Έλεγχος της δηλητηρίασης από ciguatera στις Κανάριες Νήσους, Ισπανία

Η δηλητηρίαση από Ciguatera (CP) προκαλείται από την κατανάλωση ψαριών που έχουν συσσωρεύσει σιγουατοξίνες μέσω της τροφικής αλυσίδας λόγω της παρουσίας ορισμένων τοξικών μικροφυκών (Gambierdiscus spp. και Fukuyoa spp.). Οι παραδοσιακές ενδημικές περιοχές για τα ciguatoxic ψάρια περιλαμβάνουν περιοχές στην Καραϊβική Θάλασσα και τον Ειρηνικό και τον Ινδικό Ωκεανό. Τα είδη ψαριών που συνδέονται συχνότερα με περιπτώσεις κιγκουάτερα περιλαμβάνουν barracuda, grouper, amberjack, red snapper, moray eel, hogfish, σκουμπρί, surgeonfish και παπαγάλο.

Στην Ευρώπη, τα είδη Gambierdiscus και Fukuyoa βρίσκονται στα ισπανικά και πορτογαλικά νησιά του Ατλαντικού, καθώς και σε αρκετά νησιά της Μεσογείου, συμπεριλαμβανομένης της Κρήτης, της Κύπρου και των Βαλεαρίδων Νήσων, σύμφωνα με το έργο Eurocigua (2016-2021), το οποίο συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων και την Ισπανική Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (AESAN). Στο πλαίσιο του πρωτοκόλλου CTX που εκπονήθηκε από τη Γενική Διεύθυνση Αλιείας των Καναρίων Νήσων, το 13 % των 8 828 ιχθύων που αλιεύθηκαν στις Καναρίους Νήσους από τον επαγγελματικό αλιευτικό τομέα βρέθηκαν θετικοί σε CTX και διατέθηκαν από εξουσιοδοτημένους μεταποιητές (ΓΔ Αλιείας, μη δημοσιευμένα δεδομένα).

Οι σιγουατοξίνες δεν καταστρέφονται με το μαγείρεμα ή την κατάψυξη των ψαριών. Επιπλέον, οι τοξίνες είναι άχρωμες, άοσμες και άγευστες, γεγονός που καθιστά αδύνατη την ανίχνευσή τους κατά τη διάρκεια του φαγητού. Τα συμπτώματα της CP μπορεί να περιλαμβάνουν ναυτία, έμετο, διάρροια, κοιλιακές κράμπες, αίσθηση καψίματος των χειλιών, της γλώσσας και των άκρων (επίσης ως απάντηση στο κρύο ερέθισμα), μεταλλική γεύση στο στόμα, πόνο στις αρθρώσεις και τους μυς, κνησμό του δέρματος, μυϊκή αδυναμία, θολή όραση, επώδυνη επαφή, χαμηλή αρτηριακή πίεση και αργό καρδιακό ρυθμό. Τα νευρολογικά συμπτώματα συνήθως υποχωρούν εντός εβδομάδων, αν και ορισμένα συμπτώματα μπορεί να διαρκέσουν μήνες. Ενώ η CP είναι σπάνια θανατηφόρα, τα σοβαρά κρούσματα μπορεί να οδηγήσουν σε θάνατο (ECDC, 2021).

Ενώ οι εστίες δηλητηρίασης από ciguatera στις χώρες της ηπειρωτικής Ευρώπης έχουν συνδεθεί με την κατανάλωση εισαγόμενων ψαριών, έχουν αναφερθεί αυτόχθονες εστίες στις Κανάριες Νήσους και τη Μαδέρα. Στις Κανάριες Νήσους, μεταξύ 2008-2023 σημειώθηκαν 22 αυτόχθονες εστίες, με 129 άτομα να πλήττονται.

