Ενίσχυση των οικολογικών δικτύων

Τα οικοσυστήματα και η βιοποικιλότητα έχουν από καιρό τεθεί σε κίνδυνο από πολυάριθμους παράγοντες, όπως η τροποποίηση των οικοτόπων λόγω αλλαγών στη χρήση γης, η απώλεια οικοτόπων λόγω ανθρώπινων δραστηριοτήτων (όπως η αστικοποίηση, η βιομηχανική επέκταση, η αποψίλωση και η ρύπανση), ο κατακερματισμός των οικοτόπων, για παράδειγμα λόγω των οδών κυκλοφορίας κ.λπ. Η κλιματική αλλαγή αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα που προσθέτει πρόσθετη πίεση στους οικοτόπους και τη βιοποικιλότητα. Κάθε οργανισμός έχει ορισμένες απαιτήσεις όσον αφορά τις κλιματικές συνθήκες. Αυτό αντικατοπτρίζεται στην παγκόσμια κατανομή των ειδών. Οι αυξανόμενες θερμοκρασίες, οι μεταβαλλόμενες εποχές και οι μεταβαλλόμενες συνθήκες βροχόπτωσης, καθώς και η αυξημένη εμφάνιση ακραίων φαινομένων, συνεπάγονται ότι οι οργανισμοί πρέπει είτε να προσαρμοστούν είτε να μετακινηθούν σε νέα ενδιαιτήματα για να εξυπηρετηθούν. Η μετατόπιση των ορίων της περιοχής αναμένεται να μεταβάλει τον αριθμό των ειδών και τη σύνθεση των ειδών στη βιοκοινοποίηση και τους βιότοπους.

Η οικολογική συνδεσιμότητα αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την επιβίωση και τη μετανάστευση των ειδών και το δυναμικό προσαρμογής των πληθυσμών. Μόλις το 10 % περίπου της παγκόσμιας χερσαίας περιοχής υπό προστασία μπορεί να θεωρηθεί δομικά συνδεδεμένο μέσω άθικτων τοπίων (Ward et al., 2020). Η προώθηση της οικολογικής συνδεσιμότητας αποτελεί σημαντική επιλογή για τη διευκόλυνση δυναμικών διαδικασιών προσαρμογής στα οικοσυστήματα και, ως εκ τούτου, για την καταπολέμηση της μείωσης της βιοποικιλότητας και τη διατήρηση των οικοσυστημικών υπηρεσιών, ιδίως ενόψει των μεταβαλλόμενων κλιματικών συνθηκών. Επιπλέον, τα υγιή οικοσυστήματα παρέχουν πολλά αγαθά και υπηρεσίες που είναι ζωτικής σημασίας για την ανθρώπινη κοινωνία. Οι υπηρεσίες αυτές είναι ιδιαίτερα σημαντικές για προσεγγίσεις με βάση το οικοσύστημα για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και τη μείωση του κινδύνου καταστροφών, για παράδειγμα με τη διασφάλιση της προστασίας από πλημμύρες, χιονοστιβάδες, ξηρασίες και άλλους κινδύνους που σχετίζονται με το κλίμα, την πρόληψη της διάβρωσης του εδάφους ή των ακτών και τη ρύθμιση του (μικρο)κλίματος (ρυθμιστικές υπηρεσίες).

Η διατήρηση της βιολογικής ποικιλότητας και η βελτίωση των οικοσυστημικών υπηρεσιών πρέπει να υπερβαίνουν την προσέγγιση των στατικών προστατευόμενων περιοχών. Απαιτείται βελτίωση της οικολογικής συνέχειας προκειμένου να μετριαστούν οι επιπτώσεις της αλλαγής της χρήσης γης και της κλιματικής αλλαγής. Πράγματι, η επίμονη απώλεια φυσικών οικοτόπων οδηγεί σε κατακερματισμό και περαιτέρω σε «πατινάρισμα» του τοπίου και απομόνωση με διακριτά «νησιά» οικοτόπων. Αυτά τα νησιά οικοτόπων χάνουν την οικολογική τους λειτουργικότητα, δεν μπορούν πλέον να πραγματοποιηθούν βασικές οικολογικές διεργασίες και δεν είναι πλέον δυνατή η μετανάστευση σε άλλους οικοτόπους.

