Κοινωνική ευπάθεια στους καύσωνες — από την αξιολόγηση έως την εφαρμογή των μέτρων προσαρμογής στο Košice και την Trnava, Σλοβακία

Τόσο η Trnava όσο και η Košice αντιμετωπίζουν αυξανόμενες θερμοκρασίες. Στο Košice, δέκα θερμότερα έτη τα τελευταία 150 χρόνια έχουν συμβεί από το 1990, και η ετήσια μέση θερμοκρασία μεταξύ 1881 και 2100 έχει αυξηθεί κατά 1,6 °C. Ο αριθμός των τροπικών ημερών (μέση θερμοκρασία άνω των 30 °C) έχει αυξηθεί τα τελευταία 20 χρόνια από 12 σε 20 ημέρες (το έτος 2012 ήταν 37 ημέρες) και η μέγιστη θερμοκρασία συχνά υπερβαίνει τους 34 °C. Παρόμοια, τα καλοκαίρια γίνονται θερμότερα και οι χειμώνες αυξάνονται (αν και οι χειμερινές θερμοκρασίες αυξάνονται με βραδύτερο ρυθμό από τις θερινές θερμοκρασίες). Ο ετήσιος αριθμός των θερινών ημερών (μέση θερμοκρασία άνω των 25 °C) προβλέπεται να αυξηθεί από 58 (1961–1990) σε 100 (2051–2100). Ο ετήσιος αριθμός των τροπικών ημερών θα αυξηθεί από 12 σε 36 τις ίδιες περιόδους. Και οι δύο πόλεις είναι πιθανό να επηρεαστούν από μεγαλύτερες και σοβαρότερες ξηρασίες στο μέλλον. Ενώ στο Trnava οι βροχοπτώσεις μειώνονται ελαφρώς (σημαντικότερα το χειμώνα), στο Košice η συνολική ποσότητα βροχοπτώσεων παραμένει σταθερή, ενώ υπάρχουν περισσότερες καταρρακτώδεις βροχοπτώσεις που προκαλούν ενδεχομένως πλημμύρες διάσπαρτες με ξηρές περιόδους.

Η Trnava (πληθυσμός περίπου 68,000 κατοίκων) είναι εξαιρετικά ευάλωτη στο φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας, λόγω του ιστορικού χαρακτήρα της που συνδέεται με υψηλό ποσοστό πλακόστρωτων επιφανειών, οι οποίες επιδεινώνουν τη θερμική καταπόνηση σε περιόδους υψηλής θερμοκρασίας. Στο Košice (πληθυσμός περίπου 240,000 κατοίκων), μεγάλο ποσοστό των κατοίκων ζουν σε προκατασκευασμένες πολυκατοικίες, επιρρεπείς σε υπερθέρμανση σε υψηλές θερμοκρασίες.

Το Ινστιτούτο Ανάπτυξης των Καρπαθίων, σε συνεργασία με τις τοπικές αρχές, διενήργησε αξιολόγηση της ευπάθειας σε υψηλές θερμοκρασίες ολόκληρης της πόλης Trnava και της πυκνοκατοικημένης και υλικώς αποστερημένης περιοχής Zapad (40,000 κάτοικοι) στο Košice. Η αξιολόγηση αποτέλεσε τη βάση για την ανάπτυξη μιας σειράς δράσεων που αποσκοπούν στη βελτίωση της ικανότητας προσαρμογής της Trnava και του Košice στην κλιματική αλλαγή και ειδικότερα στους καύσωνες.

Στο Košice, ο δήμαρχος του δήμου Zapad αποφάσισε να προετοιμάσει ένα σχέδιο προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Το Zapad είναι μια σχετικά ομοιογενής κατοικημένη περιοχή, που αποτελείται κυρίως από πολυκατοικίες κατασκευασμένες από προκατασκευασμένα στοιχεία και ελάχιστα μονωμένες. Παρά την υψηλή πυκνότητα του πληθυσμού, υπάρχει σημαντικός χώρος πρασίνου μεταξύ των πολυκατοικιών, καθιστώντας το το πιο πράσινο μέρος της πόλης Košice.

