Αστικές πράσινες και γαλάζιες υποδομές

Ο σχεδιασμός αστικών πράσινων και γαλάζιων υποδομών (UGI) είναι μια στρατηγική προσέγγιση για την ανάπτυξη διασυνδεδεμένων και πολυλειτουργικών δικτύων γαλάζιων και πράσινων χώρων που παρέχουν δυνητικά ευρύ φάσμα περιβαλλοντικών, κοινωνικών και οικονομικών οφελών και ταυτόχρονα ενισχύουν την ανθεκτικότητα των πόλεων στην κλιματική αλλαγή. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δίνει έμφαση στον στρατηγικό σχεδιασμό χώρων πρασίνου σε διάφορες χωρικές κλίμακες (από τη γειτονιά έως την πόλη) και ενθαρρύνει τις πόλεις να προωθήσουν την παροχή οικοσυστημικών υπηρεσιών και την προστασία της βιοποικιλότητας. Οι αστικές πράσινες και γαλάζιες υποδομές περιλαμβάνουν διάφορους τύπους γαλαζοπράσινων χώρων, όπως δάση, υγρότοποι, γεωργικές εκτάσεις, δημόσια πάρκα, ιδιωτικούς κήπους, ενιαία πράσινα στοιχεία (δρόμοι, πράσινες στέγες κ.λπ.) ή λίμνες και ρέματα. Τα μέτρα αυτά διαδραματίζουν καίριο ρόλο στην ενίσχυση των ικανοτήτων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και μετριασμού της, καθώς και στη μείωση των αρνητικών επιπτώσεων των κινδύνων της κλιματικής αλλαγής, όπως οι καύσωνες, οι πλημμύρες και η ξηρασία στις πόλεις.  

Η στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030 προβλέπει συγκεκριμένες δράσεις για την προώθηση λύσεων που βασίζονται στη φύση, οι οποίες θα πρέπει να ενσωματώνονται συστηματικά στον πολεοδομικό σχεδιασμό. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ορίζει τις λύσεις που βασίζονται στη φύση (NbS ή NBS) ως «λύσεις που εμπνέονται και υποστηρίζονται από τη φύση, είναι οικονομικά αποδοτικές, παρέχουν ταυτόχρονα περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οικονομικά οφέλη και συμβάλλουν στην οικοδόμηση ανθεκτικότητας». Η IUCN ζητεί την υιοθέτηση μιας ολιστικής προσέγγισης με βάση το οικοσύστημα κατά την εφαρμογή της NbS και δηλώνει: «οι λύσεις που βασίζονται στη φύση χρησιμοποιούν τη δύναμη των λειτουργικών οικοσυστημάτων ως υποδομή για την παροχή φυσικών υπηρεσιών προς όφελος της κοινωνίας και του περιβάλλοντος». Ο ΕΟΠ (2021) αναφέρεται στην NbS ως «γενική ιδέα» για διάφορες δράσεις και προσεγγίσεις πολιτικής (π.χ. διαχείριση με βάση το οικοσύστημα), οι οποίες αποσκοπούν στην αύξηση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή και ταυτόχρονα παρέχουν παράλληλα οφέλη για την κοινωνία. 

Σε αστικό πλαίσιο, η NbS αναφέρεται συγκεκριμένα σε διαφορετικές τυπολογίες πράσινων και γαλάζιων υποδομών που χρησιμοποιούν τους τοπικούς πόρους της φύσης, όπως η βλάστηση, το νερό και το έδαφος. Οι λύσεις αυτές αντιμετωπίζουν τις περιβαλλοντικές, κοινωνικές και κλιματικές προκλήσεις αποτελεσματικότερα από τις «συμβατικές» γκρίζες υποδομές. Η χωρική κλίμακα της NbS στις πόλεις μπορεί να ποικίλει από μεγάλες δασικές περιοχές έως μικρής κλίμακας συστήματα ομβρίων υδάτων. Επιπλέον, ο ρόλος του ανθρώπινου ελέγχου ή των τεχνολογικών λύσεων στην NbS μπορεί επίσης να ποικίλλει σημαντικά από τα αυτορυθμιζόμενα φυσικά οικοσυστήματα (όπως ο αντιπλημμυρικός έλεγχος που παρέχεται από τους αστικούς υγροτόπους) που απαιτούν μηδενικές ή περιορισμένες ανθρώπινες παρεμβάσεις, έως τις υβριδικές γκρίζες-πράσινες λύσεις (όπως συστήματα διαχείρισης ομβρίων υδάτων και αστικών απορροών, π.χ. βιοφίλτρα), για τις οποίες η τεχνολογία και η ανθρώπινη παρέμβαση διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο. 