Υπό το μεταβαλλόμενο κλίμα, οι θερμοκρασίες της επιφάνειας της θάλασσας προβλέπεται να αυξηθούν κατά 0,4-1,4 βαθμούς Κελσίου έως τα μέσα του εικοστού πρώτου αιώνα. Αυτό είναι πιθανό να αυξήσει τους ρυθμούς ανάπτυξης τοξικών μικροφυκών, με αποτέλεσμα υψηλότερες πυκνότητες πληθυσμού. Αναμένονται επίσης επεκτάσεις εύρους διαφόρων βαθμών γεωγραφικού πλάτους, όταν πληρούνται οι ειδικές ανά είδος απαιτήσεις οικοτόπων (π.χ. θερμοκρασία, κατάλληλο υπόστρωμα, χαμηλή αναταραχή, φως, αλατότητα, pH) (Tester et al., 2020). Το 2017, το Gambierdiscus εντοπίστηκε για πρώτη φορά στις Βαλεαρίδες Νήσους, επιβεβαιώνοντας την παρουσία αυτών των τοξικών μικροφυκών στη δυτική Μεσόγειο Θάλασσα (Diogène et al., 2021). Οι αυξανόμενες πυκνότητες και το εύρος των τοξικών μικροφυκών μπορεί να σημαίνουν ότι η CP είναι πιο διαδεδομένη στην Ευρώπη στο μέλλον.

Στόχος των πρωτοβουλιών που υλοποιούνται στις Καναρίους Νήσους είναι η μείωση του αριθμού των κρουσμάτων δηλητηρίασης από ciguatera και ο περιορισμός του κινδύνου εκδήλωσης εστιών.

Υλοποιήθηκαν δύο κύριες δράσεις για τον περιορισμό του κινδύνου δηλητηρίασης από ciguatera στις Κανάριες Νήσους: παρακολούθηση της παρουσίας σιγκουατοξινών σε ορισμένα ψάρια και συμπεριλαμβανομένης της δηλητηρίασης από σιγκουάτερα ως ασθένειας υποχρεωτικής δήλωσης.

1) Έλεγχος των αλιευμάτων ψαριών για σιγουατοξίνες στην αλιεία

Από τον Ιούνιο του 2009, η Γενική Διεύθυνση Αλιείας της κυβέρνησης των Καναρίων Νήσων εφαρμόζει πρωτόκολλο για τον προσδιορισμό της παρουσίας ή της απουσίας σιγουατοξίνης σε ορισμένα είδη που υπερβαίνουν ένα δεδομένο βάρος, πριν από την πώλησή τους. Το πρωτόκολλο αυτό, που επισυνάπτεται, είναι υποχρεωτικό για τον τομέα της επαγγελματικής αλιείας μικρής κλίμακας (νωπά ψάρια) των Καναρίων Νήσων. Οι ερασιτέχνες αλιείς ενημερώνονται για τη ΣΠ και την ύπαρξη αυτού του πρωτοκόλλου (είδη και βάρη). Ενθαρρύνονται αλλά δεν υποχρεούνται να εφαρμόζουν το πρωτόκολλο στα αλιευόμενα είδη πριν από την κατανάλωσή τους (βλ. συνημμένο φυλλάδιο).

Τα είδη-στόχοι και τα κατώτατα όρια βάρους έχουν επιλεγεί από ομάδα εμπειρογνωμόνων (κτηνίατροι, τοξικολόγοι, θαλάσσιοι βιολόγοι, επαγγελματίες στον τομέα της αλιείας και της δημόσιας υγείας). Επί του παρόντος, τα είδη (και τα βάρη) που παρακολουθούνται είναι: κεχριμπαρόψαρα (Seriola spp.) – 12 kg· dusky grouper (Epinephelus marginatus)– 12 kg· κυανόψαρο (Pomatomus saltatrix)– 9 kg· νησιωτικό σφυρηλατημένο (Mycteroperca fusca)– 7 kg· και wahoo (Acanthocybium solandri)- 35 kg.

Το 2022 καθορίστηκαν κριτήρια για την εισαγωγή αλλαγών στα είδη και το βάρος που παρακολουθείται. Ένα νέο είδος μπορεί να συμπεριληφθεί μόνο εάν ήταν η πηγή επιβεβαιωμένου αυτόχθονου κρούσματος CP και τα ψάρια είχαν αιχμαλωτιστεί στα ύδατα των Καναρίων Νήσων. Επιπλέον, το όριο βάρους των ειδών που περιλαμβάνονται επί του παρόντος μπορεί να μειωθεί σε μία από αυτές τις δύο περιπτώσεις: i) εάν ένα ψάρι που υποβλήθηκε σε ανίχνευση σιγουατοξίνης και βρέθηκε θετικό υπερβαίνει το όριο βάρους έως 500 gr και παρουσιάζει υψηλή τοξικότητα, ή ii) εάν ένα ψάρι που αλιεύθηκε στα ύδατα των Καναρίων Νήσων και ζύγιζε κάτω από το όριο βάρους ήταν η πηγή επιβεβαιωμένης αυτόχθονης κιγουατέρας, οπότε το νέο όριο βάρους θα καθορίζεται στο βάρος του συγκεκριμένου ψαριού. 