Πρώτον, διενεργήθηκε αξιολόγηση τρωτότητας από το Ινστιτούτο Ανάπτυξης των Καρπαθίων. Οι ακόλουθοι δείκτες ευπάθειας, έκθεσης και προσαρμοστικής ικανότητας συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν για κυψέλες δικτύου 200 m x 200 m για τον εντοπισμό σημείων ευπάθειας και κινδύνου σε σχέση με τους καύσωνες:

• Ποσοστό ατόμων ηλικίας άνω των 75 ετών και κάτω των 4 ετών·
• Ποσοστό ατόμων που ζουν σε διαμερίσματα του άνω ορόφου·
• Θέση ευπαθών εγκαταστάσεων (π.χ. βρεφονηπιακοί σταθμοί, νηπιαγωγεία, οίκοι φροντίδας ηλικιωμένων)·
• Επίπεδο θερμομόνωσης προκατασκευασμένων πολυκατοικιών.
• Έκταση πλακόστρωτων χώρων χωρίς σκιά·
• Κάλυψη χώρων πρασίνου, και ιδίως διαθεσιμότητα χώρων πρασίνου με κόμη δένδρων που καλύπτουν πάνω από 60 % και επιφάνεια άνω των 2 εκταρίων (θεωρούνται ως οι πλέον αποτελεσματικές στην ψύξη)·
• Τραχύτητα της επιφάνειας (ύψος και προσανατολισμός των κτιρίων)·
• Πρότυπο κατανομής θερμοκρασίας (με βάση μετρήσεις κατά τη διάρκεια των κυμάτων καύσωνα)·
• Κυκλοφορία αέρα ψύξης και καταβατικού ανέμου (π.χ. κατωφέρεια, ψυχρός άνεμος)·
• Παρουσία κλιματισμού στις αστικές συγκοινωνίες·
• Διαθεσιμότητα ιατρικής βοήθειας κατά τη διάρκεια καύσωνα.

Επιπλέον, πραγματοποιήθηκε έρευνα με τους τοπικούς πολίτες σχετικά με την ευαισθητοποίηση σχετικά με τους καύσωνες, τη γνώση συμπεριφορών που μειώνουν τον κίνδυνο θερμικής καταπόνησης, την αντιληπτή ανάγκη για σχεδιασμό προσαρμογής στην περιοχή τους, καθώς και σχετικά με τα προτιμώμενα μέτρα προσαρμογής.

Όλοι οι παράγοντες σταθμίστηκαν λαμβάνοντας υπόψη την επίδρασή τους στον κίνδυνο υψηλών θερμοκρασιών για την ανθρώπινη υγεία, με βάση την επιστημονική βιβλιογραφία, και παρουσιάστηκαν σε χάρτες. Ο συνδυασμός όλων των παραγόντων παρήγαγε το συνολικό χάρτη ευπάθειας του δήμου Zapad. Η ανάλυση επέτρεψε τον εντοπισμό των περιοχών που είναι ιδιαίτερα ευάλωτες από κοινωνική άποψη και εκτίθενται σε υψηλές θερμοκρασίες. Τα αποτελέσματα, σε συνδυασμό με τα αποτελέσματα της έρευνας, ενημέρωσαν μια στρατηγική υπό την ηγεσία της τοπικής αυτοδιοίκησης, συμπεριλαμβανομένης της υλοποίησης των ακόλουθων τύπων δράσεων:

• Βελτιωμένη σκίαση μέσω της βλάστησης και των τεχνητών δομών.
• Ψύξη υφιστάμενων δημόσιων χώρων, συμπεριλαμβανομένων: αύξηση των χώρων πρασίνου, αναζωογόνηση των υφιστάμενων πάρκων και χώρων πρασίνου, χρήση ανθεκτικών στην κλιματική αλλαγή ειδών δέντρων, μείωση των σφραγισμένων επιφανειών, κατασκευή και αποκατάσταση στοιχείων μπλε υποδομών και πηγών νερού. Μεταξύ των διαφόρων παρεμβάσεων, το πάχος των πράσινων περιπτέρων στα πάρκα έχει βελτιωθεί, με στόχο την κάλυψη κατά 60 % του θόλου δέντρων.
• Ψύξη εσωτερικών δημόσιων χώρων, συμπεριλαμβανομένων: βελτιωμένη θερμομόνωση, κατακόρυφο πράσινο, σκίαση διαφανών ανοιγμάτων, παράθυρα και οθόνες, πράσινες/ανακλαστικές στέγες, κάποια χρήση κλιματισμού στις πιο ευάλωτες εγκαταστάσεις.
• Σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης για τους καύσωνες, το οποίο αναπτύχθηκε σε συνεργασία με την κρατική υγειονομική αρχή της Σλοβακίας.
• Ενημερωτικές και εκπαιδευτικές δραστηριότητες για τους πολίτες που σχετίζονται με την ασφαλή συμπεριφορά κατά τη διάρκεια καύσωνα.

