Οικονομικά κίνητρα για αλλαγή συμπεριφοράς

Τα μέσα οικονομικής πολιτικής (EPI) είναι κίνητρα που σχεδιάζονται και εφαρμόζονται με σκοπό την προσαρμογή των ατομικών αποφάσεων στους συλλογικά συμφωνηθέντες στόχους. Οι ΔΤΠ ταξινομούνται παραδοσιακά στα εξής: τιμολόγηση (π.χ. τιμολόγια ύδρευσης), περιβαλλοντικοί φόροι και επιβαρύνσεις, επιδοτήσεις (για προϊόντα και πρακτικές), εμπορία (π.χ. εμπορεύσιμη άδεια για ρύπανση ή άντληση υδάτων, μηχανισμοί αντιστάθμισης, πληρωμές για περιβαλλοντικές υπηρεσίες) και, τέλος, εθελοντικές συμφωνίες και συστήματα διαχείρισης κινδύνου (όπως ασφάλειες ή υποχρεώσεις). Οι ΕΠΔ μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά ένα υφιστάμενο πλαίσιο πολιτικής παρέχοντας κίνητρα, αντί να επιβάλλουν, αλλαγές συμπεριφοράς που ενδέχεται να οδηγήσουν σε προσαρμογή.

Οι ΔΤΠ μπορούν να προωθήσουν την αλλαγή συμπεριφοράς μέσω κινήτρων ή αντικινήτρων, να αλλάξουν τις συνθήκες ώστε να καταστούν δυνατές οι οικονομικές συναλλαγές ή να μειωθεί ο κίνδυνος. Τις τελευταίες δεκαετίες, τα οικονομικά μέσα έχουν λάβει όλο και μεγαλύτερη προσοχή ως μελλοντική πορεία στην περιβαλλοντική διαχείριση, λόγω της ικανότητάς τους να ευθυγραμμίζουν τις ατομικές αποφάσεις με τους συλλογικά συμφωνηθέντες στόχους και να προωθούν τη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη. Το κύριο πλεονέκτημα αυτών των μέσων είναι η οικονομική τους αποτελεσματικότητα, δηλαδή η δυνατότητα κατανομής του βάρους της στρέβλωσης και της μείωσης όπου αυτό είναι φθηνότερο. Τα μειονεκτήματα είναι από την πλευρά της δικαιοσύνης, καθώς επηρεάζουν διαφορετικά διαφορετικούς παράγοντες ή κοινωνικές ομάδες, όχι απαραίτητα με προοδευτικό τρόπο, και συνδέονται αυστηρά με αυτό, σημαντικά μειονεκτήματα είναι από την πλευρά της πολιτικής σκοπιμότητας.

Τα μέσα οικονομικής πολιτικής έχουν εφαρμοστεί σε ένα ευρύ φάσμα περιβαλλοντικών πολιτικών. Για παράδειγμα, έχουν αναπτυχθεί συστήματα εμπορίας εκπομπών για την πολιτική μετριασμού της κλιματικής αλλαγής και έχουν επίσης χρησιμοποιηθεί EPI στο πλαίσιο των πολιτικών για την ποιότητα του αέρα, την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και την ενέργεια. Στην τελευταία περίπτωση, εφαρμόστηκαν μέσα πολιτικής για τη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης, συμπεριλαμβανομένων των ενεργειακών φόρων, των κανονισμών για τον καθορισμό ελάχιστου επιπέδου ενεργειακής απόδοσης και των εμπορεύσιμων λευκών πιστοποιητικών (TWC) για την εξοικονόμηση ενέργειας. Το έργο EuroPACE σκοπεύει να αναπτύξει έναν καινοτόμο χρηματοδοτικό μηχανισμό για την τόνωση των επενδύσεων ενεργειακής απόδοσης σε υφιστάμενα οικιστικά κτίρια. Το ερευνητικό έργο WEATHER «Weather extremes: impacts on transport systems and hazards for European regions» (Ακραίες καιρικές συνθήκες: επιπτώσεις στα συστήματα μεταφορών και κίνδυνοι για τις ευρωπαϊκές περιφέρειες) που χρηματοδοτείται από το 7ο ΠΠ παρέχει μια επισκόπηση των πιθανών κινήτρων για την προσαρμογή των μεταφορών και των δυνητικών επιπτώσεών τους.