Οι στρατηγικές διατήρησης που καθιστούν τα οικολογικά δίκτυα πιο αποτελεσματικά για τη διευκόλυνση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή περιλαμβάνουν: αύξηση του αριθμού και του μεγέθους των προστατευόμενων περιοχών και άλλων αποτελεσματικών μέτρων διατήρησης (OECM)· δημιουργία, διεύρυνση ή αποκατάσταση περιοχών συνδεσιμότητας· και εντοπισμός αποθεμάτων στις πλέον κρίσιμες περιοχές (IUCN, 2020).

Το δίκτυο Natura 2000 της ΕΕ, το οποίο βασίζεται νομικά στις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους, στηρίζει τη δημιουργία ενός δικτύου διασυνδεδεμένων τόπων διατήρησης της φύσης μεταξύ όλων των κρατών μελών. Αυτές οι προστατευόμενες και υψηλής αξίας φυσικές περιοχές μπορούν να αποτελέσουν σημαντική αρχική βάση για τη διατήρηση της οικολογικής λειτουργικότητας. Για την προώθηση της λειτουργικής συνδεσιμότητας και ενός οικολογικού δικτύου σε ολόκληρη την περιοχή, απαιτούνται οικολογικοί διάδρομοι μεταξύ προστατευόμενων περιοχών, ακόμη και σε διακρατικό και μακροπεριφερειακό επίπεδο. Κατά την άποψη αυτή, απαιτούνται επίσης γενικά μέτρα για τους οικοτόπους σε ολόκληρο το ευρύτερο περιβάλλον. Σε αυτές περιλαμβάνονται πολιτικές και μέτρα βιώσιμης χρήσης της γης (π.χ. διατήρηση των στοιχείων του τοπίου, οικολογική γεωργία και οικολογική διαχείριση της γης), μηχανισμοί χρηματοδότησης και πολεοδομικές ρυθμίσεις και πολιτικές.

Η στρατηγική της ΕΕ για τις πράσινες υποδομές επιδιώκει τον στόχο ενός στρατηγικά σχεδιασμένου δικτύου φυσικών και ημιφυσικών περιοχών, στηρίζοντας τη διατήρηση της βιοποικιλότητας, βελτιώνοντας τις περιβαλλοντικές συνθήκες και παρέχοντας βασικές οικοσυστημικές υπηρεσίες. Οι πράσινες υποδομές περιλαμβάνουν τόπους διατήρησης, εφαλτήρια και στοιχεία δικτύου, αλλά και χώρους πρασίνου, διαδρόμους άγριας πανίδας και άλλους χώρους πρασίνου και οικοτεχνικές δομές που επιτρέπουν τον μετριασμό των αρνητικών επιπτώσεων του κατακερματισμού. Αυτή η προσέγγιση στρατηγικού σχεδιασμού των πράσινων υποδομών μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη βελτίωση της λειτουργικής συνδεσιμότητας των οικοσυστημάτων και των οικολογικών δικτύων. Ορισμένες επιλογές προσαρμογής συνδέονται στενά με τον σχεδιασμό και την υλοποίηση πράσινων υποδομών και περιλαμβάνουν, για παράδειγμα, την αποκατάσταση ποταμών και τροφικών πεδιάδων και την προσαρμοστική διαχείριση των φυσικών οικοτόπων.