2) Συμπεριλαμβανομένης της δηλητηρίασης από ciguatera ως ασθένεια που πρέπει να δηλώνεται.

Από το 2015, η δηλητηρίαση από ciguatera είναι μια υποχρεωτική δηλητηρίαση στις Κανάριες Νήσους. Είναι το μόνο μέρος εντός της ΕΕ και ένα από τα λίγα σε όλο τον κόσμο (συμπεριλαμβανομένης της Φλόριντα, της Χαβάης και του Χονγκ Κονγκ) όπου οι γιατροί που διαγιγνώσκουν τη δηλητηρίαση πρέπει να αναφέρουν την ασθένεια. Οι ιατροί, καταχωρίζοντας το ciguatera ως αιτία δηλητηρίασης στο κλινικό αρχείο ασθενούς στο δημόσιο σύστημα υγείας, λαμβάνουν αυτόματα ειδοποίηση για τη συμπλήρωση του εντύπου κοινοποίησης. Ως εκ τούτου, οι αρχές δημόσιας υγείας μπορούν να διερευνήσουν περαιτέρω και να επιβεβαιώσουν την υπόθεση. Οι ιδιώτες ιατροί μπορούν να κατεβάσουν το ίδιο έντυπο και να το στείλουν στις αρχές δημόσιας υγείας μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου.

Τα τελευταία χρόνια, ο αριθμός των κρουσμάτων δηλητηρίασης από ciguatera έχει μειωθεί στις Κανάριες Νήσους. Μολονότι αυτό θα μπορούσε να είναι αποτέλεσμα των μέτρων ελέγχου που εφαρμόστηκαν, η μείωση αυτή θα μπορούσε επίσης να συνδέεται με την πανδημία COVID-19 ή με τη χαμηλή ευαισθητοποίηση των επαγγελματιών του τομέα της υγείας που δεν αναφέρουν τη νόσο.

Τα ακόλουθα ενδιαφερόμενα μέρη συμμετέχουν στο πρόγραμμα ελέγχου των ιχθύων:

• ΓΔ Αλιείας, Κυβέρνηση των Καναρίων Νήσων: δημόσια διοίκηση με αρμοδιότητες σε θέματα αλιείας.
• Gestión del Medio Rural de Canarias (Διαχείριση του αγροτικού περιβάλλοντος των Καναρίων Νήσων) GMR Canarias, S.A.U.: δημόσιος φορέας που ανήκει στο GDF και παρέχει υποστήριξη στη διαχείριση του πρωτοκόλλου.
• Γενική Διεύθυνση Δημόσιας Υγείας (ΓΔ Δημόσιας Υγείας), Κυβέρνηση των Καναρίων Νήσων: δημόσια διοίκηση με αρμοδιότητες στον τομέα της δημόσιας υγείας (ιδίως τμήματα ασφάλειας τροφίμων και επιδημιολογίας).
• Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Υγείας των Ζώων και Ασφάλειας των Τροφίμων (IUSA-ULPGC): εργαστήριο αρμόδιο για την ανάλυση ιχθύων στο πλαίσιο της επίσημης παρακολούθησης του ΣΠ.
• Τομέας επαγγελματικής αλιείας μικρής κλίμακας (νωπά ψάρια): τριάντα ενώσεις που συμμετέχουν στη δειγματοληψία σε οκτώ νησιά.

Η ΓΔ Αλιείας και GMR, το εργαστήριο IUSA-ULPGC και ο τομέας της επαγγελματικής αλιείας συμμετέχουν στην προετοιμασία και τη διαχείριση των δειγμάτων ιχθύων και βρίσκονται σε καθημερινή στενή επαφή μέσω του συστήματος διαδικτυακών εργαλείων ιχνηλασιμότητας.

Η ΓΔ Αλιείας και η ΓΔ Δημόσιας Υγείας βρίσκονται σε τακτική επικοινωνία, επικαιροποιώντας όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για τη βέλτιστη εφαρμογή και των δύο πρωτοκόλλων (αλιεία και υγεία). Στο εγγύς μέλλον θα συσταθεί μόνιμη ομάδα εμπειρογνωμόνων για να συνδράμει στη διαδικασία λήψης αποφάσεων σχετικά με το αλιευτικό πρωτόκολλο.

