαλεία ή ευέλικτα εργαλεία ικανά να αλιεύουν διαφορετικά είδη, καλύτερα προσαρμοσμένα στις μεταβαλλόμενες συνθήκες, σε διαφορετικά περιβάλλοντα) και την προσαρμογή των σκαφών που μπορούν να αλιεύουν τον αλιευτικό πόρο σε διαφορετικές τοποθεσίες, αυξάνοντας την κινητικότητα των αλιέων καθώς η κατανομή των ιχθυαποθεμάτων μεταβάλλεται ανάλογα με τις μεταβαλλόμενες συνθήκες των ωκεανών.

Όσον αφορά την υδατοκαλλιέργεια, οι αλλαγές στα καλλιεργούμενα είδη και/ή στα διάφορα γενετικά στελέχη μπορούν να συμβάλουν στη μείωση της ευπάθειας του τομέα στην κλιματική αλλαγή και στη στροφή προς πιο ανθεκτικούς στην κλιματική αλλαγή οργανισμούς που αναπτύσσονται καλύτερα υπό μεταβαλλόμενες συνθήκες. Για παράδειγμα, οι εισβολές αλατούχου νερού και οι καταιγίδες θα ευνοήσουν την καλλιέργεια υφάλμυρων και ευρυαλικών ειδών, ενώ οι υψηλές θερμοκρασίες νερού και η θολότητα θα μπορούσαν να ευνοήσουν είδη που ανέχονται χαμηλά επίπεδα διαλυμένου οξυγόνου. Άλλες αλλαγές στις πρακτικές υδατοκαλλιέργειας προωθούνται όλο και περισσότερο για τη βελτίωση των περιβαλλοντικών επιδόσεων, της παραγωγικότητας και της κερδοφορίας της παραγωγής υδατοκαλλιέργειας, με αποτέλεσμα θετικές επιπτώσεις στον μετριασμό και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, ακόμη και όταν η κλιματική αλλαγή δεν περιλαμβάνεται ρητά στους κύριους παράγοντες. Στα παραδείγματα περιλαμβάνονται τα συστήματα υδατοκαλλιέργειας με ανακυκλοφορία, η ολοκληρωμένη πολυτροφική υδατοκαλλιέργεια και η υπεράκτια υδατοκαλλιέργεια που παρέχουν πρόσθετες ευκαιρίες για τη χρήση νέων ειδών ή στελεχών στην υδατοκαλλιέργεια. Η διαίρεση σε ζώνες και η χωροθέτηση της υδατοκαλλιέργειας βάσει κινδύνου, συμπεριλαμβανομένων των κινδύνων από τη μεταβλητότητα και την αλλαγή του κλίματος, μπορούν να στηρίξουν τη διαφοροποίηση κάθε φορά που διερευνώνται νέες περιοχές παραγωγής, αποφεύγοντας τις οικονομικές απώλειες από επιλογές που δεν λαμβάνουν δεόντως υπόψη όλες τις ανησυχίες και τους κινδύνους. Η διαφοροποίηση της υδατοκαλλιέργειας ήταν το αντικείμενο ενός τεχνικού εργαστηρίου του FAO που πραγματοποιήθηκε στη Ρώμη τον Ιούνιο του 2016 και ανέδειξε τον ρόλο του στην παροχή ανθεκτικότητας έναντι του μεταβαλλόμενου κλίματος και άλλων εξωτερικών παραγόντων, προσθέτοντας οικονομική, κοινωνική και οικολογική ασφάλιση στα συστήματα υδατοκαλλιέργειας.

Είναι εξαιρετικά σημαντικό οι δράσεις διαφοροποίησης να μην αυξάνουν την αλιευτική προσπάθεια και να συνάδουν με τους στόχους που θέτει η Κοινή Αλιευτική Πολιτική, επιδιώκοντας τη βιώσιμη αλιεία καθώς και τη διατήρηση των ιχθυαποθεμάτων και των θαλάσσιων πόρων. Σε κάθε περίπτωση, η διαφοροποίηση των αιχμαλωτιζόμενων ή καλλιεργούμενων ειδών θα πρέπει να ακολουθεί επιστημονικά τεκμηριωμένες αξιολογήσεις σχετικά με την υγεία των οικοσυστημάτων, τη βιοασφάλεια και τη βιοπροστασία, καθώς και ολοκληρωμένες οικονομικές και κοινωνικές μελέτες. Επιπλέον, η διαφοροποίηση των προϊόντων και των συστημάτων δεν πρέπει να οδηγήσει σε μεγαλύτερη ευπάθεια του τομέα μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα για την επίτευξη οφελών βραχυπρόθεσμα. Οι μη βιώσιμες πρακτικές, όπως η αλιεία πέραν των ορίων βιωσιμότητας ή σε νέα τοποθεσία χωρίς διασφαλίσεις βιωσιμότητας ή χωρίς βιώσιμα εργαλεία, αποτελούν παραδείγματα μη προσαρμοσμένων απαντήσεων στις προκλήσεις που θέτουν το κλίμα και άλλες αλλαγές, με μακροπρόθεσμες επιζήμιες συνέπειες για τα αποθέματα και τα θαλάσσια οικοσυστήματα.