Η οικολογική συνδεσιμότητα είναι απαραίτητη για τη βελτίωση της ικανότητας προσαρμογής των φυτικών και ζωικών ειδών, ενισχύοντας την ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων. Ταυτόχρονα, η διατήρηση της οικολογικής συνδεσιμότητας μπορεί να επιτευχθεί μέσω μέτρων προσαρμογής που ωφελούν επίσης την ανθρώπινη κοινωνία. Περιλαμβάνουν, για παράδειγμα, την αγροδασοκομία και την κλιματολογικά έξυπνη αστική γεωργία που στηρίζουν τη φύση στην παροχή οικοσυστημικών υπηρεσιών. Τόσο οι επιπτώσεις του ταχέως μεταβαλλόμενου κλίματος στη βιοποικιλότητα όσο και η σημασία των οικοσυστημικών υπηρεσιών για τη βιώσιμη προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή καταδεικνύουν πόσο σημαντική είναι η βελτίωση των οικολογικών δικτύων ως μέτρο προσαρμογής.

Η στήριξη της οικολογικής συνδεσιμότητας και η εφαρμογή της προσέγγισης των πράσινων υποδομών στη διαδικασία ανάπτυξης του τοπίου θα πρέπει να βασίζεται στη συμμετοχή των περιφερειακών και τοπικών ενδιαφερόμενων μερών, ώστε να αυξηθεί η αποδοχή και να προσαρμοστούν τα μέτρα στις τοπικές (κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές και φυσικές) συνθήκες. Στα βασικά ενδιαφερόμενα μέρη περιλαμβάνονται ιδιοκτήτες γης και εκπρόσωποι από άμεσα επηρεαζόμενους τομείς, όπως η γεωργία, η δασοκομία, ο χωροταξικός σχεδιασμός, ο τουρισμός και η διατήρηση της φύσης. Θα πρέπει επίσης να ζητείται η γνώμη των ενδιαφερόμενων μερών από άλλους τομείς που επηρεάζονται έμμεσα από τη διαχείριση οικοτόπων και φυσικών πόρων. Επιπλέον, είναι ζωτικής σημασίας να συμμετέχουν οι αυτόχθονες πληθυσμοί και οι τοπικές κοινότητες από τα πρώτα στάδια, ώστε να διασφαλίζεται η λήψη αποφάσεων χωρίς αποκλεισμούς και ο σεβασμός των δικαιωμάτων τους.

Οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες-πλαίσιο διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στον περιφερειακό και χωροταξικό σχεδιασμό. Αυτό καθιστά συχνά πολύπλοκη και δύσκολη την προώθηση και την εξέταση δυναμικών προσεγγίσεων διατήρησης και σχεδιασμού της φύσης (όπως οι πράσινες υποδομές). Οι συγκρούσεις όσον αφορά τη χρήση της γης μεταξύ διαφόρων τομέων (όπως η γεωργία, η δασοκομία, ο τουρισμός, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, οι μεταφορές, η βιομηχανία κ.λπ.) και η διατήρηση της φύσης μπορούν να λειτουργήσουν ως τοπικοί περιοριστικοί παράγοντες. Επιπλέον, η μη αποδοχή της σημασίας των οικολογικών δικτύων (πέραν των προστατευόμενων περιοχών) μπορεί να παρεμποδίσει τη δημιουργία ή την αποκατάσταση οικολογικών διαδρόμων. Αυτό ενισχύει τη σημασία των στοχευμένων πρωτοβουλιών ευαισθητοποίησης. 

Από την άλλη πλευρά, η βελτιωμένη οικολογική συνδεσιμότητα παρέχει ευρύ φάσμα παράλληλων οφελών σε διάφορους τομείς, διασφαλίζοντας κοινωνικά συναφείς οικοσυστημικές υπηρεσίες με σχετικά χαμηλό οικονομικό κόστος. 

Η βελτίωση της οικολογικής συνδεσιμότητας συνεπάγεται τον σχεδιασμό και την εφαρμογή μέτρων για τη χρήση της γης και πράσινων υποδομών, τα οποία είναι εξαιρετικά ειδικά για κάθε τοποθεσία. Επομένως, το κόστος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το συγκεκριμένο μέτρο που θεσπίζεται και τις τοπικές συνθήκες και δύσκολα μπορεί να γενικευθεί.  