Η NbS βελτιώνει τις συνθήκες διαβίωσης για όλους, παρέχοντας ευκαιρίες τόσο για τους κατοίκους όσο και για τους επισκέπτες σε πόλεις με οικονομίες που εξαρτώνται από τον τουρισμό. Ιδίως όταν το UGI βρίσκεται κοντά σε σημαντικούς χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς, μπορεί να περιλαμβάνεται στην προσφορά αστικού τουρισμού, να αποτελεί μέρος των δρομολογίων των επισκεπτών ή να ενσωματώνεται στο σήμα της πόλης, προσθέτοντας τελικά αξία στον αστικό τουρισμό (Terkenly et al., 2020).

Απαιτούνται συμμετοχικές προσεγγίσεις στον σχεδιασμό των αστικών πράσινων υποδομών και στις διαδικασίες σχεδιασμού, υλοποίησης και αξιολόγησης των NbS. Η συνεργασία με διάφορα ενδιαφερόμενα μέρη ενισχύει τη μεταφορά γνώσεων μεταξύ των φορέων, ενώ η αντιμετώπιση πιθανών κοινωνικών ή θεσμικών φραγμών είναι ζωτικής σημασίας για την ενίσχυση της κοινωνικής αποδοχής αυτών των λύσεων και την εξεύρεση της βέλτιστης επιλογής που λαμβάνει υπόψη το τοπικό κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο. Ιδιαίτερα οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο και, ως εκ τούτου, απαιτείται ισχυρή οριζόντια και κάθετη συνεργασία, αλλά και η σύνδεση με τον ιδιωτικό τομέα είναι σημαντική. 

Η διαχείριση του αστικού τοπίου είναι μια πολύπλοκη διαδικασία που υπόκειται σε αντικρουόμενες ατζέντες, όπως η στέγαση, οι μεταφορές, οι εμπορικές υποδομές και η οικονομία. Οι αστικές πράσινες υποδομές χρειάζονται ολοκληρωμένο σχεδιασμό και συντήρηση. Η δημιουργία ενός δικτύου χώρων πρασίνου σε ολόκληρη την πόλη με συνδεδεμένους διαδρόμους πρέπει να σταθμιστεί και να εκτιμηθεί ως ένας βασικός τύπος χρήσης γης μαζί με άλλους βασικούς τομείς χρήσης γης. Τα ανταγωνιστικά και αντικρουόμενα συμφέροντα όσον αφορά τη χρήση γης, η αδύναμη συνεργασία με βασικά ενδιαφερόμενα μέρη (π.χ. ιδιοκτήτες γης, κτιριακός τομέας, επενδυτές) ή η στεγανή σκέψη στη διοίκηση της πόλης μπορούν να λειτουργήσουν ως ισχυροί περιοριστικοί παράγοντες. Η έλλειψη γνώσεων σχετικά με τα οφέλη ή εμπειρίας στον τρόπο εφαρμογής ή σχεδιασμού των NbS μπορεί να προκαλέσει αρνητικές στάσεις μεταξύ των επαγγελματιών, των υπευθύνων χάραξης πολιτικής ή των πολιτών.  

Το τοπικό περιβαλλοντικό, κοινωνικό, πολιτιστικό και θεσμικό πλαίσιο επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την επιτυχία του σχεδιασμού UGI και την εφαρμογή συγκεκριμένων NbS. Ως εκ τούτου, έχουν αναπτυχθεί τεκμηριωμένα πρότυπα και κατευθυντήριες γραμμές για τις πόλεις, ώστε να διασφαλιστεί ο αποτελεσματικός και συμμετοχικός σχεδιασμός και η διακυβέρνηση των διαφόρων NbS, για παράδειγμα σε διάφορα έργα που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ (π.χ. Naturvation). Επιπλέον, οι προσεγγίσεις ολοκληρωμένης και χωρίς αποκλεισμούς διακυβέρνησης, όπως η «μωσαϊκή» διακυβέρνηση (που συνδυάζει το μικροεπίπεδο της ενεργού συμμετοχής των πολιτών στα κοινά με το μακροεπίπεδο του στρατηγικού πολεοδομικού σχεδιασμού, Buijs et al., 2019) αποτελούν καλούς τρόπους για την προώθηση κοινωνικά συνεκτικού και συνεργατικού σχεδιασμού, υλοποίησης και συντήρησης UGI.

