Κλιματική έξυπνη αστική γεωργία

Η αστική γεωργία αναφέρεται στην καλλιέργεια, την παραγωγή και την επεξεργασία τροφίμων και μη εδώδιμων αγαθών (π.χ. για διακόσμηση, υλικά) στο αστικό περιβάλλον. Η αστική γεωργία περιλαμβάνει επίσης την κτηνοτροφία, την υδατοκαλλιέργεια, τη μελισσοκομία και την κηπουρική. Συνώνυμα της αστικής γεωργίας, εξαιρουμένης της ζωικής παραγωγής, είναι η αστική γεωργία και η αστική κηπουρική. Το τελευταίο αναφέρεται σε μη εμπορικές κηπευτικές δραστηριότητες. Η καλλιέργεια μπορεί να βρίσκεται σε εσωτερικούς χώρους και μπορεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την τεχνολογία, αλλά από την άποψη της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, η αστική γεωργία και η κηπουρική που βρίσκονται σε υπαίθριο αστικό περιβάλλον εξετάζονται εδώ. 

Οι καλλιεργητικές και κηπευτικές δραστηριότητες μπορούν να βρίσκονται σε διάφορα μέρη, όπως σε μπαλκόνια, στέγες, ιδιωτικές αυλές, κήπους, βοτανικούς κήπους ή δημόσιους χώρους. Η κοινοτική γεωργία και η κηπουρική μπορούν να καταλαμβάνουν κάθε είδους κενό χώρο στις πόλεις (π.χ. εγκαταλελειμμένες ή εγκαταλελειμμένες εκτάσεις) ή να εγκαθίστανται σε δημόσιους χώρους πρασίνου. 

Η αστική γεωργία και η κηπουρική μπορούν να συμβάλουν θετικά στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή με την ενίσχυση της φυτικής κάλυψης στις πόλεις. Η φυτευμένη και καλλιεργούμενη βλάστηση αυξάνει την ικανότητα διείσδυσης νερού στο έδαφος, γεγονός που με τη σειρά του οδηγεί σε καλύτερη προσαρμογή όσον αφορά τη βελτιωμένη διαχείριση της απορροής ομβρίων υδάτων. Ως συνέπεια της αυξημένης ικανότητας διείσδυσης νερού, ο πίνακας υπόγειων υδάτων θα αυξηθεί, βελτιώνοντας έτσι την αντοχή στην ξηρασία. Παρέχοντας σκιά, αυξάνοντας την εξατμισοδιαπνοή και μετατρέποντας το ηλιακό φως σε φυτικό υλικό στις διαδικασίες φωτοσύνθεσης αντί να το απορροφούν, τα φυτά και τα δέντρα έχουν ψυκτική επίδραση στο περιβάλλον τους. 

Εάν η διαχείριση δεν είναι βιώσιμη, η αστική γεωργία και η κηπουρική μπορούν να αυξήσουν την κατανάλωση νερού, τη χρήση φυτοφαρμάκων ή την καλλιέργεια μη αυτοχθόνων ειδών που μπορούν να απειλήσουν την τοπική βιοποικιλότητα. Ως εκ τούτου, οι γεωργοί και οι κηπουροί θα πρέπει να υιοθετήσουν κλιματικά έξυπνες και φιλικές προς τη βιοποικιλότητα πρακτικές, λαμβάνοντας υπόψη την περιοχή και τις τοπικές βιογεωγραφικές και κλιματικές συνθήκες. Οι υπάλληλοι της πόλης μπορούν επίσης να καθοδηγούν τους τοπικούς φορείς και να παρέχουν συμβουλές για φιλικές προς το περιβάλλον πρακτικές. Όταν χρησιμοποιούνται πιο ανθεκτικά στην ξηρασία φυτά, οι ανάγκες σε νερό για άρδευση μπορούν να μειωθούν. Αυτό μπορεί να συνεπάγεται τη χρήση αυτοχθόνων καλλιεργειών, λαχανικών και ταξινομικών ομάδων που είναι ανθεκτικές στην ξηρασία ή αντιμετωπίζουν πολλαπλό αστικό στρες. Κατά τη φύτευση περισσότερων αλατούχων λαχανικών και βλάστησης ανθεκτικής στην ξηρασία, η αστική γεωργία, η αστική γεωργία και η αστική κηπουρική θα είναι σε θέση να παραδίδουν προϊόντα και κατά τη διάρκεια ξηρών περιόδων. 