Για την καλύτερη κατανόηση των κινδύνων της CP στην Ευρώπη, η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) και η ισπανική Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (AESAN) χρηματοδότησαν από κοινού το έργο EuroCigua μεταξύ Ιουνίου 2016 και Ιανουαρίου 2021. Το έργο αποσκοπούσε στον προσδιορισμό της εξάπλωσης και των κύριων χαρακτηριστικών του ciguatera στην Ευρώπη· μέτρηση των επιπέδων βιοτοξινών στα μικροφύκη και στα ψάρια· και ανάπτυξη αναλυτικών μεθόδων για τον χαρακτηρισμό αυτών των τοξινών (EFSA).

Παρά τα αυξανόμενα επιστημονικά στοιχεία και το ενδιαφέρον των μέσων ενημέρωσης, η ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με το πρόβλημα παραμένει χαμηλή. Σύμφωνα με μια έρευνα του 2018, λίγο πάνω από το 10% του πληθυσμού στις Κανάριες Νήσους είχε κάποια επίγνωση της ciguatera και λιγότερο από το 4% γνώριζε για περιπτώσεις δηλητηρίασης στις Κανάριες Νήσους. Μεταξύ των ερωτηθέντων, το 82% επιθυμούσε να λάβει περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το ciguatera, κυρίως μέσω της τηλεόρασης και των κοινωνικών δικτύων. Η ενημέρωση του κοινού και τα σχέδια παρακολούθησης είναι ουσιαστικής σημασίας για τη βελτίωση της πρακτικής της αξιολόγησης τρωτότητας για την επισιτιστική ασφάλεια και τη μείωση του κινδύνου ΣΠ. Ως εκ τούτου, είναι αναγκαίο να σχεδιαστεί ένα πρόγραμμα στο πλαίσιο της ενημέρωσης σχετικά με τον κίνδυνο, ώστε να γνωρίζουμε αν το κοινό λαμβάνει, κατανοεί και ανταποκρίνεται κατάλληλα (Bilbao-Sieyro et al., 2019).

Κατά τη διάρκεια του έργου EuroCigua (2016-2021), το εργαστήριο IUSA- ULPGC έλαβε επιστημονική και τεχνική υποστήριξη για τις αναλύσεις από το Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Αναφοράς για τις Θαλάσσιες Τοξίνες (Vigo) και το Ινστιτούτο Γεωργικής Έρευνας και Τεχνολογίας (IRTA). Αυτό οδήγησε στην εναρμόνιση των διαφόρων πρωτοκόλλων. Ως εκ τούτου, η συμμετοχή στο ερευνητικό έργο είχε άμεσο αντίκτυπο στη βελτίωση της καθημερινής δραστηριότητας που πραγματοποιείται για το πρόγραμμα επίσημων ελέγχων. Το έργο επέτρεψε επίσης την άμεση και έμμεση επαφή με τον τροφικό ιστό, αναλύοντας την κατάσταση των διαφόρων ειδών ψαριών, όσον αφορά τη συμβολή τους στη διατήρηση των σιγουατοξινών στο θαλάσσιο περιβάλλον.

Επιπλέον, χάρη στο έργο EuroCigua και τη συνεργασία με τη ΓΔ Αλιείας της κυβέρνησης των Καναρίων Νήσων, 46 ciguatoxic ψάρια από τον επίσημο έλεγχο της ΣΕ ήταν διαθέσιμα για εργαστηριακές εργασίες. Τα ψάρια νεκρώθηκαν σε εγκαταστάσεις της IUSA και 660 kg μυών και συκωτιών παραδόθηκαν στο πανεπιστήμιο του Vigo για την παρασκευή υλικών αναφοράς για τη σιγουατοξίνη (Castro et al., 2022), η μελλοντική διαθεσιμότητα των οποίων θα ωφελήσει τα εργαστήρια παγκοσμίως που εργάζονται για την ανίχνευση σιγουατοξινών.

Το έργο EuroCigua οδήγησε στη δημιουργία ενός δικτύου συνεργασίας διαφόρων αναγνωρισμένων διεθνών οργανισμών που συμμετέχουν στην ανάπτυξη γνώσεων σχετικά με τις περιβαλλοντικές συνθήκες των τοξινών ciguatera.

