Συντελεστής περιοχής βιοτόπου του Βερολίνου — Εφαρμογή κατευθυντήριων γραμμών που συμβάλλουν στον έλεγχο της θερμοκρασίας και της απορροής

Το κλίμα του Βερολίνου είναι εύκρατο, με σημαντικό αστικό φαινόμενο θερμικής νησίδας, το οποίο μπορεί να αυξήσει τη θερμοκρασία έως και 4ºC σε σχέση με τις γύρω περιοχές. Ενώ υπάρχει μεγάλη αβεβαιότητα σχετικά με τις ακριβείς επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην πόλη, τα σενάρια δείχνουν ότι οι θερμοκρασίες θα είναι υψηλότερες, τα ακραία καιρικά φαινόμενα όπως καύσωνες και έντονες βροχοπτώσεις και χαλαζοθύελλες θα είναι πιο συχνά, η ατμοσφαιρική ρύπανση θα αυξηθεί και θα υπάρξει έλλειψη νερού (η τελευταία παρά τις εκτεταμένες πηγές γλυκού νερού στην πόλη, λόγω των μεγαλύτερων, ξηρότερων περιόδων χωρίς βροχοπτώσεις, της αυξημένης κατανάλωσης νερού και της εκτροπής του νερού περαιτέρω ανάντη). Ειδικότερα, η συχνότητα των κυμάτων καύσωνα αναμένεται να αυξηθεί ως αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής, έως 2 συμβάντα ανά 33 έτη το 2050 και έως 12 συμβάντα ανά 33 έτη έως το τέλος του αιώνα στο πλαίσιο του RCP 8.5 (Climate Adapt, Urban Adaptation Map Viewer). Αυτές οι αλλαγές στο κλίμα αναμένεται να έχουν αρνητικές επιπτώσεις στον πληθυσμό, ειδικά αν ληφθεί υπόψη ότι το κέντρο της πόλης του Βερολίνου χαρακτηρίζεται από υψηλή πυκνότητα κατασκευής. Οι αστικές περιοχές που χρησιμοποιούνται εντατικά επηρεάζονται από:

• υψηλός βαθμός σφράγισης του εδάφους, λόγω της αύξησης των δομημένων περιοχών και των αδιαπέραστων επιφανειών·
• Ανεπαρκής αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων, λόγω της ταχείας απορροής βροχοπτώσεων στο αποχετευτικό σύστημα·
• Υπερβολική θέρμανση και έλλειψη υγρασίας.
• Συνεχής μείωση της βιοποικιλότητας, λόγω της περιορισμένης επέκτασης του χώρου πρασίνου.

Το BAF συμβάλλει στους ακόλουθους στόχους προσαρμογής και περιβαλλοντικής ποιότητας:

• Διαφύλαξη και βελτίωση του μικροκλίματος και της ποιότητας του αέρα, μείωση του φαινομένου της αστικής θερμικής νησίδας και, ως εκ τούτου, μείωση της ευπάθειας στους καύσωνες·
• Διατήρηση και ενίσχυση των λειτουργιών του εδάφους και του υδατικού ισοζυγίου, μείωση της ευπάθειας σε ακραία φαινόμενα βροχοπτώσεων και συναφείς απορροές.
• Δημιουργία και βελτίωση της ποιότητας των οικοτόπων για φυτά και ζώα·
• Βελτίωση του οικιστικού περιβάλλοντος.

Ο συντελεστής εμβαδού βιοτόπου ορίζει ότι η ανάπτυξη νέων κτιρίων απαιτεί ένα ποσοστό της έκτασης να παραμείνει ως χώρος πρασίνου. Το BAF παρέχει στους προγραμματιστές, τους αρχιτέκτονες και τους σχεδιαστές σαφείς αλλά ευέλικτες κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με το τμήμα του οικοπέδου που πρέπει να φυτευτεί ή να παρέχει άλλες λειτουργίες χώρου πρασίνου όσον αφορά: βελτίωση του μικροκλίματος, αστική ψύξη, βιώσιμη αποστράγγιση, βελτίωση των φυσικών οικοτόπων και βελτίωση της ποιότητας του οικιστικού περιβάλλοντος. Οι ειδικές λύσεις που εφαρμόζονται στο πλαίσιο του BAF περιλαμβάνουν: i) οικολογικός προσανατολισμός λειτουργικών χώρων (π.χ. υπόστεγα ποδηλάτων ή κάδων)· ii) φύτευση δέντρων και θάμνων ή, σε μικρότερες περιοχές, αναρρίχηση φυτών για τη δημιουργία πράσινων τοίχων· iii) καθιέρωση πράσινων στεγών· iv) η επίστρωση περιορίζεται στις κύριες οδούς και η χρήση διαπερατών επιφανειών αλλού.