Μια άλλη δράση που περιλαμβανόταν στην τοπική στρατηγική ήταν η θέσπιση ενός προγράμματος «ορθής λήψης αποφάσεων για το κλίμα», δηλαδή η ανάπτυξη ικανοτήτων της δημόσιας διοίκησης· θέσπιση μηχανισμών που θα διασφαλίζουν ότι οι κλιματικές ανησυχίες λαμβάνονται υπόψη κατά τον σχεδιασμό και την έκδοση οικοδομικών αδειών.

Στην Trnava, υιοθετήθηκε παρόμοια προσέγγιση όσον αφορά την αξιολόγηση τρωτότητας και αναπτύχθηκε παρόμοιο φάσμα μέτρων προσαρμογής στο σχέδιο προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Επιπλέον, ένας πρώην παραμελημένος ανοιχτός χώρος που γειτνιάζει με ένα συγκρότημα διαμερισμάτων, νηπιαγωγείου και οίκου φροντίδας ηλικιωμένων (που αναγνωρίστηκε ως τοποθεσία εξαιρετικά ευάλωτη σε καύσωνες) μετασχηματίστηκε μέσω της αφαίρεσης της ασφάλτου, της φύτευσης δέντρων (για να επιτευχθεί η κάλυψη κόμης 60 % μόλις ωριμάσουν τα δέντρα), της κατασκευής μιας κρήνης και της παροχής νέων παγκιών. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα έναν φιλόξενο χώρο πρασίνου που προσφέρει ανάπαυλα κατά τη διάρκεια καύσωνα, ο οποίος χρησιμοποιείται επίσης για κοινωνικοποίηση από την τοπική κοινότητα. Επιπλέον, εισήχθησαν βιώσιμα αστικά συστήματα αποστράγγισης για τη βελτίωση της διείσδυσης και της κατακράτησης των υδάτων. Η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των μέτρων προγραμματίζεται 5 έτη μετά την ολοκλήρωση του έργου το 2019.

Σε κλίμακα πόλης, η Trnava ενθαρρύνει επίσης τη συμμετοχή των πολιτών στην προσαρμογή μέσω της κατάρτισης δημοτικού προϋπολογισμού (τουλάχιστον 10,000 EUR ετησίως) για τις αιτήσεις επιχορήγησης προσαρμογής. Τα μέτρα προσαρμογής μπορούν να προταθούν είτε από άτομα είτε από οργανισμούς και ένα λεπτομερές σύνολο κριτηρίων διασφαλίζει ότι συνάδουν με το σχέδιο προσαρμογής της πόλης. Μέχρι σήμερα, υποστηρίζονται κυρίως δραστηριότητες ευαισθητοποίησης στα τοπικά σχολεία.

Η πόλη Trnava είναι μία από τις πρώτες πόλεις της Σλοβακίας με συστηματική προσέγγιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Το σχέδιο προσαρμογής θα χρησιμεύσει όχι μόνο ως εργαλείο για την αντιμετώπιση των κυμάτων καύσωνα και των επιπτώσεων της αστικής θερμικής νησίδας· θεωρείται επίσης προϋπόθεση για την άντληση εξωτερικών πόρων από την ΕΕ κατά την περίοδο χρηματοδότησης 2014-2020.

