Αποκατάσταση οικοτόπων και ολοκληρωμένη διαχείριση στο δέλτα του Έβρου για τη βελτίωση της προστασίας της βιοποικιλότητας και της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή

Το Δέλτα του Έβρου είναι ένα σύστημα υγροτόπων διεθνούς σημασίας, το οποίο θεωρείται ιδιαίτερα ευάλωτο στην κλιματική αλλαγή. Το δέλτα επηρεάζεται από τη διάβρωση των ακτών και την υποχώρηση που προκαλείται από τη μείωση της προσφοράς ρευστών ιζημάτων. Το πρόβλημα αυτό επιδεινώνεται από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας (επί του παρόντος 2 mm/έτος κατά μέσο όρο) και την καθίζηση της ξηράς. Λόγω της κλιματικής αλλαγής και της περαιτέρω προόδου στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας, περίπου το ήμισυ του δέλτα θα μπορούσε να επηρεαστεί από τη διάβρωση και την υποχώρηση του^21ου αιώνα. Ειδικότερα, στο επίπεδο της θάλασσας του Δέλτα του Έβρου αναμένεται να αυξηθεί μεταξύ 0,53 m (σύμφωνα με τον μέσο όρο RCP 4.5) και 0,73 m (σύμφωνα με τον μέσο όρο RCP 8.5) κατά 2100 (Genua-Olmedo et al. 2016). Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας όχι μόνο θα προκαλέσει παράκτια βύθιση, αλλά θα συνεπάγεται επίσης αυξανόμενες επιπτώσεις των θαλάσσιων καταιγίδων. Το δέλτα είναι ήδη εξαιρετικά ευάλωτο σε ακραία θαλάσσια φαινόμενα. Το 2020, η καταιγίδα Gloria με κύματα καταιγίδων ύψους έως 8 μέτρων και βροχοπτώσεις 200 λίτρων ανά τετραγωνικό μέτρο πλημμύρισαν μεγάλο μέρος της γης του δέλτα, των λιμνοθάλασσών της και των ορυζώνων της. Η θάλασσα έφτασε τα 2 έως 3 χιλιόμετρα στην ενδοχώρα, και συνολικά 30 km² καλύφθηκαν από αλμυρό νερό.

Οι παράκτιες λιμνοθάλασσες Alfacada και Tancada βρίσκονται στο φυσικό πάρκο του Δέλτα του Έβρου. Η λιμνοθάλασσα Alfacada είναι πλέον προστατευόμενη περιοχή. Τα τελευταία χρόνια ήταν ένα ιδιωτικό κτήμα που χρησιμοποιήθηκε για κυνήγι· αυτό οδήγησε σε απομόνωση από τη θάλασσα και τον ποταμό και στην εισαγωγή γλυκού νερού από το σύστημα άρδευσης των γειτονικών ορυζώνων. Η λιμνοθάλασσα Alfacada είναι επίσης ευάλωτη στις επιπτώσεις του ελλείμματος των ιζημάτων και της αύξησης της στάθμης της θάλασσας, καθώς η περιοχή κοντά στις εκβολές του ποταμού υποχωρεί γρήγορα. Τα αλμυρά έλη της λιμνοθάλασσας της Τανκάδας έχουν υποστεί ζημιές από την εντατική ιχθυοκαλλιέργεια. Απαιτήθηκε πολλή δουλειά για να αποκατασταθεί αυτή η προστατευόμενη περιοχή στη φυσική της κατάσταση, ανακτώντας τη συνδετικότητά της με τον κόλπο Alfacs μέσω της αφαίρεσης αναχωμάτων, μεταξύ άλλων δράσεων αποκατάστασης.