Τα μέτρα αυτά μειώνουν τις ροές ακτινοβολίας, παρέχουν σκιά, παρέχουν ψυκτικό αποτέλεσμα εντός και εκτός των κτιρίων, βελτιώνουν την ποιότητα του αέρα και των υδάτων και βελτιώνουν την ορθή διαχείριση της απορροής ομβρίων υδάτων. ο κύριος του έργου μπορεί να αποφασίσει ποια μέτρα για τον χώρο πρασίνου εφαρμόζονται και πού, εφόσον επιτευχθεί η απαιτούμενη αναλογία χώρου πρασίνου.

Ο τύπος BAF υπολογίζει το ποσοστό μιας έκτασης που πρέπει να είναι χώρος πρασίνου: BAF = Οικολογικά Αποτελεσματικές Επιφανειακές Περιοχές/Συνολική Χερσαία Περιοχή. Οι στόχοι BAF εξαρτώνται από τις ειδικές χρήσεις μιας περιοχής. Οι οικολογικά αποτελεσματικές επιφάνειες είναι ένα σταθμισμένο άθροισμα των εκτάσεων που ανήκουν στις διάφορες κατηγορίες που προβλέπονται στο μέτρο, όπου οι συντελεστές στάθμισης αποτυπώνουν τις διαφορετικές «οικολογικές τιμές» των εν λόγω κατηγοριών. Οι διάφοροι τύποι χώρων πρασίνου σταθμίζονται διαφορετικά ανάλογα με την εν λόγω «οικολογική αξία», οι οποίοι βασίζονται στην ικανότητα εξατμισοδιαπνοής, τη διαπερατότητα, τη δυνατότητα αποθήκευσης των όμβριων υδάτων, τη σχέση με τη λειτουργία του εδάφους και την παροχή οικοτόπου για φυτά και ζώα. Για παράδειγμα, ο συντελεστής στάθμισης μιας σφραγισμένης επιφάνειας ασφάλτου είναι 0· αυτό των εκτεταμένων πράσινων στεγών είναι 0,5. η έκταση των εκτάσεων με βλάστηση που συνδέεται με το έδαφος κάτω από το επίπεδο αυτό είναι 1. Οι οικιστικοί και δημόσιοι χώροι πρέπει να επιτύχουν στόχο BAF 0,6, ενώ οι εμπορικοί, επιχειρηματικοί και διοικητικοί χώροι πρέπει να επιτύχουν χαμηλότερο στόχο 0,3.

Από τον Δεκέμβριο του 2019, οι προβλεπόμενοι συντελεστές στάθμισης για την κατακόρυφη πρασινάδα και τον οικολογικό προσανατολισμό των στεγών έχουν υποστεί τις ακόλουθες βελτιώσεις: κατακόρυφο πράσινο χωρίς σύνδεση με το έδαφος: 0,7 ανά m ² · εκτεταμένος οικολογικός προσανατολισμός των στεγών: 0,5 ανά m ² · ημιεντατικός οικολογικός προσανατολισμός των στεγών: 0,7 ανά m ² · εντατικός οικολογικός προσανατολισμός των στεγών: 0,8 ανά m ². Οι προγραμματιστές μπορούν έτσι να χρησιμοποιήσουν ένα ευρύ φάσμα επιλογών που συνδυάζουν διαφορετικές περιοχές με διαφορετικούς τύπους επιφανειών για την επίτευξη του απαιτούμενου προτύπου.

Ο συντελεστής εμβαδού βιοτόπου διατυπώθηκε για τις αστικές περιοχές του Βερολίνου από μεγάλο αριθμό εμπειρογνωμόνων που συμφώνησαν σχετικά με την αναγκαία αναλογία χώρων πρασίνου για διαφορετικούς τύπους ανάπτυξης, με βάση τη διάταξη των κτιρίων. Η δημόσια διαβούλευση θεωρούνταν ανέκαθεν εξαιρετικά σημαντική για τον χωροταξικό σχεδιασμό στη Γερμανία. Το πρόγραμμα τοπίου αποτέλεσε αντικείμενο εκτεταμένης διαδικασίας δημόσιας διαβούλευσης το 1986 στο πλαίσιο στοχευμένης διαδικασίας διαβούλευσης «Berlin hat Pläne (Berlin has plans)». Η δεύτερη δημόσια διαβούλευση για το πρόγραμμα πραγματοποιήθηκε το 1993, αρκετά χρόνια μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, και το σχέδιο εγκρίθηκε τελικά το 1994. Το BAF θεσπίστηκε σε σχέδια τοπίου ως διάταγμα. Στο πλαίσιο των ανωτέρω διαδικασιών, δημόσιοι και περιβαλλοντικοί φορείς θα μπορούσαν να συμμετάσχουν στην ανάπτυξή του. Επιπλέον, ήταν υποχρεωτικό οι διαδικασίες να δημοσιοποιούνται όχι μόνο για τους κατοίκους της συγκεκριμένης περιοχής, αλλά και σε ολόκληρο το Βερολίνο. Μολονότι υπήρχε η δυνατότητα συμμετοχής των ενδιαφερόμενων μερών, δεν υπήρξε άμεση προσέγγιση και, ως εκ τούτου, η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών διέφερε ανάλογα με την περίπτωση. Στα ενδιαφερόμενα μέρη περιλαμβάνονταν η τοπική κοινότητα, η δημόσια διοίκηση και περιβαλλοντικές ΜΚΟ.