Η αξιολόγηση τρωτότητας που υποστηρίζει τον προσδιορισμό και την εφαρμογή των μέτρων προσαρμογής διενεργήθηκε από το Ινστιτούτο Ανάπτυξης των Καρπαθίων, το οποίο ανέπτυξε τη μεθοδολογία και παρείχε την ηγεσία των εμπειρογνωμόνων για το έργο. Στο Košice, ο δήμαρχος του Zapad παρείχε πολιτική στήριξη για το έργο και οι δημόσιοι υπάλληλοι παρείχαν τα απαραίτητα στοιχεία. Πρόσθετη εμπειρογνωμοσύνη παρασχέθηκε από το σλοβακικό υδρομετεωρολογικό Ινστιτούτο και την περιφερειακή υπηρεσία δημόσιας υγείας.

Οι τοπικές αρχές συμμετείχαν ενεργά στην αξιολόγηση τρωτότητας και στις δύο πόλεις. Η ανάπτυξη των στρατηγικών προσαρμογής (για 10-15 έτη) και των σχεδίων δράσης για την προσαρμογή (για 3 έτη, με συγκεκριμένα μέτρα προσαρμογής και κατανομή αρμοδιοτήτων και χρηματοδότησης) ήταν μια συλλογική προσπάθεια μεταξύ του Ινστιτούτου Ανάπτυξης των Καρπαθίων και των τοπικών αρχών.

Κατά τη διάρκεια του έργου στο Košice, ζητήθηκε η γνώμη των τοπικών πολιτών (μέσω έρευνας) σχετικά με την αντιληπτή τους ανάγκη για σχεδιασμό προσαρμογής στην περιοχή τους, καθώς και σχετικά με το προτιμώμενο είδος μέτρων προσαρμογής. Ο σχεδιασμός και η υλοποίηση του πιλοτικού σχεδίου οικολογικού προσανατολισμού στην Trnava πραγματοποιήθηκε από την τοπική αρχή, αλλά η ιδέα ζητήθηκε από την περιφερειακή επιτροπή συμπεριλαμβανομένων των κατοίκων της περιοχής. Επιπλέον, στην Trnava, οι πολίτες και οι τοπικές οργανώσεις μπορούν να προτείνουν μέτρα προσαρμογής που θα χρηματοδοτηθούν από την πόλη μέσω ενός συμμετοχικού μηχανισμού προϋπολογισμού.

Η Σλοβακία αναθεωρεί επί του παρόντος την εθνική της στρατηγική προσαρμογής, αλλά δεν έχει ακόμη αναπτύξει εθνικό σχέδιο δράσης για την προσαρμογή· η πρωτοβουλία στην υπόθεση Košice και Trnava πραγματοποιήθηκε ελλείψει εθνικών ρυθμίσεων. Ως εκ τούτου, οι τοπικές αρχές υποστηρίζουν ελάχιστα την προσαρμογή σε εθνικό επίπεδο. Παράλληλα με την Trnava και το δήμο Zapad του Košice, μόνο η Μπρατισλάβα και το Kezmarok έχουν αναπτύξει μέχρι σήμερα σχέδια προσαρμογής. Ως εκ τούτου, συνολικά, υπάρχει περιορισμένη προθυμία των τοπικών αρχών να επενδύσουν τους πόρους τους στη διαδικασία συστηματικής προσαρμογής.

Σε επίπεδο πόλης, άλλοι περιορισμοί συνδέονται με τους αξιωματούχους των τοπικών αρχών, οι οποίοι κατακλύζονται από τις καθημερινές τους δραστηριότητες. Επίσης, η καινοτομία του θέματος της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και ο πολυφασματικός χαρακτήρας του καθιστούν δύσκολη την αντιμετώπισή του από εκπροσώπους των τοπικών αρχών.

