Ευαίσθητος στο νερό αστικός και κτιριακός σχεδιασμός

Το νερό στις πόλεις αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο ως πολύτιμος πόρος. Περίπου το 30 % του εδάφους της ΕΕ και το 33 % του πληθυσμού της Ευρώπης επηρεάζεται από την καταπόνηση των υδάτινων πόρων κατά τη διάρκεια ενός μέσου έτους (ΕΟΠ, 2025). Η κατάσταση αναμένεται να επιδεινωθεί καθώς η κλιματική αλλαγή αυξάνει τη συχνότητα, το μέγεθος και τις επιπτώσεις των ακραίων φαινομένων, συμπεριλαμβανομένων των ξηρασιών. Ως εκ τούτου, η διαχείριση των λυμάτων, των πλημμυρών, των όμβριων υδάτων και των υδάτων επιφανειακής απορροής θα πρέπει να βασίζεται σε ολοκληρωμένες λύσεις που λαμβάνουν υπόψη τις πολλαπλές χρήσεις και την αξία των υδάτων. Το Water Sensitive Urban Design (WSUD) ενσωματώνει τη διαχείριση του κύκλου του νερού (συμπεριλαμβανομένων των βροχοπτώσεων, της απορροής, της ξηρασίας και της εξάτμισης) στον σχεδιασμό και τον σχεδιασμό των πόλεων. Κεντρικό στοιχείο της WSUD είναι η ενσωμάτωση των φυσικών υδατικών συστημάτων σε αστικά περιβάλλοντα, με την προώθηση της βιωσιμότητας και της ευημερίας (Tasnia et al., 2025).

Στόχος του WSUD είναι η διαχείριση των αστικών υδάτων ως πολύτιμου πόρου, η προστασία της ποιότητας των υδάτων και των οικοσυστημάτων των υδάτινων οδών και των υδατικών συστημάτων, καθώς και η διαχείριση του κινδύνου ομβρίων υδάτων και πλημμυρών. Το WSUD μπορεί να εφαρμοστεί σε πολλαπλές κλίμακες, από το ενιαίο κτίριο έως τη γειτονιά μέχρι το επίπεδο ολόκληρης της πόλης. Δύο βασικές αρχές είναι απαραίτητες κατά την εφαρμογή της WSUD: (1) Όλα τα στοιχεία του κύκλου του νερού και οι διασυνδέσεις τους θεωρούνται ταυτόχρονα ότι επιτυγχάνουν ένα αποτέλεσμα που διατηρεί ένα υγιές φυσικό περιβάλλον ικανοποιώντας παράλληλα τις ανθρώπινες ανάγκες. (2) η εξέταση του κύκλου του νερού γίνεται από την αρχή και καθ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας σχεδιασμού και σχεδιασμού.  

Μια ολοκληρωμένη στρατηγική για την WSUD θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις ακόλουθες τεχνικές πτυχές:

i) σχεδιασμός για τη διατήρηση των υδάτων (βελτιστοποίηση της διανομής νερού μεταξύ των διαφόρων χρήσεων, ελαχιστοποίηση της ζήτησης νερού, διερεύνηση της επαναχρησιμοποίησης των λυμάτων και των ευκαιριών συλλογής ομβρίων υδάτων, βλ. επίσης σχετικές επιλογές προσαρμογής της επαναχρησιμοποίησης των υδάτων και των περιορισμών και του υπολογισμού των υδάτων)·

ii) βελτίωση της χημικής ποιότητας των ομβρίων υδάτων (συμπεριλαμβανομένων μέτρων επεξεργασίας ομβρίων υδάτων για τη μείωση των ρύπων)·

iii) ενσωμάτωση ευαίσθητων στα ύδατα στοιχείων και στρατηγικών στον αστικό σχεδιασμό, για παράδειγμα μέσω πρακτικών όπως οι πράσινες στέγες, τα διαπερατά πεζοδρόμια και οι κατασκευασμένοι υγρότοποι.

Θεσμικές πτυχές όπως η συνεργασία με τις αρχές της λεκάνης απορροής, οι εναλλακτικές προσεγγίσεις για τη συμμετοχή της κοινότητας και οι τρόποι προώθησης της καινοτομίας είναι εξίσου σημαντικοί και θα πρέπει να πλαισιώνουν ολόκληρη τη διαδικασία εφαρμογής της WSUD. 