Η χρήση κανονισμών έχει αποδειχθεί αποτελεσματικό μέσο αύξησης της πράσινης κάλυψης στο κέντρο της πόλης του Βερολίνου, καθώς κάθε νέα ανάπτυξη πρέπει να συμμορφώνεται με τους στόχους του BAF. Η ευελιξία της προσέγγισης παρέχει σημαντικά πλεονεκτήματα. Οι προγραμματιστές μπορούν να επιλέξουν μεταξύ μιας σειράς διαφορετικών επιλογών για τον οικολογικό προσανατολισμό ή τη δημιουργία διαπερατών επιφανειών και να επιλέξουν εκείνες που είναι οι πιο επωφελείς και αποτελεσματικές για τον εαυτό τους και τους χρήστες της ανάπτυξης. Η συνεργασία μεταξύ των τμημάτων χωροταξικού σχεδιασμού και χωροταξικού σχεδιασμού του Βερολίνου διασφάλισε ότι τα δύο μέσα χωροταξικού σχεδιασμού που έχουν κεντρική σημασία για την εφαρμογή του BAF λειτουργούν με συντονισμένο τρόπο. Ένας άλλος παράγοντας που σαφώς συμβάλλει στην επιτυχία του είναι ότι τα μέτρα συμβάλλουν εμφανώς στην ανάπτυξη ενός καλύτερου περιβάλλοντος στο κέντρο της πόλης.

Το BAF είναι υποχρεωτικό μόνο σε περιοχές όπου υπάρχουν νομικά δεσμευτικά σχέδια τοπίου (16% του Βερολίνου σε 21 διακριτές περιοχές). Εκτός αυτών των περιοχών, το BAF είναι προαιρετικό και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως κατευθυντήρια γραμμή για την ενθάρρυνση της ενσωμάτωσης περιβαλλοντικών μέτρων όταν προτείνονται αλλαγές στις υφιστάμενες κτιριακές δομές. Λόγω της απλότητας και της αυξανόμενης συνειδητοποίησης των περιβαλλοντικών ζητημάτων, οι αρχιτέκτονες, οι κατασκευαστές και οι ιδιοκτήτες ακινήτων τείνουν να χρησιμοποιούν το BAF, το οποίο είναι ένα σημάδι της επιτυχίας του. Ωστόσο, το γεγονός ότι τα BAF είναι προαιρετικά εκτός των περιοχών που καλύπτονται από τα σχέδια τοπίου δυσχεραίνει τις εικασίες σχετικά με τις πραγματικές δυνατότητες εφαρμογής τους. Στη συζήτηση με έναν από τους τοπικούς υπεύθυνους επικοινωνίας επισημάνθηκε ότι σε «ορισμένες περιοχές η διατήρηση της φύσης έχει μεγαλύτερη αξία από ό,τι σε άλλες και, ως εκ τούτου, ορισμένοι τοπικοί διαχειριστές είναι πιο επιτυχημένοι στο να πείσουν τους κατασκευαστές να την εφαρμόσουν. Μερικές φορές οι ίδιοι οι κατασκευαστές ενδιαφέρονται να καταστήσουν το έργο τους «πιο οικολογικό» και πιο βιώσιμο. Σε ορισμένες περιοχές, οι κατασκευαστές πρέπει να κερδίσουν την αποδοχή των κατοίκων και το BAF μπορεί να βοηθήσει. Έτσι, η υλοποίηση του BAF εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, κυρίως την ενεργό επικοινωνία των φορέων στις περιοχές και την περιβαλλοντική συνείδηση των κατοίκων.