Μεταξύ 2009 και 2018, δύο έργα LIFE υλοποιήθηκαν στο Δέλτα του Έβρου για την αντιμετώπιση των προκλήσεων της υποβάθμισης των υγροτόπων λόγω των ανθρώπινων δραστηριοτήτων (δηλαδή της γεωργίας και της υδατοκαλλιέργειας), της ανόδου της στάθμης της θάλασσας και της καθίζησης. Κύριος στόχος του πρώτου έργου (ΔΕΛΤΑ-ΛΑΓΚΟΝ)ήταν η βελτίωση της οικολογικής κατάστασης των λιμνοθάλασσων της Αλφακάδας και της Τανκάδας μέσω μέτρων αποκατάστασης και διαχείρισης οικοτόπων, όπως η απομάκρυνση των υποδομών που παρεμποδίζουν την οικολογική συνδεσιμότητα, η δημιουργία νέων οικοτόπων λιμνοθάλασσας σε υφιστάμενες ορυζώνες και η αποκατάσταση των ενδιαιτημάτων βάλτων σε εγκαταλελειμμένες εγκαταστάσεις υδατοκαλλιέργειας. Οι κύριοι ειδικοί στόχοι του έργου ήταν οι εξής:

1. Βελτίωση της οικολογικής και υδρολογικής συνδεσιμότητας της λιμνοθάλασσας Alfacada με την εφαρμογή μέτρων αποκατάστασης που αποσκοπούν στη μείωση των επιπτώσεων της αυξανόμενης διάβρωσης των ακτών και στη βελτίωση της κατάστασης των οικοτόπων και των ειδών προτεραιότητας·
2. Αύξηση της επέκτασης των παράκτιων ενδιαιτημάτων της λιμνοθάλασσας Alfacada, αποκαθιστώντας μέρος των αρχικών περιοχών της λιμνοθάλασσας που έχουν μετατραπεί σε ορυζώνες·
3. Βελτίωση της οικολογικής κατάστασης και της υδρολογικής σύνδεσης των παλαιών αλυκών του Sant Antoni (περιοχή λιμνοθάλασσας της Τανκάδας), μέσω της αποκατάστασης των περιοχών που πλήττονται από εγκαταλελειμμένες εγκαταστάσεις υδατοκαλλιέργειας·
4. Ανάπτυξη διαδικασιών για την παρακολούθηση και διάδοση των οικολογικών αξιών των αποκατεστημένων περιοχών, ώστε να αυξηθεί η ευαισθητοποίηση και η γνώση του κοινού μεταξύ των χρηστών και των διαχειριστών των χώρων, καθώς και της κοινωνίας γενικότερα.

Το διαδοχικό έργο EBRO- ADMICLIM αποσκοπούσε στην εφαρμογή ενός συνδυασμού μέτρων μετριασμού και προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή μέσω μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης για τη διαχείριση των υδάτων, των ιζημάτων και των οικοτόπων (πεδία ρυζιού και υγρότοποι). Επικεντρώθηκε στους ακόλουθους πολλαπλούς στόχους:

• Αύξηση της ανύψωσης του εδάφους μέσω της παροχής ιζημάτων ποταμών στο δέλτα μέσω της μεταφοράς ιζημάτων και της διαχείρισης των υδάτων·
• Μείωση της διάβρωσης των ακτών·
• Αύξηση της δέσμευσης του άνθρακα στο έδαφος·
• Μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (GHG) από αναποφλοίωτους ρυζιού·
• Βελτίωση της ποιότητας των υδάτων·
• Διατήρηση και βελτίωση πολύτιμων (φυσικών) οικοτόπων.

Το κύριο μέτρο προσαρμογής για την αύξηση της ανθεκτικότητας στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας που εξετάζεται στο δέλτα του Έβρου είναι η αποκατάσταση της υδρολογικής συνδεσιμότητας μεταξύ λιμνοθάλασσας και θάλασσας, έτσι ώστε οι εισροές ιζημάτων στις λιμνοθάλασσες να αυξάνονται κατά τη διάρκεια θαλάσσιων καταιγίδων. Επιπλέον, έχουν δοκιμαστεί καινοτόμες προσεγγίσεις για την επαναχρησιμοποίηση ιζημάτων διαφορετικής προέλευσης και την έγχυση τους στο δέλτα του Έβρου. Στο πλαίσιο αυτού του συνολικού πεδίου εφαρμογής, έχουν υλοποιηθεί διάφορες ειδικές δράσεις στο πλαίσιο των δύο έργων για την αντιμετώπιση των συνεπειών της υποβάθμισης των οικοτόπων και των επιπτώσεων της ανόδου της στάθμης της θάλασσας. Τα κύρια μέτρα που υλοποιήθηκαν από το έργο DELTA-LAGOON περιλαμβάνουν:

• Βελτίωση του υδρολογικού δικτύου της λιμνοθάλασσας της Αλφακάδας, με τον καθαρισμό των καναλιών που παρακάμπτουν τη λιμνοθάλασσα και την κατασκευή ενός νέου καναλιού που συνδέει άμεσα τη λιμνοθάλασσα και τον ποταμό, υποστηρίζοντας έτσι την παροχή ιζημάτων ποταμού στο δέλτα.
• Βελτίωση της υδρολογικής σύνδεσης των αλατισμένων ελών που χωρίστηκαν από αναχώματα και απομονώθηκαν το ένα από το άλλο.
• Πολιτογράφηση των ορυζώνων πίσω στην παράκτια λιμνοθάλασσα και μιας παλιάς εγκατάστασης υδατοκαλλιέργειας πίσω στον οικότοπο αλμυρών ελών.
• Δημιουργία μικρών νησιών ως περιοχές ωοτοκίας για τα θαλάσσια πουλιά.
• Περιορισμός της πρόσβασης σε ορισμένες περιοχές προκειμένου να μετριαστούν οι επιπτώσεις των θηρευτών και της ανθρώπινης συχνότητας.
• Επαναφορά της ευρωπαϊκής χελώνας λιμνοθάλασσας.

Το έργο EBRO-ADMICLIM υλοποίησε τα ακόλουθα κύρια μέτρα:

• Δοκιμή της έγχυσης ιζημάτων από τη μονάδα καθαρισμού του νερού Tarragona στο δίκτυο άρδευσης του Δέλτα του Έβρου με στόχο την αξιολόγηση της επαναχρησιμοποίησης των εν λόγω ιζημάτων ως πόρων που συμβάλλουν στην οικονομική ανθεκτικότητα.
• Δοκιμή επαναχρησιμοποίησης ιζημάτων που λαμβάνονται από δεξαμενές που βρίσκονται κατά μήκος του ποταμού Έβρου. Αυτά τα ιζήματα εγχύθηκαν στο τελικό τμήμα του ποταμού Έβρου. Κατά τη δοκιμή αξιολογήθηκε η δυνατότητα μεταφοράς ιζημάτων υπό τις τρέχουσες υδρολογικές συνθήκες του ποταμού, προκειμένου να προσδιοριστεί η σκοπιμότητα μεταφοράς ιζημάτων από τους ταμιευτήρες στο δέλτα.
• Βελτιστοποίηση δύο υπαρχόντων κατασκευασμένων υγροτόπων ανοίγοντας τα κανάλια άρδευσης και αντικαθιστώντας το στάσιμο νερό με νέο νερό. Οι παρεμβάσεις αυτές επέτρεψαν τη μεγιστοποίηση της ανύψωσης του εδάφους και της δέσμευσης του άνθρακα, καθώς και τη βελτίωση της αφομοίωσης θρεπτικών ουσιών και ρύπων με θετικές επιδράσεις στην ποιότητα του νερού.
• Μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και βελτίωση της δέσμευσης του άνθρακα στα ορυζώνια του Δέλτα του Έβρου με νέες γεωπονικές πρακτικές, όπως η εναλλακτική μέθοδος διαχείρισης νερού διαβροχής και ξήρανσης για την καλλιέργεια ρυζιού.
• Επικαιροποιημένη αξιολόγηση των περιοχών που είναι πιο ευάλωτες στην καθίζηση και την άνοδο της στάθμης της θάλασσας.