Τα βιώσιμα συστήματα αστικής αποστράγγισης (SUDS) αποτελούν μέρος της WSUD και αναφέρονται σε δομές που έχουν κατασκευαστεί για τη διαχείριση της απορροής των επιφανειακών υδάτων, με τρόπο που μιμείται τη φυσική αποστράγγιση. Τα SUDS συχνά ενσωματώνουν το έδαφος και τη βλάστηση σε δομές που κατά τα άλλα είναι συνήθως αδιαπέραστες (π.χ. πράσινες στέγες)· η απορρόφηση και η διέλευση μέσω του εδάφους και της βλάστησης μειώνει την ταχύτητα απορροής και βελτιώνει την ποιότητα των υδάτων. Η επιφανειακή διαπερατότητα στις αστικές περιοχές μπορεί να αυξηθεί με τη χρήση διαπερατών πλακοστρώσεων, κατά περίπτωση (π.χ. μονοπάτια, χώροι στάθμευσης αυτοκινήτων, οδοί πρόσβασης). Οι συσκευές διείσδυσης, όπως οι «soakaways», επιτρέπουν την απευθείας αποστράγγιση του νερού στο έδαφος, ενώ οι λεκάνες, οι λίμνες, ακόμη και οι αστικοί δημόσιοι χώροι, όπως οι παιδικές χαρές, μπορούν να σχεδιάζονται έτσι ώστε να συγκρατούν (υπερβολικά) νερό όταν βρέχει. Όλες αυτές οι λύσεις είναι σε θέση να μειώσουν την επιφανειακή απορροή, να αμβλύνουν τις επιπτώσεις των πλημμυρών και να αυξήσουν την επαναφόρτιση των υπόγειων υδάτων. Επιπλέον, εάν οι λύσεις αυτές συμπληρωθούν με τη συλλογή και τη χρήση όμβριων υδάτων για μη πόσιμες χρήσεις, η πίεση στους πόρους πόσιμου νερού μπορεί να μειωθεί, επιτυγχάνοντας τους στόχους αποδοτικής χρήσης του νερού. Το πρότυπο WSDU και το SUDS έχουν σαφείς δεσμούς με την έννοια των λύσεων που βασίζονται στη φύση (NbS), τις αστικές πράσινες υποδομές (βλ. επιλογή προσαρμογής Αστικές πράσινες και γαλάζιες υποδομές) και τις πόλεις-σπόγγους, οι οποίες επισημάνθηκαν πρόσφατα ως σημαντικά μέτρα προσαρμογής σε πολλές πολιτικές και στρατηγικές της ΕΕ, καθώς και μελετήθηκαν διεξοδικά σε έργα που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ.

Το τοπικό πλαίσιο και ο τύπος της WSUD που σχεδιάζεται ή υλοποιείται καθορίζουν τα βασικά ενδιαφερόμενα μέρη που πρέπει να συμμετάσχουν. Εάν ο σχεδιασμός επικεντρώνεται περισσότερο σε ένα μπλοκ ή σε επίπεδο κτιρίου, τα βασικά ενδιαφερόμενα μέρη που πρέπει να συμμετάσχουν είναι οι ιδιοκτήτες ακινήτων, οι επενδυτές και οι διαχειριστές ακινήτων. Εάν το κύριο ζήτημα αφορά λύσεις διαχείρισης ομβρίων υδάτων στο πλαίσιο του πολεοδομικού σχεδιασμού, απαιτείται συνεργασία μεταξύ διαφόρων οργανισμών από τομείς πολιτικής (χρήση γης, περιβάλλον και μεταφορές), εμπειρογνωμόνων (π.χ. ερευνητές ιδιοκτήτες γης). Η επιλογή των ενδιαφερόμενων μερών εξαρτάται επίσης από τη χωρική επεκτασιμότητα του σχεδιαζόμενου συστήματος (π.χ. βιοφίλτρο στο επίπεδο του δρόμου έναντι μεγάλης κλίμακας λίμνης ομβρίων υδάτων). Οι ευρύτερες πρωτοβουλίες διαχείρισης των κινδύνων πλημμύρας σε επίπεδο πόλης απαιτούν μακροπρόθεσμη συνεργασία μεταξύ των τοπικών και των περιφερειακών αρχών, καθώς και με τα ενδιαφερόμενα μέρη που εφαρμόζουν το σχέδιο, συμπεριλαμβανομένων των ιδιοκτητών γης ή ακινήτων. Επιπλέον, για να ενισχυθεί η αποδοχή των διαφόρων λύσεων WSUD από το κοινό, το ευρύ κοινό, οι πολίτες και οι κάτοικοι της περιοχής θα πρέπει να συμμετέχουν στο αρχικό στάδιο του σχεδιασμού και του σχεδιασμού. Τα νέα μοντέλα χρηματοδότησης, όπως οι συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, απαιτούν στενή συνεργασία με τον ιδιωτικό τομέα, ιδίως εάν αποτελούν μέρος της διαδικασίας υλοποίησης.