Το κόστος των μέτρων που επελέγησαν βάσει του BAF απορροφάται από το κόστος κατασκευής. Εάν οι ιδιοκτήτες κτιρίων αντιμετωπίζουν δυσανάλογα υψηλές δαπάνες, συνήθως ζητούν ελάφρυνση του BAF, το οποίο είναι γενικά εγκεκριμένο. Δεν πραγματοποιήθηκε συνολική αξιολόγηση των δαπανών λόγω έλλειψης προσωπικού.

Τα οφέλη που έχουν παρατηρηθεί μέχρι στιγμής περιλαμβάνουν τη βελτίωση του οικιστικού περιβάλλοντος και της ποιότητας ζωής και την αύξηση της αποτελεσματικής περιοχής για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας μέσω της αποκατάστασης των οικολογικών εσωτερικών αυλών και των μπροστινών κήπων. Άλλα οφέλη, όπως η μειωμένη ευπάθεια στους καύσωνες και στα ακραία φαινόμενα που σχετίζονται με το νερό, αναμένονται, αλλά δεν έχουν ακόμη προσδιοριστεί ποσοτικά.

Στο Βερολίνο, το BAF μπορεί να καθιερωθεί κυρίως στα σχέδια τοπίου ως παράμετρος περιβαλλοντικού σχεδιασμού. Το BAF εφαρμόζεται σε περιοχές όπου υπάρχουν νομικώς δεσμευτικά σχέδια τοπίου. Οι εγγενείς νομικά δεσμευτικές ρυθμίσεις μπορούν να βρεθούν στο "Handbuch der Berliner Landschaftspläne" του Βερολίνου (Εγχειρίδιο των σχεδίων τοπίου του Βερολίνου). Εκτός των περιοχών αυτών, το BAF είναι προαιρετικό· μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως κατευθυντήρια γραμμή για την ενθάρρυνση της ενσωμάτωσης περιβαλλοντικών μέτρων όταν προτείνονται αλλαγές στις υφιστάμενες κτιριακές δομές.

Η επέκταση του υποχρεωτικού BAF, αν και συζητήθηκε σε πολιτικό επίπεδο, ενδέχεται να μην είναι εφικτή προς το παρόν, λόγω νομικών και τεχνικών εμποδίων. Στην πράξη, δεν υπάρχει νομική βάση για τη νομική επιβολή του BAF. Πιο συγκεκριμένα, η επιβολή του BAF πρέπει να ενσωματωθεί σε ένα χωροταξικό σχέδιο και, στο πλαίσιο αυτό, η επιβολή υπόκειται στην απαίτηση να μην προκαλείται εμπορική ζημία, γεγονός που συνεπάγεται ότι υπερισχύουν οικονομικές εκτιμήσεις. Επιπλέον, ο BAF δεν μπορεί να καθοριστεί για ολόκληρη την περιοχή του κέντρου της πόλης, διότι κάθε συνοικία του Βερολίνου έχει τη δική της πολεοδομική αρχή. Ως εκ τούτου, η πραγματική εφαρμογή του BAF ποικίλλει μεταξύ των περιφερειών, ανάλογα με την ευαισθησία των σχετικών φορέων σε περιβαλλοντικά ζητήματα και την ενεργό επικοινωνία των οργανισμών στις περιφέρειες.

Η εφαρμογή του BAF ξεκίνησε το 1994 και βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη.

Πάνω από 50 χρόνια, ανάλογα με τις συγκεκριμένες δράσεις και τις δραστηριότητες διαχείρισης.

Senatsverwaltung für Mobilität, Verkehr, Klimaschutz und Umwelt

(Senate Department for Urban Mobility, Transport, Climate Action and the Environment)

Abteilung III - Naturschutz und Stadtgrün

(Department III – Nature Conservation and Urban Green)

Am Köllnischen Park 3 / 10179 Berlin

E-Mail: landschaftsprogramm@SenMVKU.berlin.de

Προσαρμογή του πράσινου και του γαλάζιου χώρου για αστικές περιοχές και οικολογικές πόλεις (GRaBS) και Senatsverwaltung für Umwelt, Verkehr und Klimaschutz (Βερολίνο)

Ο συντελεστής εμβαδού βιοτόπων ως οικολογικός δείκτης. Fundamentals for its determination and target value definition, 1990 (μόνο στα γερμανικά)

The Biotope Area Factor 2020 (Συντελεστής περιοχής βιοτόπου 2020). Τελική και συνολική έκθεση δύο μελετών για την προσαρμογή του μέσου σχεδιασμού του Βερολίνου στην τρέχουσα κατάσταση της επιστήμης και της τεχνολογίας Ιούλιος 2020,