Συνιστάται ένα σύστημα παρακολούθησης, υποβολής εκθέσεων και αξιολόγησης για την παρακολούθηση των αποτελεσμάτων της εφαρμογής αυτής της επιλογής για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Οι μεμονωμένοι πολίτες και η κοινωνία των πολιτών διαδραματίζουν καίριο ρόλο στην αστική γεωργία, διότι διατηρούν και διαχειρίζονται αγροτεμάχια και κήπους κατανομής. Επιπλέον, ο ιδιωτικός τομέας και οι επιχειρήσεις μικρής κλίμακας (π.χ. εστιατόρια) μπορούν επίσης να δραστηριοποιούνται στην καλλιέργεια τροφίμων και βοτάνων ή στην κατοχή μελισσών στην ιδιωτική τους ιδιοκτησία. Η στενή συνεργασία μεταξύ των πολιτών και των δημοτικών αρχών αποτελεί προϋπόθεση για τη μακροπρόθεσμη αστική γεωργία. Οι τοπικοί αστικοί γεωργοί χρειάζονται συνήθως στήριξη (π.χ. εκπαίδευση, ανταλλαγή γνώσεων και καθοδήγηση) από τις δημοτικές αρχές για την υιοθέτηση οικολογικά βιώσιμων γεωργικών πρακτικών. Η επιλογή νέων επίσημα αναγνωρισμένων περιοχών για την αστική γεωργία ή η δημιουργία δικτύων αστικής γεωργίας αναμένεται να ενισχύσουν την ίση κατανομή των οφελών προσαρμογής στην κλίμακα της πόλης.   Θα πρέπει ιδίως να διασφαλίζουν ότι οι ευάλωτες ομάδες (ηλικιωμένοι, παιδιά, μετανάστες) και οι κάτοικοι σε γειτονιές με χαμηλή κοινωνικοοικονομική κατάσταση έχουν τη δυνατότητα τοπικής αστικής γεωργίας. Ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των δικτύων αστικής γεωργίας θα πρέπει να πραγματοποιείται μέσω της διαβουλευτικής συμμετοχής των πολιτών και άλλων βασικών ενδιαφερόμενων μερών.

Η εφαρμογή της αστικής γεωργίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τοπικούς παράγοντες: κλίμα, πολιτικές και σχεδιασμός, γεωγραφία, οικονομία και πολιτιστικές αξίες. 

Κοινωνικά δίκαιη και ισότιμη διαθεσιμότητα για την άσκηση της αστικής γεωργίας μπορεί να υποστηριχθεί από την πόλη μέσω καταλήψεων και ζωνών για την αστική γεωργία (π.χ. κατανομή και κοινοτικοί κήποι) σε διάφορους τύπους συνοικιών. Η πόλη μπορεί να έχει προγράμματα για την ενίσχυση της συμμετοχής διαφορετικών κοινωνικοοικονομικών ομάδων. Για παράδειγμα, στη Βαρκελώνη, το δίκτυο αστικών κήπων είναι ένα πρόγραμμα συμμετοχής του Τμήματος Περιβάλλοντος του Δημοτικού Συμβουλίου, το οποίο απευθύνεται σε πολίτες ηλικίας άνω των 65 ετών. Στόχος είναι επίσης η στήριξη βιώσιμων γεωργικών πρακτικών, όπως η βιολογική γεωργία. Αυτό απαιτεί συνεργασία και διαπραγματεύσεις μεταξύ πολεοδόμων, γαιοκτημόνων και τοπικών πολιτών που μπορούν να προχωρήσουν μέσω επίσημης συμμετοχής ως μέρος του πολεοδομικού σχεδιασμού ή της χωροθέτησης σε ζώνες. Για την επιτυχή δημιουργία μιας νέας, άτυπης αστικής γεωργικής περιοχής από κατοίκους ή κοινότητες για τοποθεσίες που δεν έχουν επίσημα διατηρηθεί ή προγραμματιστεί για τέτοια δραστηριότητα χρήσης γης (π.χ. εγκαταλελειμμένες εκτάσεις, δημόσια πάρκα), απαιτείται στενή συνεργασία μεταξύ των πολιτών και των δημοτικών διοικήσεων. Η ισχυρή πολιτική στήριξη και η αποδοχή από το κοινό διασφαλίζουν την επιτυχία των πρωτοβουλιών βάσης των τοπικών κοινοτήτων όταν δεν δρομολογούνται από κυβερνητικούς φορείς. 