Η εφαρμογή των ΕΠΠ στις πολιτικές για τα ύδατα παρουσιάζει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και προκλήσεις. Οι πλέον επαναλαμβανόμενοι ΔΣΕ στον τομέα των υδάτων είναι οι δασμοί, οι φόροι και οι επιβαρύνσεις, αλλά εφαρμόζονται επίσης ευρέως οι επιδοτήσεις και τα συνεργατικά καθεστώτα. Στην Ευρώπη, τα συστήματα εμπορίας για την ποσότητα του νερού, τα οποία είναι δημοφιλή στην Αυστραλία και τις ΗΠΑ, έχουν περιοριστεί σε λίγες περιπτώσεις που βρίσκονται στην Ισπανία, την Αγγλία και την Ουαλία. Μια καλή επισκόπηση των οικονομικών μέσων που εφαρμόζονται στον τομέα των υδάτων και αναφορές σε περιπτωσιολογικές μελέτες παρέχονται από το χρηματοδοτούμενο από την ΕΕ έργο EPI-Water. Το έργο παρήγαγε μεγάλο όγκο στοιχείων σχετικά με τους διάφορους τύπους, τα χαρακτηριστικά σχεδιασμού και τα αποτελέσματα των υφιστάμενων μέσων οικονομικής πολιτικής που σχετίζονται με τα ύδατα, καθώς και σχετικά με την πρακτική που καθοδηγεί την επιλογή και την εφαρμογή τους. Η διαδικασία αξιολόγησης είναι μία από τις λίγες ολοκληρωμένες και συνεπείς (π.χ. με τη χρήση των ίδιων αρχών αξιολόγησης) εκ των υστέρων επισκοπήσεις των EPI στον τομέα των υδάτινων πόρων στην Ευρώπη και, σε πολλές περιπτώσεις, η πρώτη που αποκάλυψε τη χρήση περιπτώσεων οικονομικών μέσων σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ.

Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι η συμμετοχή του κοινού αποτελεί κρίσιμο στοιχείο για την αύξηση της γενικής αποδοχής των ΕΠΠ και την παρακίνηση των ενδιαφερόμενων μερών να συμμετάσχουν. Αυτό δεν σημαίνει ότι απαιτείται πάντα η συμμετοχή του κοινού για να γίνει αποδεκτή η ΕΠΠ. Για παράδειγμα, η σημασία της συμμετοχής του κοινού μπορεί να μειωθεί σε περιπτώσεις όπου η ΕΠΠ αυτή καθαυτή ή η συγκεκριμένη λύση που προτίθεται να προωθήσει η ΕΠΠ έχει ήδη αποκτήσει δημόσια (κοινωνική) αποδοχή.

Κατά την εξέταση της εφαρμογής των EPI, υπάρχουν σημαντικές διαφορές στις ανάγκες, τις ευκαιρίες και τους περιορισμούς που αντιμετωπίζει κάθε χώρα. Ακόμη και εντός των χωρών, υπάρχει σημαντική διακύμανση στην ικανότητα εφαρμογής οικονομικών μέσων σε διάφορες περιφέρειες ή τομείς. Ορισμένες επιθυμητές αλλαγές είναι ευκολότερο να εφαρμοστούν μέσω οικονομικών μέσων, ενώ άλλες είναι ευκολότερο να εφαρμοστούν μέσω κανονισμών διοίκησης και ελέγχου. Οι ΕΠΔ δεν αποτελούν σε καμία περίπτωση υποκατάστατα άλλων τρόπων κυβερνητικής δράσης, αλλά μέσα που μπορούν να συμπληρώσουν και να ενισχύσουν τη διακυβέρνηση στο πλαίσιο ενός ευρέος συνδυασμού μέσων πολιτικής. Σε γενικές γραμμές, είναι δυνατόν να γίνει διάκριση μεταξύ: i) συνδυασμών EPI, στο πλαίσιο μιας στρατηγικής για «κίνητρα δέσμης μέτρων», και ii) ανάμειξης με άλλα είδη μέσων πολιτικής, συμπεριλαμβανομένων κανονιστικών μέσων, μέσων ευαισθητοποίησης, πληροφοριών κ.λπ. Κατά τον έλεγχο δυνητικών EPI, θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το υφιστάμενο μείγμα πολιτικής, αλλά η επιλογή δεν θα πρέπει να υπαγορεύεται από αυτό.

Το κόστος και τα οφέλη των EPI διερευνώνται ελάχιστα και λίγες πληροφορίες μπορούν να βρεθούν σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο συγκρίνονται με τις κλασσικές προσεγγίσεις διοίκησης και ελέγχου.