Τέλος, το έργο EBRO-ADCLIM ανέπτυξε σχέδιο δράσης για το κλίμα για το Δέλτα του Έβρου, συμπεριλαμβανομένων άλλων συγκεκριμένων και αποτελεσματικών μέτρων για την προσαρμογή και τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής, θεσπίζοντας τις οδηγίες και τις δράσεις που πρέπει να υλοποιηθούν μετά την ολοκλήρωση του έργου. Αυτό υποστηρίχθηκε από μια συμμετοχική διαδικασία με τοπικούς ενδιαφερόμενους φορείς, συμπεριλαμβανομένου του τομέα του ρυζιού, των αρδευτικών κοινοτήτων και των ΜΚΟ για τη διατήρηση της φύσης. Το Σχέδιο Δράσης για το Κλίμα για το Δέλτα του Έβρου εγκρίθηκε και αποτελεί μέρος του τρέχοντος σχεδιασμού του Καταλανικού Γραφείου για την Κλιματική Αλλαγή. Ωστόσο, πολλές από τις αρμοδιότητες που απαιτούνται για την εφαρμογή των δράσεων του σχεδίου δεν εμπίπτουν στη δικαιοδοσία της κυβέρνησης της Καταλονίας· πρόκειται ουσιαστικά για ζήτημα της ισπανικής κυβέρνησης. Η κυβέρνηση της Ισπανίας δημοσιεύει επί του παρόντος ένα νέο σχέδιο αποκατάστασης των ακτών του Δέλτα του Έβρου, επίσης για την αντιμετώπιση των ζημιών που προκλήθηκαν από την καταστροφική καταιγίδα «Gloria» του 2020. Η κυβέρνηση της Καταλονίας προωθεί άλλες δράσεις για την αύξηση της ανθεκτικότητας του δέλτα, όπως μια πιλοτική δοκιμή για την παράκαμψη ιζημάτων στη δεξαμενή Riba-roja.

Οι κύριοι θεσμικοί φορείς (κυβέρνηση της Ισπανίας και κυβέρνηση της Καταλονίας) ήταν εταίροι του έργου DELTA-LAGOON, το οποίο υποστηρίχθηκε επίσημα από τα δημοτικά συμβούλια των δύο πόλεων όπου βρίσκονται οι λιμνοθάλασσες (Amposta και Sant Jaume d’Enveja). Άλλοι ενδιαφερόμενοι ενημερώθηκαν και ζητήθηκε η γνώμη τους κατά τη διάρκεια διαφόρων συνεδριάσεων.

Η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών αποτέλεσε βασική συνιστώσα του ακόλουθου έργου EBRO-ADMICLIM. Συμμετείχαν διάφορες ομάδες ενδιαφερομένων, συμπεριλαμβανομένων εκπροσώπων του τομέα του ρυζιού, των αρδευτικών κοινοτήτων (οι κοινότητες αυτές συγκαταλέγονται μεταξύ των κύριων ενδιαφερόμενων μερών του δέλτα και συμμετείχαν ως εταίροι του έργου) και ΜΚΟ. Ως εκ τούτου, η ανάπτυξη του σχεδίου δράσης για το κλίμα για το Δέλτα του Έβρου ήταν μια συμμετοχική διαδικασία που υποστήριζε τη θέσπιση κατευθυντήριων γραμμών και τον προσδιορισμό μέτρων με υψηλή συναίνεση.

Το έργο DELTA-LAGOON πέτυχε όλους τους προγραμματισμένους στόχους, αν και ορισμένες δράσεις καθυστέρησαν, λόγω διοικητικών προβλημάτων μεταξύ της κυβέρνησης της Ισπανίας και της κυβέρνησης της Καταλονίας. Η κύρια καθυστέρηση επηρέασε την αποκατάσταση των ορυζώνων στην παράκτια λιμνοθάλασσα της Αλφακάδας.

Οι στόχοι επίδειξης και καινοτομίας στο πλαίσιο ενός αξιόπιστου επιστημονικού παραδείγματος έχουν υλοποιηθεί με επιτυχία στο έργο EBRO-ADMICLIM. Έχουν αναπτυχθεί σχετικά αποτελέσματα όσον αφορά την καινοτομία και η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών ήταν επιτυχής. Ο κύριος περιορισμός ήταν η έλλειψη στήριξης για την επαναχρησιμοποίηση των ιζημάτων από την αρχή λεκάνης απορροής ποταμού.