Τα ανταγωνιστικά και αντικρουόμενα συμφέροντα όσον αφορά τη χρήση της γης και η ανεπαρκής συνεργασία με βασικά ενδιαφερόμενα μέρη —ιδίως με τις αρχές των πόλεων ή τους ιδιοκτήτες γης— αποτελούν κρίσιμους περιοριστικούς παράγοντες για την υλοποίηση πρωτοβουλιών αστικής γεωργίας. Η αύξηση των βραβείων γης και η έντονη ζήτηση για οικόπεδα κήπου μπορούν να προκαλέσουν μεγάλη αύξηση των βραβείων ενοικίου ή πώλησης, προκαλώντας αποκλεισμό των χαμηλών κοινωνικοοικονομικών ομάδων.

Η αστική γεωργία και η κηπουρική παρέχουν πολλά περιβαλλοντικά οφέλη. Υποστηρίζουν τη διατήρηση του πλούσιου επιφανειακού εδάφους, βελτιώνουν τις τοπικές συνθήκες μικροκλίματος, ενισχύουν την ανακύκλωση των αστικών αποβλήτων ως πηγή θρεπτικών συστατικών του εδάφους και οργανικής ύλης και στηρίζουν τη βιοποικιλότητα στις πόλεις, προσελκύοντας ποικιλία πανίδας. Οι καλλιεργητικές δραστηριότητες ενισχύουν την άμεση αλληλεπίδραση ανθρώπου-φύσης και, ως εκ τούτου, αυξάνουν την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση και τη διαχείριση της φύσης. Οι κατανεμημένοι και κοινοτικοί κήποι μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως χώροι αναψυχής και χώροι συνάντησης για τους ανθρώπους, βελτιώνοντας την ανθρώπινη ευημερία των αστικών περιοχών. Η αστική γεωργία και η κηπουρική μπορούν επίσης να ενισχύσουν την κοινωνική ένταξη, την κοινοτική ταυτότητα και την κοινωνική ισότητα. Οι κηπουροί μπορούν να συνεργαστούν, μερικές φορές σε διαφορετικά οικόπεδα, και να μοιραστούν τις εμπειρίες, τις γνώσεις και τα προϊόντα τους μεταξύ τους. Η αστική γεωργία ενισχύει την επισιτιστική ασφάλεια, ιδίως για τις χαμηλές κοινωνικοοικονομικές ομάδες, και μπορεί να συμβάλει στην πράσινη οικονομία για τη δημιουργία μιας οικονομίας χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, αποδοτικής ως προς τη χρήση των πόρων και χωρίς κοινωνικούς αποκλεισμούς. 

Τα επιχειρηματικά μοντέλα της αστικής γεωργίας μπορεί να διαφέρουν σημαντικά. Οι ιδιόκτητοι ή διαχειριζόμενοι κήποι κατανομής χρηματοδοτούνται κυρίως από μεμονωμένα νοικοκυριά. Η γεωργία με πρωτοβουλία των τοπικών κοινοτήτων βασίζεται κυρίως σε ένα μάλλον νέο είδος κυκλικής οικονομίας, δηλαδή στην κοινή οικονομία. Το κόστος, τα εργαλεία και τα καθήκοντα διαχείρισης μοιράζονται μεταξύ των μελών της κοινότητας. Οι δήμοι μπορούν να παρέχουν στήριξη μέσω της παροχής εμπειρογνωμοσύνης, εργαλείων ή της διατήρησης των βραβείων μίσθωσης γης, ιδίως για τους κατοίκους με χαμηλό εισόδημα. Ο δήμος μπορεί να αποτελέσει βασικό φορέα προώθησης της αστικής γεωργίας, παρέχοντας τα οικόπεδα, τους φράκτες, τα καταφύγια για την αποθήκευση εργαλείων, το νερό για άρδευση, την κατάρτιση και την τεχνική υποστήριξη σε όλους τους χρήστες. Ο δήμος μπορεί επίσης να προωθήσει ευκαιρίες δικτύωσης μεταξύ διαφόρων πρωτοβουλιών αστικής γεωργίας. Για παράδειγμα, η πόλη του Βερολίνου προσφέρει νομική υποστήριξη στην προετοιμασία συμβάσεων, οικονομική υποστήριξη, γνώση και τεχνογνωσία, δοκιμές εδάφους, ακόμη και οργανωμένες δημόσιες συναντήσεις για να κινητοποιήσει τους ντόπιους να αναλάβουν ένα έργο κηπουρικής.