Η διαφοροποίηση των προϊόντων υδατοκαλλιέργειας και αλιείας συνεπάγεται επίσης διαφοροποίηση των αγορών που θα πρέπει να προσαρμοστούν στις προκλήσεις και τις ευκαιρίες που θέτουν οι κλιματικές αλλαγές. Στο πλαίσιο αυτό, οι δράσεις περιλαμβάνουν μέτρα που αποσκοπούν στην αύξηση της αντίληψης των καταναλωτών για τα αλιευτικά προϊόντα με σήμα βιωσιμότητας και στην αλλαγή της συμπεριφοράς των καταναλωτών. Θα πρέπει να ενθαρρυνθεί η καταναλωτική ζήτηση εναλλακτικών ειδών και να προωθηθεί η πώληση αλιευμάτων αναδυόμενων ειδών, όπως προκύπτει επίσης από περιπτωσιολογικές μελέτες που εκπονήθηκαν στο πλαίσιο του χρηματοδοτούμενου από το πρόγραμμα «Ορίζων 2020» ClimeFish (π.χ. αλιεία στην Αδριατική Θάλασσα, αλιεία δυτικά της Σκωτίας).

Όλες οι δραστηριότητες διαφοροποίησης που περιλαμβάνονται στην επιλογή αυτή θα πρέπει να συμβάλλουν στην ελάφρυνση της πίεσης που ασκείται στα ιχθυαποθέματα που υφίστανται υπερεκμετάλλευση και στη στήριξη της μετάβασης σε νέες επιχειρηματικές ευκαιρίες που βασίζονται σε λιγότερο ευάλωτους πόρους. Στο πλαίσιο αυτό, τα αποτελέσματα του χρηματοδοτούμενου από το πρόγραμμα «Ορίζων 2020» έργου Muses, το οποίο αποσκοπούσε στη διερεύνηση των ευκαιριών πολλαπλής χρήσης στις ευρωπαϊκές θάλασσες, υποδεικνύουν διάφορα παραδείγματα διαφοροποίησης της αλιείας προς δραστηριότητες που σχετίζονται με τον οικοτουρισμό, συμβάλλοντας στη μείωση της αλιευτικής πίεσης, προωθώντας βιώσιμες αλιευτικές πρακτικές και παρέχοντας συμπληρωματικές πηγές εισοδήματος για τους αλιείς.

Οι αλιείς και οι επιχειρήσεις υδατοκαλλιέργειας, ιδίως οι ομαδοποιημένες σε συνεταιριστικές ενώσεις, είναι οι κύριοι παράγοντες διαφοροποίησης που μπορούν επίσης να επωφεληθούν από άλλες εμπορικές επιχειρήσεις (βιομηχανία μεταποίησης, οργανώσεις εμπορίας) και από ενώσεις καταναλωτών για την επίτευξη αμοιβαία συμφωνημένων στόχων. Οι δημόσιες αρχές, όπως οι φορείς λήψης αποφάσεων και οι ρυθμιστικές αρχές, που εφαρμόζουν σε τοπικό επίπεδο ευρωπαϊκές και εθνικές πολιτικές και εκδίδουν άδειες για νέες δραστηριότητες, μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο, καθιστώντας δυνατή και πιο ευέλικτη τη διαδικασία διαφοροποίησης.

Η υιοθέτηση εργαλείων και σκαφών προσαρμοσμένων για την αλίευση διαφορετικών ειδών και/ή σε διαφορετικούς οικοτόπους μπορεί να απαιτεί μεγαλύτερα σκάφη για μεγαλύτερα ταξίδια και σημαντικές επενδύσεις στην ανάπτυξη εργαλείων. Τα μεγαλύτερα ταξίδια και ο μεγαλύτερος χρόνος παραμονής στη θάλασσα συνεπάγονται επίσης υψηλότερο κόστος για τους μισθούς των καυσίμων και των πληρωμάτων και αυξημένη έκθεση σε κινδύνους. Στο πλαίσιο αυτό, οποιαδήποτε νέα πρακτική θα πρέπει να αναπτυχθεί λαμβάνοντας υπόψη τις αρχές βιωσιμότητας που ορίζονται στην κοινή αλιευτική πολιτική και δεν θα πρέπει να οδηγεί σε υπερεκμετάλλευση των ιχθυαποθεμάτων.

Η πρόσβαση σε κεφάλαια και το κόστος των νέων σκαφών αποτελεί κρίσιμο ζήτημα, ιδίως για τις μικρότερες επιχειρήσεις, ενώ η αλλαγή εργαλείων δεν είναι καν δυνατή για σκάφη υψηλής εξειδίκευσης, όπως οι δοκότρατες. Επιπλέον, η αλλαγή των αλιευτικών πεδίων μπορεί να οδηγήσει σκάφη στα ύδατα άλλων χωρών, με αποτέλεσμα να απαιτούνται αλιευτικές συμφωνίες και διασυνοριακή διαχείριση για την κατανομή των ποσοστώσεων.