Το κόστος ενός EPI μπορεί να διακριθεί μεταξύ του άμεσου κόστους (π.χ. κόστος καταβολής του φόρου) και του κόστους συναλλαγής (π.χ. το κόστος χρόνου και χρήματος για τη μετάβαση στην αγορά, την εξεύρεση αγοραστή ή πωλητή, τη διαπραγμάτευση μιας αγοράς, την ολοκλήρωση της συναλλαγής και την επιστροφή από την αγορά). Το κόστος συναλλαγής μπορεί επίσης να σχετίζεται με την απαιτούμενη πρόσθετη παρακολούθηση. Για παράδειγμα, το κόστος συναλλαγής από την παρακολούθηση των υπόγειων ή των επιφανειακών υδάτων μπορεί να εμποδίσει τη θέσπιση φόρου (π.χ. φόρος για τη διάθεση μολυσμένων υδάτων αποστράγγισης σε ογκομετρική βάση), αλλά μπορεί επίσης να αξίζει να καταβληθεί για να διασφαλιστεί ότι ο φόρος είναι αποτελεσματικός. Ομοίως, ένας νέος μηχανισμός κατανομής του νερού μπορεί να αυξήσει την οικονομική αποδοτικότητα, αλλά να επιβάλει υψηλό κόστος διαπραγμάτευσης και επιβολής, καθιστώντας ενδεχομένως προτιμότερους τους απλούστερους μηχανισμούς κατανομής.

Τα οφέλη των ΕΠΠ περιλαμβάνουν τη βελτίωση της ποιότητας του περιβάλλοντος και της οικονομικής αποδοτικότητας, καθώς και την καλύτερη κοινωνική κατανομή της επιβάρυνσης για την επίτευξη του επιθυμητού στόχου. Ταυτόχρονα, οι EPI αυξάνουν τα έσοδα (στην περίπτωση των τελών) για τη χρηματοδότηση δραστηριοτήτων παρακολούθησης και ελέγχου της ρύπανσης ή κατανομής, για παράδειγμα, και μπορεί, ως εκ τούτου, να είναι σημαντικές για τη χρηματοδότηση μέτρων προσαρμογής.

Οι ΕΠΠ αναγνωρίζονται σε πολιτικό επίπεδο σε διάφορες σημαντικές πράξεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας και των εγγράφων πολιτικής:

• Η οδηγία-πλαίσιο της ΕΕ για τα ύδατα εισάγει ένα σύνολο αρχών και μέτρων που εξορθολογίζουν τη χρήση του νερού σε όλα τα κράτη μέλη. Το άρθρο 9 ζητεί την πλήρη ανάκτηση του κόστους των υπηρεσιών ύδρευσης μέσω της τιμολόγησης.
• Το προσχέδιο της ΕΕ του 2012 για τη διαφύλαξη των υδάτων της Ευρώπης τονίζει τη σημασία της τιμολόγησης του νερού ως κινήτρου και άλλων ΕΠΣ, όπως η εμπορία νερού και οι πληρωμές για οικοσυστημικές υπηρεσίες, στο μείγμα πολιτικής για τη βελτίωση της διαχείρισης των υδάτων στην Ευρώπη.
• Η δράση της ΕΕ για τη λειψυδρία και την ξηρασία (από το 2007) υπογραμμίζει τον ρόλο της τιμολόγησης των κινήτρων για την προσαρμογή της ζήτησης νερού και τη διασφάλιση της βιώσιμης διαχείρισης των υδάτων.
• Η οδηγία της ΕΕ για τις πλημμύρες (2007) ενθαρρύνει την υιοθέτηση πράσινων υποδομών και τη διαχείριση φυσικών πλημμυρών ανταμείβοντας οικονομικά τους διαχειριστές γης και τους χρήστες υδάτων.
• Η Κοινή Γεωργική Πολιτική περιλαμβάνει οικονομική ανταμοιβή (με τη μορφή επιδοτήσεων) για την προστασία του υδάτινου περιβάλλοντος.
• Η οδηγία για τη νιτρορύπανση (1991) προωθεί την έγκριση συμφωνιών συνεργασίας μέσω κωδίκων ορθών γεωργικών πρακτικών.
• Η στρατηγική για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (2013) ενθαρρύνει τη μεγαλύτερη χρήση της ασφάλισης για την οικοδόμηση ανθεκτικότητας έναντι των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, ιδίως της λειψυδρίας, της ξηρασίας και του κινδύνου πλημμύρας.
• Η πολιτική της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα (συμπεριλαμβανομένων των οδηγιών για τους οικοτόπους και τα πτηνά και του χρηματοδοτικού μηχανισμού LIFE) ενθαρρύνει τη χρήση οικονομικών και μη οικονομικών ανταμοιβών για την προστασία των υδάτινων οικοσυστημάτων.

Ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των EPI θα μπορούσαν να διαρκέσουν από 1 έως 5 έτη.

Οι EPI είναι συνήθως μέτρα μακράς διαρκείας. Ωστόσο, η διάρκεια ζωής καθορίζεται συχνά από το πλαίσιο πολιτικής, την ισχύουσα ειδική νομοθεσία και την κοινωνική αποδοχή.