Η σημασία των θεσμικών πλαισίων (διακυβέρνηση και διαχείριση) για την επιτυχή και ευρεία εφαρμογή των μέτρων αυτών θεωρείται κεντρικής σημασίας. Οι διαδικασίες σχεδιασμού απαιτούν πιο έγκαιρη και εντατική διαβούλευση με τις διάφορες αρχές σχεδιασμού.  

Ένας σημαντικός παράγοντας επιτυχίας για την εφαρμογή της WSUD από τα ιδιωτικά νοικοκυριά είναι η διαθεσιμότητα οικονομικής στήριξης. Οι κυβερνήσεις μπορούν επίσης να επιδοτήσουν επενδύσεις για τη βελτίωση της διαχείρισης και της χρήσης των υδάτων στις πόλεις. Για παράδειγμα, η εγχώρια χρήση όμβριων υδάτων για μη πόσιμες χρήσεις στη Βρέμη (Γερμανία) ενθαρρύνθηκε από μια ομοσπονδιακή κρατική επιδότηση επενδύσεων.

Ο μηχανισμός για το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους είναι ένα νέο χρηματοδοτικό εργαλείο που αποσκοπεί στην αναζωογόνηση των γειτονιών μέσω της προώθησης λύσεων που «δεν είναι μόνο βιώσιμες, αλλά και όμορφες και χωρίς αποκλεισμούς». Ευκαιρίες χρηματοδότησης για τον επαναπροσδιορισμό και τον επανασχεδιασμό των αστικών χώρων, συμπεριλαμβανομένων των πράσινων στοιχείων και των κυκλικών μοντέλων νερού, διατίθενται στην ειδική ιστοσελίδα χρηματοδότησης.

Ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες συνεργασίας, όπως η σύμπραξη για μια πόλη ευαίσθητη στα ύδατα, που θεσπίστηκε στο πλαίσιο του αστικού θεματολογίου της ΕΕ, αναμένεται να προωθήσουν την WSUD. Οραματίζεται ένα μέλλον όπου οι ευρωπαϊκές πόλεις θα καταστούν πιο ανθεκτικές, βιώσιμες και προσαρμοσμένες στην κλιματική αλλαγή, τοποθετώντας τον ευαίσθητο ως προς το νερό σχεδιασμό στο επίκεντρο των αστικών πολιτικών. Η εταιρική σχέση αποτελείται από 23 εταίρους που εκπροσωπούν εθνικές και περιφερειακές αρχές, αστικές αρχές, ευρωπαϊκές κεντρικές οργανώσεις, άλλα ενδιαφερόμενα μέρη και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Στους κύριους παράγοντες διευκόλυνσης περιλαμβάνονται η σύμπραξη μεταξύ των ενδιαφερόμενων μερών, τα αποτελεσματικά συστήματα παρακολούθησης και αποτίμησης για τη διαδικασία εφαρμογής και τα οφέλη, οι μηχανισμοί και οι τεχνολογίες ανταλλαγής γνώσεων, τα οικονομικά μέσα, τα σχέδια, οι νομικές πράξεις και οι κανονισμοί, η εκπαίδευση και η κατάρτιση, η ανοικτή καινοτομία και ο πειραματισμός, καθώς και ο κατάλληλος σχεδιασμός και ο σχεδιασμός βιώσιμων λύσεων.  

Αντιστρόφως, υπάρχουν πολλές αβεβαιότητες σχετικά με την εφαρμογή της WSUD που μπορούν να περιορίσουν την εφαρμογή της. Αφορούν κυρίως τους ανεπαρκείς οικονομικούς πόρους, τον περιορισμένο διαθέσιμο χώρο και χρόνο, τον θεσμικό κατακερματισμό, την έλλειψη γνώσεων και τους ανεπαρκείς κανονισμούς. 