Η απώλεια χώρων πρασίνου, η υποβάθμιση του φυσικού οικοσυστήματος, η πύκνωση της δομής της πόλης και η αύξηση του ποσοστού του πλακόστρωτου εδάφους έχουν αρνητικές επιπτώσεις στον κύκλο του νερού, στην ποιότητα του αέρα, στην τοπική θερμοκρασία και μειώνουν την ανθεκτικότητα των πόλεων στην κλιματική αλλαγή. Αυτά έχουν μεγάλο οικονομικό κόστος για την κοινωνία και ο οικολογικός προσανατολισμός των πόλεων (π.χ. φύτευση δέντρων ή δημιουργία νέου χώρου πρασίνου), η αποκατάσταση υποβαθμισμένων οικοσυστημάτων, η επιλογή πρακτικών διαχείρισης χαμηλής έντασης σε πάρκα ή η κατασκευή τοπικών λύσεων που βασίζονται στη φύση μπορούν να αποφέρουν σημαντική άμεση εξοικονόμηση για τον έλεγχο των υδάτων απορροής ή των πλημμυρών σε σύγκριση με τις παραδοσιακές λύσεις που βασίζονται στη μηχανική. Επιπλέον, αυτές οι πράσινες δράσεις έχουν επίσης πολλά έμμεσα οικονομικά οφέλη, π.χ. προσελκύοντας επενδυτές και δημιουργώντας νέες θέσεις εργασίας για διάφορους τομείς.  Άλλα οφέλη μπορεί να σχετίζονται με την αύξηση της τουριστικής οικονομίας. Η διαθεσιμότητα χώρων πρασίνου μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στο τι μπορούν να προσφέρουν οι πόλεις (Terkenli, et a. 2020), μετατοπίζοντας την επιλογή προς αυτούς, ιδίως σε προορισμούς επιρρεπείς σε θερμικές καταπονήσεις (π.χ. το θερμό καλοκαίρι της Μεσογείου).

Το κόστος του σχεδιασμού UGI και της υλοποίησης του NbS μπορεί να ποικίλει σημαντικά ανάλογα με πολλούς εσωτερικούς παράγοντες, όπως η χωρική κλίμακα, η χρήση της τεχνολογίας σε λύσεις, η συχνότητα συντήρησης και η ανάγκη επισκευής. Συνήθως, το κόστος συντήρησης είναι χαμηλότερο σε φυσικά οικοσυστήματα, όπως υπολειμματικά ενδιαιτήματα (π.χ. αστικά δάση ή υγρότοποι) ή ημιφυσικά οικοσυστήματα (π.χ. αντικατάσταση χλοοτάπητα με λιβάδια). Το κόστος εγκατάστασης και συντήρησης ορισμένων τύπων NbS καλύπτεται εν μέρει ή εξ ολοκλήρου από πολίτες (π.χ. αστική γεωργία), ΜΚΟ (π.χ. δράσεις αποκατάστασης υποβαθμισμένων οικοτόπων) ή ιδιωτικές επιχειρήσεις (λιμνούλες ανεμογεννητριών για τη διαχείριση των υδάτων απορροής). Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει καταβάλει μεγάλες προσπάθειες για την κινητοποίηση των NbS στην Ευρώπη, προσφέροντας χρηματοδοτική στήριξη μέσω της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, ενισχύοντας τη μεταφορά γνώσεων σχετικά με επιτυχείς υποθέσεις (π.χ. Urban Nature Atlas) και προσφέροντας δημόσιες ψηφιακές πλατφόρμες για την ενθάρρυνση της συνεργασίας με τον ιδιωτικό και τον δημόσιο τομέα (The Smart Cities Marketplace). 

Οι χώροι πρασίνου και οι NbS στις πόλεις μπορούν να συμβάλουν στη μείωση του κινδύνου καταστροφών, στη βελτίωση της διαχείρισης των υδάτων και στην παραγωγή τοπικών ψυκτικών επιδράσεων για την καλύτερη αντιμετώπιση των υψηλών θερμοκρασιών και των κυμάτων καύσωνα. Εκτός από την επίλυση συγκεκριμένων περιβαλλοντικών προκλήσεων, οι πράσινες και γαλάζιες υποδομές προσφέρουν παράλληλα οφέλη που υπερβαίνουν τον πρωταρχικό σκοπό τους. Για παράδειγμα, τα πάρκα και τα υδατικά συστήματα μπορούν να ενισχύσουν την ομορφιά της πόλης, ενώ παράλληλα χρησιμεύουν ως χώροι αναψυχής, προωθώντας την ψυχική και σωματική ευεξία (Nilsson και Johansson, 2021)

Άλλα παράλληλα οφέλη περιλαμβάνουν: στήριξη της αστικής βιοποικιλότητας, αποθήκευση άνθρακα (μετριασμός), μετριασμός της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, παροχή χώρων αναψυχής, εμπειρία στη φύση και παροχή αυξημένης κοινωνικής, σωματικής και ψυχικής ευεξίας. Οι εθνικές στρατηγικές για τις αστικές περιοχές μπορούν να συμβάλουν σε διάφορους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΣΒΑ), και ιδίως στους στόχους για τις βιώσιμες πόλεις (11). 