Όσον αφορά την υδατοκαλλιέργεια, το κόστος ανάπτυξης τεχνικών για την εκτροφή νέων ειδών και ο χρόνος που απαιτείται για τη διάθεση των ειδών αυτών στην αγορά αποτελούν σημαντικούς περιορισμούς, καθώς και νομοθετικούς και διαχειριστικούς περιορισμούς, οι οποίοι παρεμποδίζουν τις αλλαγές και την ευελιξία.

Γενικά, η ανάπτυξη της έρευνας και οι τεχνολογικές καινοτομίες, που ενθαρρύνονται επίσης από δημόσιες επενδύσεις, μπορούν να συμβάλουν στην εξεύρεση εναλλακτικών ειδών, στελεχών προσαρμοσμένων στο κλίμα και νέων συστημάτων καλλιέργειας ή συγκομιδής, τα οποία μειώνουν την ευαισθησία στην κλιματική αλλαγή. Όσον αφορά τη διαφοροποίηση της υδατοκαλλιέργειας, ιδίως σε νέες τεχνολογίες παραγωγής και νέες γεωγραφικές περιοχές, οι βασικοί παράγοντες επιτυχίας αντιπροσωπεύονται από κατάλληλους νομοθετικούς κανονισμούς και, ενδεχομένως, κίνητρα που ενθαρρύνουν την τεχνολογική ανάπτυξη και τις επιχειρηματικές αλλαγές.

Οι ενημερωτικές εκστρατείες και οι εκπαιδευτικές δραστηριότητες μπορούν να συμβάλουν στην αλλαγή συμπεριφοράς των καταναλωτών, ανοίγοντας τις αγορές σε νέα είδη. Οι πρωτοβουλίες κατάρτισης για τους αλιείς και τις επιχειρήσεις υδατοκαλλιέργειας μπορούν επίσης να ευνοήσουν τη διαδικασία διαφοροποίησης, ενθαρρύνοντας νέες επιχειρηματικές ευκαιρίες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που σχετίζονται με τον τουρισμό.

Οι πληροφορίες σχετικά με το κόστος γενικά απουσιάζουν από τα υφιστάμενα παραδείγματα προσαρμογής, λαμβανομένου επίσης υπόψη ότι υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία για πρωτοβουλίες διαφοροποίησης που χρησιμοποιούνται επί του παρόντος για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Το κόστος αναμένεται να είναι εξαιρετικά μεταβλητό, λαμβανομένων υπόψη των διαφορετικών δυνατοτήτων διαφοροποίησης που περιλαμβάνονται στην παρούσα επιλογή προσαρμογής. Οι επενδυτικές δαπάνες για την αλλαγή προϊόντων και συστημάτων αναφέρονται ως σημαντικοί περιορισμοί στην προσαρμογή, ιδίως για τις επιχειρήσεις μικρής κλίμακας.

Στο πλαίσιο της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής της ΕΕ, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας, Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας (ΕΤΘΑΥ) στηρίζει τους ευρωπαϊκούς τομείς της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας προς πιο βιώσιμες αλιευτικές πρακτικές και τις παράκτιες κοινότητες στη διαφοροποίηση των οικονομιών τους. Μολονότι δεν συνδέεται ειδικά με την κλιματική αλλαγή, το ΕΤΘΑΥ στηρίζει (σύμφωνα με την προτεραιότητα 3 του κανονισμού ΕΤΘΑΥ) στρατηγικές τοπικής ανάπτυξης με πρωτοβουλία των τοπικών κοινοτήτων που αποσκοπούν στη διαφοροποίηση των τοπικών κοινοτήτων (άρθρο 30). Σύμφωνα με το έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής σχετικά με τις αρχές και τις συστάσεις για την ενσωμάτωση ζητημάτων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή στο πλαίσιο των επιχειρησιακών προγραμμάτων του ΕΤΘΑ [SWD(2013) 299 final], αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την ελάφρυνση της πίεσης που ασκείται στα ιχθυαποθέματα και τη δημιουργία επιχειρήσεων ανθεκτικών στις τρέχουσες και προβλεπόμενες αλλαγές των κλιματικών συνθηκών.

Συχνά λείπουν πληροφορίες σχετικά με τα χρονοδιαγράμματα που συνδέονται με τις στρατηγικές προσαρμογής και τις αξιολογήσεις της επιτυχίας στους τομείς της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας. Απαιτείται περισσότερη έρευνα για την αξιολόγηση του χρόνου προσαρμογής. Ο χρόνος εξαρτάται επίσης από διαφορετικές τυπολογίες δράσεων και ποικίλλει από τις προγραμματισμένες δράσεις προσαρμογής (που αφορούν τη διακυβέρνηση, τη νομοθετική αλλαγή και την αλλαγή πολιτικής) και την αντιδραστική προσαρμογή, συμπεριλαμβανομένης της αυτόνομης αναβάθμισης των συστημάτων αλιείας και υδατοκαλλιέργειας για την αντιμετώπιση της κλιματικής μεταβλητότητας.