Κόστος

Οι επενδύσεις για WSUD μπορεί να αυξήσουν το συνολικό κόστος των εργασιών κατασκευής, σχεδιασμού και διαχείρισης, αλλά από την άλλη πλευρά μπορούν να μειώσουν τις αρνητικές επιπτώσεις για τους πολίτες, τα κτίρια και ολόκληρη την πόλη και να μειώσουν το απροσδόκητο κόστος για την αποκατάσταση ζημιών που προκαλούνται από ακραίες καιρικές συνθήκες, όπως πλημμύρες ή απορροές ομβρίων υδάτων. Η εφαρμογή WSUD για τη διαχείριση των ομβρίων υδάτων αντί των παραδοσιακών συστημάτων αποχέτευσης μπορεί να μειώσει τα τέλη ομβρίων υδάτων (που βασίζονται γενικά στην επέκταση της αδιαπέραστης επιφάνειας της ιδιοκτησίας, η οποία κατευθύνει τα όμβρια ύδατα στο δημόσιο σύστημα αποχέτευσης) των ιδιωτικών νοικοκυριών ή του συγκροτήματος κατοικιών (Εξοικονόμηση και χρήση ομβρίων υδάτων σε νοικοκυριά, Βρέμη ).  

Οι εγκαταστάσεις αποθήκευσης όμβριων υδάτων σε επίπεδο κτιρίου μπορεί να κοστίζουν τουλάχιστον 6 000 EUR (Εξοικονόμηση και χρήση όμβριων υδάτων σε νοικοκυριά, Βρέμη ). Μπορούν να είναι υψηλότερες για μεγαλύτερες παρεμβάσεις (17 500 EUR για εγκατάσταση αποθήκευσης όμβριων υδάτων δομικού στοιχείου ανθεκτικού στην κλιματική αλλαγή, Άμστερνταμ).  

Η οικονομική αποδοτικότητα των επενδύσεων θα πρέπει να εκτιμάται στο τοπικό πλαίσιο, δεδομένου ότι εξαρτώνται από τις τοπικές κλιματικές και περιβαλλοντικές συνθήκες (π.χ. βροχόπτωση, ποσοστό πλακόστρωτου εδάφους, πυκνότητα δομημένου περιβάλλοντος) και οικονομικούς παράγοντες (π.χ. τιμές νερού). Το συνολικό κόστος εξαρτάται επίσης από το μέγεθος, την τεχνική πολυπλοκότητα και την απαιτούμενη ένταση της συντήρησης. Πρόσφατες μελέτες του κόστους των διαφόρων λύσεων που βασίζονται στη φύση (π.χ. πράσινες στέγες, βιοφίλτρα, κήποι βροχής κ.λπ.) έχουν αποφέρει ορισμένες πληροφορίες σχετικά με το δυνητικό κόστος της WSUD. Για παράδειγμα, στη Φινλανδία το κόστος υλοποίησης μιας λίμνης ομβρίων υδάτων (μέγεθος 10 000 m2) κυμαινόταν μεταξύ 240 000 και 600 000 EUR (έργο CITYWATER). Το κόστος κατασκευής πράσινων στεγών μπορεί να ποικίλλει σημαντικά μεταξύ των χωρών και να διαφέρει ανάλογα με τον τύπο της στέγης, τη φυτεμένη βλάστηση, τις τεχνικές απαιτήσεις κ.λπ. Για παράδειγμα, μια αξιολόγηση κόστους-οφέλους που πραγματοποιήθηκε από τους Alves et al., 2020 θεώρησε ότι το κόστος επένδυσης (κεφαλαιακές δαπάνες - κεφαλαιουχικές δαπάνες) είναι περίπου 80 EUR /m ² και το κόστος συντήρησης (λειτουργικές δαπάνες - λειτουργικές δαπάνες) περίπου 2,33 EUR /m²/έτος. Στο Αμβούργο, το κόστος κυμαίνεται από 40-58 ευρώ/m ². Στο Inn Basel, οι αρχικές εκτιμήσεις για περίπου 100 ευρώ/m ² αναθεωρήθηκαν στη συνέχεια προς τα κάτω σε περίπου 25 ευρώ/m ².