Σε πολλά κράτη μέλη της ΕΕ, οι αστικές πράσινες υποδομές και οι λύσεις που βασίζονται στη φύση έχουν ήδη υποστηριχθεί από την εθνική νομοθεσία σχετικά με τον σχεδιασμό της χρήσης γης, τη διαχείριση των ομβρίων υδάτων, τα επιφανειακά ύδατα ή την προστασία της βιοποικιλότητας. Έχουν αναπτυχθεί κίνητρα και πληρωμές που ενθαρρύνουν την εφαρμογή των NbS και UGI αντί της παραδοσιακής γκρίζας υποδομής. Επιπλέον, ειδικά εργαλεία σχεδιασμού, όπως ο συντελεστής εμβαδού βιοτόπου (βλ. για παράδειγμα την περιπτωσιολογική μελέτη του Βερολίνου), μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην τοπική διαίρεση σε ζώνες για να απαιτηθεί ένα ποσοστό της έκτασης να παραμείνει ως χώρος πρασίνου. Η Ευρωπαϊκή Ένωση υποστηρίζει σθεναρά την έννοια των πράσινων υποδομών και των λύσεων που βασίζονται στη φύση για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή, της βιώσιμης διαχείρισης των υδάτων και της ευημερίας των ανθρώπων και της βιοποικιλότητας στις ευρωπαϊκές πόλεις. Για παράδειγμα, το UGI και το NbS θεωρούνται βασική έννοια στα εξής: Στρατηγική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα με ορίζοντα το 2030 (2020), Στρατηγική της ΕΕ για τις πράσινες υποδομές (2013) και οδηγία-πλαίσιο της ΕΕ για τα ύδατα. Τέλος, η στρατηγική της ΕΕ του 2021 για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή τονίζει τη σημασία της προώθησης λύσεων που βασίζονται στη φύση για την προσαρμογή, μεταξύ άλλων μέσω της αναβάθμισής τους σε αστικό επίπεδο. 

Ο χρόνος υλοποίησης ποικίλλει ανάλογα με τη χωρική κλίμακα, από λίγους μήνες έως αρκετά έτη. Για παράδειγμα, η εφαρμογή NbS μικρής κλίμακας, όπως τα πράσινα τοιχώματα ή τα τοπικά βιοφίλτρα, είναι μια μάλλον γρήγορη διαδικασία και ο πραγματικός χρόνος κατασκευής διαρκεί λιγότερο από ένα έτος. Ωστόσο, ο σχεδιασμός και ο σχεδιασμός, η λήψη επίσημων αδειών, η ενσωμάτωση σε άλλες διαδικασίες σχεδιασμού και ανάπτυξης μπορεί να επιμηκύνουν τον χρόνο υλοποίησης. Ο σχεδιασμός και η υλοποίηση χώρων πρασίνου μεγάλης κλίμακας (π.χ. η ανάπτυξη ενός πολυλειτουργικού πάρκου) μπορεί να διαρκέσει αρκετά χρόνια. Η τεχνική εφαρμογή νέων χώρων πρασίνου είναι επίσης συντομότερη από την πλήρη οικολογική εφαρμογή. Μπορεί να χρειαστούν αρκετά χρόνια προτού η βλάστηση φυτευτεί σε χώρους πρασίνου ή σε μεμονωμένους NbS, όπως οι πράσινες στέγες, να επιτελέσει πλήρως τις οικοσυστημικές λειτουργίες της (π.χ. μετριασμός της κλιματικής αλλαγής ή ικανότητα συγκράτησης υδάτων και θρεπτικών ουσιών). 

Η αναμενόμενη διάρκεια ζωής των διασυνδεδεμένων αστικών πράσινων υποδομών θα πρέπει να είναι πολύ μεγάλη, πολύ μεγαλύτερη από τα μεμονωμένα κτίρια ή τις υποδομές. Η ηλικία ενός ενιαίου χώρου πρασίνου μπορεί να κυμαίνεται από αρκετές εκατοντάδες χρόνια (π.χ. ιστορικά πάρκα) έως μερικά χρόνια (π.χ. πράσινες στέγες). Η διάρκεια ζωής-χρόνος του μεμονωμένου μπορεί επίσης να ποικίλει, αλλά ο στόχος είναι η μακροπρόθεσμη συντήρησή του.