Το συνολικό κόστος για την υλοποίηση του έργου DELTA-LAGOON ήταν 3 054 703 EUR (η χρηματοδότηση του LIFE από την ΕΕ ήταν 1 490 084 EUR). Τα κύρια οφέλη που προκύπτουν από την παρέμβαση του έργου είναι η αποκατάσταση των οικοτόπων άγριας πανίδας (62 εκτάρια νέων οικοτόπων), η αποκατάσταση ορισμένων προστατευόμενων ειδών και η αυξημένη ανθεκτικότητα των λιμνοθάλασσων και των ελών έναντι της ανόδου της στάθμης της θάλασσας. Τα οικονομικά οφέλη περιλάμβαναν τη δημιουργία θέσεων εργασίας για την εκτέλεση του έργου και για το νέο κέντρο επισκεπτών που χτίστηκε στη λιμνοθάλασσα της Τανκάδας. Δεν πραγματοποιήθηκε χρηματική αποτίμηση των οφελών.

Το συνολικό κόστος για την υλοποίηση του έργου EBRO-ADMICLIM ανήλθε σε 2.260,960,00 EUR (η χρηματοδότηση του προγράμματος LIFE από την ΕΕ ανήλθε σε 1.1124, 341,00 EUR). Τα κύρια οφέλη του έργου περιλαμβάνουν: τη δοκιμή επαναχρησιμοποίησης ιζημάτων διαφορετικής προέλευσης, την εφαρμογή γεωπονικών πρακτικών για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στον τομέα του ρυζιού, την εκπόνηση κατευθυντήριων γραμμών για τη μεταφορά ιζημάτων και την ανάπτυξη ενός μοντέλου μεταφοράς ιζημάτων (που αναπτύχθηκε από το Universidad de Córdoba). Η έγχυση ιζημάτων στον ποταμό Έβρο και τα κανάλια του δέλτα χρησίμευσε ως παράδειγμα για δραστηριότητες παρακολούθησης με στόχο τη βελτίωση της εισροής ιζημάτων: επί του παρόντος σχεδιάζεται παράκαμψη ιζημάτων στον ταμιευτήρα Riba-roja.

Τα οικοσυστήματα του δέλτα του Έβρου παρέχουν ένα οικότοπο για μια μεγάλη ποικιλία ειδών. Έχει μεγάλη σημασία σε ευρωπαϊκό επίπεδο, διότι αποτελεί ζωτικό σημείο στάσης για τις οδούς μετανάστευσης των πτηνών και φιλοξενεί σημαντικό αριθμό πτηνών που απαριθμούνται στο παράρτημα Ι της οδηγίας για τα πτηνά. Περισσότερα από 180,000 υδρόβια πτηνά χειμώνα και περίπου 40.000 ζεύγη φωλιάζουν στο δέλτα. Η περιοχή είναι ένα καθορισμένο φυσικό πάρκο στην Ισπανία και προστατεύεται από τις ευρωπαϊκές οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους, τη σύμβαση Ramsar και την UNESCO. Όλα τα μέτρα που στηρίζουν την αποκατάσταση του ποτάμιου συστήματος και την προστασία των οικοτόπων του κοινού ενδιαφέροντος συμβάλλουν στην επίτευξη των στόχων της οδηγίας-πλαισίου της ΕΕ για τα ύδατα (2000/60/ΕΚ), της οδηγίας για τις πλημμύρες (2007/60/ΕΚ) και των οδηγιών για τα πτηνά και τους οικοτόπους (2009/147/ΕΚ και 92/43/ΕΟΚ).

Το έργο DELTA-LAGOON διήρκεσε από το 2011 έως το 2014 και ακολούθησε το έργο EBRO-ADMICLIM από το 2014 και το 2018. Στο πλαίσιο του δεύτερου έργου που χρηματοδοτήθηκε από το LIFE, καταρτίστηκε σχέδιο δράσης για το κλίμα. Το σχέδιο αυτό εγκρίθηκε και αποτελεί πλέον μέρος της πρακτικής σχεδιασμού του Καταλανικού Γραφείου για την Κλιματική Αλλαγή.

Η διάρκεια ζωής των ανεπτυγμένων παρεμβάσεων δεν είναι προκαθορισμένη. Μπορούν να διατηρηθούν για μεγάλο χρονικό διάστημα, εάν διαχειριστούν και συντηρηθούν σωστά.

Carles Ibáñez
Eurecat Centre Tecnològic de Catalunya
Head of Climate Change Department
E-mail: carles.Ibanez@eurecat.org 

Έργα DELTA-LAGOON και EBRO-ADCLIM που χρηματοδοτήθηκαν από το LIFE