Οφέλη

Το WSUD μειώνει τους κινδύνους πλημμύρας ομβρίων υδάτων (περιοχή και άνθρωποι που πλημμυρίζουν) στις αστικές περιοχές. Άλλα οφέλη περιλαμβάνουν τη μείωση της πίεσης στους υδάτινους πόρους με τη μείωση της πιθανότητας υπερεκμετάλλευσης του νερού και την αύξηση της διαθεσιμότητας νερού. Οι λύσεις που βασίζονται στη φύση στο WSUD παρέχουν συνήθως πολλαπλά οφέλη ενισχύοντας τις ευκαιρίες αναψυχής, την ευημερία, τις αισθητικές αξίες και τη βιοποικιλότητα.

Οι σημαντικότερες πολιτικές της ΕΕ που μπορούν να ενεργοποιήσουν την εφαρμογή της οδηγίας WSUD είναι η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, η οδηγία για τις πλημμύρες και η αναθεωρημένη οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων. Η τελευταία ενθαρρύνει την ολοκληρωμένη διαχείριση των αστικών λυμάτων με στόχο την αύξηση των συνεργειών με την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και τις δράσεις για την αποκατάσταση των αστικών οικοσυστημάτων. Τα κράτη μέλη (άρθρο 5) διασφαλίζουν ότι καταρτίζονται ολοκληρωμένα τοπικά σχέδια διαχείρισης αστικών λυμάτων για όλους τους οικισμούς με ι.π. 100 000 (ισοδύναμο πληθυσμού) και άνω έως το 2033. Επιπλέον, έως το 2039, θα πρέπει επίσης να τεθούν σε εφαρμογή ολοκληρωμένα σχέδια διαχείρισης αστικών λυμάτων για οικισμούς με ι.π. μεταξύ 10 000 και 100 000, όπου οι υπερχειλίσεις ομβρίων υδάτων ή οι αστικές απορροές ενέχουν κίνδυνο για το περιβάλλον ή τη δημόσια υγεία. Τα σχέδια διαχείρισης αστικών λυμάτων επανεξετάζονται τουλάχιστον ανά εξαετία μετά την κατάρτισή τους και επικαιροποιούνται όπου απαιτείται.

Ο κανονισμός της ΕΕ για την αποκατάσταση της φύσης ευθυγραμμίζεται επίσης με την οδηγία WSUD ενθαρρύνοντας τη δημιουργία περισσότερης φύσης στις πόλεις.

Επιπλέον, η στρατηγική για την ανθεκτικότητα των υδάτων δεσμεύεται περαιτέρω να αποκαταστήσει και να προστατεύσει τον κύκλο του νερού και προωθεί «πόλεις σφουγγαριών», ενσωματωμένες σε λύσεις που βασίζονται στη φύση για την απορρόφηση και την απελευθέρωση νερού με ελεγχόμενο τρόπο.

Το WSUD είναι ένας ευρύς τομέας πρακτικής που περιλαμβάνει τα πολύ ετερογενή μέτρα προσαρμογής με ένα ευρύ φάσμα τεχνικών λύσεων. Ως εκ τούτου, ο χρόνος υλοποίησης ποικίλλει σημαντικά, κυρίως ανάλογα με το πεδίο εφαρμογής και το μέγεθος της πρωτοβουλίας. Οι πρακτικές WSUD πολύ μικρής κλίμακας σε επίπεδο κτιρίου μπορούν να εφαρμοστούν σε λίγους μήνες, ενώ η εφαρμογή μεγάλης κλίμακας που περιλαμβάνει μια γειτονιά ή ακόμη και μια ολόκληρη πόλη μπορεί να διαρκέσει αρκετά χρόνια. 

Οι πρακτικές που εφαρμόζονται ανεξάρτητα από τη χωρική κλίμακα (τεχνική λύση σε ένα μόνο κτίριο ή μεγάλες ολοκληρωμένες λύσεις σε κλίμακα γειτονιάς) είναι γενικά μακράς διάρκειας (> 10-30 έτη), αλλά συνήθως απαιτούν τακτική συντήρηση, διαφορετικά η ικανότητά τους μπορεί να μειωθεί σημαντικά ή η λειτουργία του συστήματος μπορεί να αποτύχει.