Οι δραστηριότητες DGP-GMR χρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας (ΕΤΘΑ 2014-2020) και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας, Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας (ΕΤΘΑΥ 2021-2027). Επίσης, επί του παρόντος διεξάγεται μελέτη σχετικά με τον οικονομικό αντίκτυπο στον τομέα της αλιείας (χρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (EDRF) και το INTERREG V-A Ισπανία-Πορτογαλία MAC 2014-2020). Το κόστος των δράσεων που ανέλαβε η Γενική Διεύθυνση Δημόσιας Υγείας περιλαμβάνεται στον γενικό προϋπολογισμό για το 2023.

Το κύριο όφελος των μέτρων ελέγχου είναι η αυξημένη ασφάλεια των τροφίμων. Το όφελος για την τοπική αλιεία είναι ότι, σύμφωνα με το πρωτόκολλο δοκιμών τοξινών ciguatera, 7.717 (87%) μεγάλα ψάρια έφθασαν στην εμπορική αλυσίδα με επιβεβαιωμένη επισιτιστική ασφάλεια. Τα ισχύοντα μέτρα ελέγχου της ciguatera επέτρεψαν την αποφυγή των απαγορεύσεων αλίευσης ιχθύων.

Η δηλητηρίαση από Ciguatera κατέστη υποχρεωτική δηλωτέα νόσος στις Καναρίους Νήσους με την έναρξη ισχύος τροποποίησης της ισχύουσας εθνικής νομοθεσίας το 2015 (3992 ORDEN της 17/08/2015 σχετικά με τη σύσταση του δικτύου επιδημιολογικής επιτήρησης των Καναρίων Νήσων). Η εν λόγω νομοθεσία ορίζει ότι κάθε περίπτωση CP που διαγιγνώσκεται από ιατρό πρέπει να κοινοποιείται στην αρχή δημόσιας υγείας εντός 24 ωρών από τη διάγνωση, συμπεριλαμβανομένων των δεδομένων ταυτοποίησης του ασθενούς και του κοινοποιούντος ιατρού και της κλινικής παρουσίασης της δηλητηρίασης.

Το πρωτόκολλο ανίχνευσης CTX έχει εφαρμοστεί από το 2009 με ανάλυση. Το πρωτόκολλο αυτό είναι υποχρεωτικό για όλες τις επαγγελματικές αλιευτικές οντότητες μικρής κλίμακας. Το ψήφισμα της ΓΔ Αλιείας του Αυγούστου 2022 βρίσκεται επί του παρόντος σε ισχύ. 

Το πρόγραμμα παρακολούθησης για τον προσδιορισμό της παρουσίας ή της απουσίας σιγουατοξίνης στα ψάρια λειτουργεί από το 2009, αλλά το 2011 η μεθοδολογία για την ανίχνευση CTX άλλαξε. Η υποχρέωση κοινοποίησης της CP στην Αρχή Δημόσιας Υγείας ισχύει από το 2015.  Η ευαισθητοποίηση είναι μια συνεχής διαδικασία, με δραστηριότητες που επικεντρώνονται στην ενημέρωση των ατόμων και των εργαζομένων στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης που έχουν προγραμματιστεί για το 2023 και το 2024.

Το έργο Eurocigua διήρκεσε από το 2016 έως το 2020. Το έργο Eurocigua II ξεκίνησε το 2022 και θα συνεχιστεί έως το 2025.

Το σύστημα επιτήρησης δεν έχει προκαθορισμένη διάρκεια ζωής. Προβλέπεται να εφαρμόζεται συνεχώς από την κυβέρνηση των Καναρίων Νήσων και να είναι αποτελεσματική μακροπρόθεσμα.

Isabel Falcón Garcia,

Preventive Medicine and Public Health Specialist, Epidemiology and Prevention Service, Canary Islands General-Directorate of Public Health

ifalgar@gobiernodecanarias.org

María Teresa Mendoza Jiménez

Veterinary, Directorate-General for Fisheries

mmenjime@gobiernodecanarias.org

Diogene et al., 2021. Αξιολόγηση των σιγουατοξινών στα θαλασσινά και το περιβάλλον στην Ευρώπη.

Canals et al., 2021. Χαρακτηρισμός κινδύνου δηλητηρίασης από ciguatera στην Ευρώπη

Castro et al., 2022. Παρασκευή υλικών αναφοράς για τις κιγουατοξίνες από τα ψάρια των Καναρίων Νήσων (Ισπανία) και του Αρχιπελάγους της Μαδέρας (Πορτογαλία)

Bilbao-Sieyro et al., 2019. Απόκτηση γνώσεων σχετικά με τη δηλητηρίαση ψαριών Ciguatera στον πληθυσμό των Καναρίων Νήσων.