Συνήθως, οι περιοχές για την αστική γεωργία ελέγχονται και ρυθμίζονται από τις δημοτικές αρχές, επίσης βάσει εθνικής ή υποεθνικής νομοθεσίας (π.χ. μέσω άδειας από τον δήμο, βάσει τοπικών σχεδίων). Ο σχεδιασμός, η ιδιοκτησία και η διαχείριση μπορούν να ανατεθούν σε κοινότητες ή ενώσεις μεμονωμένων ιδιοκτητών. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, υπάρχει αυξανόμενη συναίνεση για τη μετάβαση από την «κυβέρνηση» από την κορυφή προς τη βάση σε μια πιο συμπεριληπτική, προσαρμοστική και πολυεπίπεδη «διακυβέρνηση». Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να προκύψουν μη εξουσιοδοτημένες πρωτοβουλίες βάσης και να καταλαμβάνουν δημόσιο χώρο για την αστική γεωργία, γεγονός που θα μπορούσε να δημιουργήσει συγκρούσεις μεταξύ των αρχών της πόλης, των γαιοκτημόνων και άλλων χρηστών του χώρου: ωστόσο, αυτές ήταν σχετικά σπάνιες.

Σε επίπεδο ΕΕ, η αστική γεωργία δεν επωφελείται άμεσα από τη στήριξη της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής, αλλά οι αρχές της βιολογικής γεωργίας που ορίζονται στον κανονισμό της ΕΕ για τη βιολογική παραγωγή και τις ειδικές τεχνολογίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν στο αστικό περιβάλλον. Η αστική γεωργία αλληλεπιδρά επίσης με τη στρατηγική της ΕΕ «Από το αγρόκτημα στο πιάτο», η οποία αποσκοπεί στην επιτάχυνση της μετάβασης της ΕΕ σε ένα βιώσιμο σύστημα τροφίμων. Υπάρχουν επίσης παραδείγματα χάραξης πολιτικής σε εθνικό επίπεδο και σε επίπεδο πόλεων, καθώς και αναγνώριση της αυξανόμενης σημασίας της διακυβέρνησης τέτοιων συστημάτων τροφίμων. Ωστόσο, μέχρι σήμερα, λίγα στοιχεία σχετικά με την αποτελεσματικότητα των εν λόγω πολιτικών είναι διαθέσιμα. (Science for Environment Policy (Επιστήμη για την περιβαλλοντική πολιτική), άρθρο ειδήσεων 2023).

Ο χρόνος υλοποίησης ποικίλλει, ανάλογα με το πεδίο εφαρμογής και το μέγεθος της πρωτοβουλίας. Οι αυτόνομες πρωτοβουλίες της αστικής γεωργίας απαιτούν μία καλλιεργητική περίοδο για να καθιερωθούν. Περισσότεροι επίσημοι κήποι κατανομής ή κοινοτική γεωργία δημιουργούνται κατά τη διάρκεια μεγαλύτερων περιόδων έως και 1-5 ετών και το μεγαλύτερο μέρος αυτού του χρόνου μπορεί να καταναλωθεί για διαπραγματεύσεις και ζητήματα γραφειοκρατίας (π.χ. συμφωνίες και άδειες). 

Ανάλογα με τον τύπο της αστικής γεωργίας, η διάρκεια ζωής μπορεί να κυμαίνεται από λίγα χρόνια (αυθόρμητα αγροτεμάχια σε εγκαταλελειμμένες περιοχές) έως αιώνες. Οι παλαιότεροι κήποι κατανομής στην Ευρώπη έχουν ήδη δημιουργηθεί στις αρχές του 20ού αιώνα. T hey εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται για τη γεωργία, ενώ τα ανεπίσημα οικόπεδα κήπου εντός κιβωτίων μπορούν να αντικατασταθούν και να χρησιμοποιηθούν μόνο σε μία εποχή στην ίδια τοποθεσία.