Εκτός από την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή, η ενισχυμένη οικολογική συνδεσιμότητα παρέχει ευρύ φάσμα περιβαλλοντικών και κοινωνικών οφελών που μπορεί να είναι υψηλότερα από το κόστος. Για παράδειγμα, η αντιπλημμυρική προστασία με την αποκατάσταση πλημμυρικών περιοχών και ποτάμιων οικοτόπων μπορεί να προωθηθεί για την από κοινού βελτίωση της προσαρμογής στις πλημμύρες και της διατήρησης της φύσης, καθώς σε διάφορες περιπτώσεις είναι φθηνότερη από την υιοθέτηση τεχνικών λύσεων (όπως φράγματα), ιδίως μακροπρόθεσμα. Επιπλέον, αυτά τα μέτρα πράσινης (και γαλάζιας) υποδομής που βασίζονται στο οικοσύστημα προσφέρουν άλλα παράλληλα οφέλη πέραν της αντιπλημμυρικής προστασίας, όπως η λειτουργία αναψυχής και η διατήρηση των υδάτων για γεωργικούς σκοπούς. Ωστόσο, είναι περίπλοκο να ποσοτικοποιηθούν οι επιπτώσεις των μέτρων συνδεσιμότητας σε νομισματικούς όρους. Συχνά αυτά τα αποτελέσματα είναι αργά να εμφανιστούν και να αναπτυχθούν με την πάροδο του χρόνου. Μέχρι σήμερα, το ζήτημα αυτό παραμένει μία από τις κύριες προκλήσεις για την έγκριση αυτού του είδους μέτρων. 

Σε επίπεδο ΕΕ, η προσέγγιση που αποσκοπεί στη βελτίωση των οικολογικών δικτύων και της λειτουργικής συνδεσιμότητας των οικοτόπων υποστηρίζεται και μάλιστα καθοδηγείται από ένα διαρθρωμένο σύνολο πολιτικών και οδηγιών, οι οποίες περιλαμβάνουν κυρίως: 

• Οι οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους, οι οποίες στηρίζουν νομικά το δίκτυο Natura 2000 δημιουργώντας μια ισχυρή βάση για τη βελτίωση της οικολογικής συνδεσιμότητας. 

• Η στρατηγική για τη βιοποικιλότητα, στην οποία υπογραμμίζεται η σημασία της οικολογικής συνδεσιμότητας. 

• Νομοθεσία για την αποκατάσταση της φύσης, σημαντικό στοιχείο της στρατηγικής για τη βιοποικιλότητα, με δεσμευτικούς στόχους που αποσκοπούν στην αποκατάσταση των υποβαθμισμένων οικοσυστημάτων (Ευρωπαϊκή Επιτροπή) 

• Η στρατηγική για τις πράσινες υποδομές, η οποία στηρίζει την υιοθέτηση προσεγγίσεων που υπερβαίνουν τις προστατευόμενες περιοχές και αποσκοπούν στη βελτίωση της οικολογικής συνδεσιμότητας μέσω πράσινων μέτρων. 

• Η προσφάτως δρομολογηθείσα πρωτοβουλία της ΕΕ για τα πιστωτικά μόρια για τη φύση μπορεί να στηρίξει τις επενδύσεις σε θετικές για τη φύση δράσεις. 

Ο σχεδιασμός και η υλοποίηση παρεμβάσεων με στόχο τη βελτίωση των οικολογικών δικτύων είναι ένα συνεχές έργο. Συνήθως, απαιτούνται 5-10 έτη, αν και ο χρόνος υλοποίησης επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από την κλίμακα εφαρμογής (τοπική, υποεθνική, εθνική ή διακρατική) και τα ειδικά χαρακτηριστικά της εξεταζόμενης περιοχής.

Η διάρκεια ζωής εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις αλλαγές στη χρήση γης και την αλλαγή της πολιτικής για την προστασία της φύσης· ως εκ τούτου, απαιτείται μια προσαρμοστική προσέγγιση για τη βελτίωση του οικολογικού δικτύου.