Ένας σημαντικός παράγοντας επιτυχίας ήταν η ισχυρή δέσμευση της ηγεσίας της πόλης. Στο Košice, ένας ισχυρός παράγοντας διευκόλυνσης ήταν η στήριξη από τον τοπικό δήμαρχο που ενδιαφέρεται για την ατζέντα προσαρμογής. Στην Trnava, το ενδιαφέρον των αξιωματούχων της τοπικής αυτοδιοίκησης για την κλιματική αλλαγή και η προθυμία για μάθηση οδήγησαν τη συμμετοχή τους στο διεθνές συνέδριο Κλιματική Αλλαγή και Τοπική Ανάπτυξη — Πρόκληση για τις Τοπικές Κυβερνήσεις (Μάρτιος 2012, Μπρατισλάβα). Μετά την εκδήλωση, οι εκπρόσωποι της πόλης Trnava αναζήτησαν ενεργά στήριξη για την ανάπτυξη του σχεδίου δράσης τους για την προσαρμογή. Η λύση βρέθηκε στο κοινό έργο με επικεφαλής το Ινστιτούτο Ανάπτυξης των Καρπαθίων που ασχολείται με την αξιολόγηση της ευπάθειας σε υψηλές θερμοκρασίες και καύσωνες. Ο συνεργατικός χαρακτήρας του έργου ήταν ένας από τους παράγοντες επιτυχίας. Η διαθεσιμότητα εξωτερικής χρηματοδότησης ήταν επίσης ζωτικής σημασίας για την ολοκλήρωση της αξιολόγησης τρωτότητας και την ανάπτυξη των σχεδίων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή.

Στο Košice, η χρηματοδότηση για την ανάπτυξη της στρατηγικής προσαρμογής Zapad χορηγήθηκε μέσω του έργου «Climcross Development: Εταιρική σχέση για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στην ανάπτυξη» στο πλαίσιο του προγράμματος διασυνοριακής συνεργασίας Ουγγαρίας-Σλοβακίας 2007-2013.

Στην Trnava, χρηματοδοτήθηκε από το έργο «Πόλεις ανθεκτικές στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής» εμπνευσμένο από την πόλη Trnava, το οποίο χρηματοδοτήθηκε μέσω του ελβετικού χρηματοδοτικού μηχανισμού (SFM). Η ΑΔΔ χρηματοδότησε κυρίως την ανάπτυξη της Στρατηγικής Προσαρμογής, αλλά διατέθηκαν 20,000 EUR για δενδρόφυτα, τα οποία φυτεύτηκαν και συντηρούνται από την πόλη Trnava. Το πρόγραμμα επιχορήγησης/συμμετοχικού προϋπολογισμού που αποσκοπεί στη στήριξη μέτρων προσαρμογής μικρής κλίμακας (ελάχιστο ποσό 10,000 EUR ετησίως) χρηματοδοτείται από τον προϋπολογισμό της πόλης.

Δεν υπάρχει νομικό πλαίσιο στη Σλοβακία που να στηρίζει ειδικά την προσαρμογή των αστικών περιοχών στην κλιματική αλλαγή. Το κύριο στρατηγικό έγγραφο αναφοράς είναι η εθνική στρατηγική προσαρμογής της Σλοβακίας, η οποία εγκρίθηκε από την κυβέρνηση το 2014. Η Trnava είναι συμβαλλόμενο μέρος του Συμφώνου των Δημάρχων για το Κλίμα και την Ενέργεια από το 2016, με στόχο την προσαρμογή.

Στην Trnava, η αξιολόγηση τρωτότητας και η ανάπτυξη του σχεδίου δράσης για την προσαρμογή πραγματοποιήθηκαν κατά την περίοδο 2013-2015. Η αξιολόγηση τρωτότητας και η εκπόνηση στρατηγικής προσαρμογής στο Košice χρειάστηκαν 13 μήνες, από τις αρχές του 2013 έως τα μέσα του 2014. Τα διάφορα μέτρα προσαρμογής εφαρμόζονται σταδιακά.

Οι στρατηγικές προσαρμογής τόσο στο Košice όσο και στο Trnava είναι ανοικτά και ζωντανά έγγραφα τα οποία θα πρέπει να παρακολουθούνται, να αξιολογούνται και να επικαιροποιούνται τακτικά. Θα πρέπει να παραμείνουν σε ισχύ έως και 10 έτη.

City of Trnava
E-mail: info@trnava.sk

City Borough Košice Zapad
E-mail: info@kosicezapad.sk

Michal Schvalb
Carpathian Development Institute
E-mail: kri@kri.sk 

«Carpathian Development Institute» και «Energia Klub Climate Policy Institute and Applied Communications (2017) Adaptation Best practices from the Visegrad countries»