Ενίσχυση των οικολογικών δικτύων

Τα οικοσυστήματα και η βιοποικιλότητα έχουν από καιρό τεθεί σε κίνδυνο από πολυάριθμους παράγοντες, όπως η τροποποίηση των οικοτόπων λόγω αλλαγών στη χρήση γης, η απώλεια οικοτόπων λόγω διαφόρων ανθρώπινων δραστηριοτήτων, ο κατακερματισμός των οικοτόπων, για παράδειγμα λόγω οδών κυκλοφορίας κ.λπ. Η κλιματική αλλαγή αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα που προσθέτει πρόσθετη πίεση στους οικοτόπους και τη βιοποικιλότητα. Κάθε οργανισμός έχει ορισμένες απαιτήσεις όσον αφορά τις κλιματικές συνθήκες. Αυτό αντικατοπτρίζεται στην παγκόσμια κατανομή των ειδών. Η αύξηση της θερμοκρασίας και οι μεταβαλλόμενες συνθήκες βροχόπτωσης, καθώς και η αυξημένη εμφάνιση ακραίων φαινομένων, συνεπάγονται ότι οι οργανισμοί πρέπει είτε να προσαρμοστούν είτε να μετακινηθούν σε νέα ενδιαιτήματα για να εξυπηρετηθούν. Η μετατόπιση των ορίων της περιοχής αναμένεται να μεταβάλει τον αριθμό των ειδών και τη σύνθεση των ειδών σε βιοκοινότητες και βιότοπους.

Η οικολογική συνδεσιμότητα αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την επιβίωση και τη μετανάστευση των ειδών και το δυναμικό προσαρμογής των πληθυσμών. Η προώθηση της οικολογικής συνδεσιμότητας αποτελεί σημαντική επιλογή για τη διευκόλυνση δυναμικών διαδικασιών προσαρμογής στα οικοσυστήματα και, ως εκ τούτου, για την καταπολέμηση της μείωσης της βιοποικιλότητας και τη διατήρηση των οικοσυστημικών υπηρεσιών, ιδίως ενόψει των μεταβαλλόμενων κλιματικών συνθηκών. Επιπλέον, τα υγιή οικοσυστήματα παρέχουν πολλά αγαθά και υπηρεσίες που είναι ζωτικής σημασίας για την ανθρώπινη κοινωνία. Οι υπηρεσίες αυτές είναι ιδιαίτερα σημαντικές για προσεγγίσεις με βάση το οικοσύστημα για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και τη μείωση του κινδύνου καταστροφών, για παράδειγμα με τη διασφάλιση της προστασίας από πλημμύρες, χιονοστιβάδες και άλλους κινδύνους που σχετίζονται με το κλίμα, την πρόληψη της διάβρωσης του εδάφους ή των ακτών και τη ρύθμιση του (μικρο)κλίματος (ρυθμιστικές υπηρεσίες).

Η διατήρηση της βιολογικής ποικιλότητας και η βελτίωση των οικοσυστημικών υπηρεσιών πρέπει να υπερβαίνουν την προσέγγιση των στατικών προστατευόμενων περιοχών. Απαιτείται βελτίωση της οικολογικής συνέχειας προκειμένου να μετριαστούν οι επιπτώσεις της αλλαγής της χρήσης γης και της κλιματικής αλλαγής. Πράγματι, η επίμονη απώλεια φυσικών οικοτόπων οδηγεί σε κατακερματισμό και περαιτέρω σε «πατινάρισμα» του τοπίου και απομόνωση με διακριτά «νησιά» οικοτόπων. Αυτά τα νησιά οικοτόπων χάνουν την οικολογική τους λειτουργικότητα, δεν μπορούν πλέον να πραγματοποιηθούν βασικές οικολογικές διεργασίες και δεν είναι πλέον δυνατή η μετανάστευση σε άλλους οικοτόπους.

Το δίκτυο Natura 2000 της ΕΕ, το οποίο βασίζεται νομικά στις οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους, στηρίζει τη δημιουργία ενός δικτύου τόπων διατήρησης της φύσης μεταξύ όλων των κρατών μελών. Αυτές οι προστατευόμενες και υψηλής φυσικής αξίας περιοχές μπορούν να αποτελέσουν σημαντική αρχική βάση για τη διατήρηση της οικολογικής λειτουργικότητας. Για την προώθηση της λειτουργικής συνδεσιμότητας και ενός οικολογικού δικτύου σε ολόκληρη την περιοχή, απαιτούνται επίσης οικολογικοί διάδρομοι μεταξύ προστατευόμενων περιοχών, ακόμη και σε διακρατικό και μακροπεριφερειακό επίπεδο. Κατά την άποψη αυτή, απαιτούνται επίσης γενικά μέτρα για τους οικοτόπους σε ολόκληρο το ευρύτερο περιβάλλον. Σε αυτές περιλαμβάνονται πολιτικές και μέτρα βιώσιμης χρήσης της γης (π.χ. διατήρηση των στοιχείων του τοπίου, οικολογική γεωργία και οικολογική διαχείριση της γης), μηχανισμοί χρηματοδότησης και πολεοδομικές ρυθμίσεις και πολιτικές.

Η στρατηγική της ΕΕ για τις πράσινες υποδομές επιδιώκει τον στόχο ενός στρατηγικά σχεδιασμένου δικτύου φυσικών και ημιφυσικών περιοχών, στηρίζοντας τη διατήρηση της βιοποικιλότητας, βελτιώνοντας τις περιβαλλοντικές συνθήκες και παρέχοντας βασικές οικοσυστημικές υπηρεσίες. Οι πράσινες υποδομές περιλαμβάνουν τόπους διατήρησης, εφαλτήρια και στοιχεία δικτύου, αλλά και χώρους πρασίνου, διαδρόμους άγριας πανίδας και άλλους χώρους πρασίνου και οικοτεχνικές δομές που επιτρέπουν τον μετριασμό των αρνητικών επιπτώσεων του κατακερματισμού. Αυτή η προσέγγιση στρατηγικού σχεδιασμού των πράσινων υποδομών μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη βελτίωση της λειτουργικής συνδεσιμότητας των οικοσυστημάτων και των οικολογικών δικτύων.

Ορισμένες επιλογές προσαρμογής συνδέονται στενά με τον σχεδιασμό και την υλοποίηση πράσινων υποδομών. Η οικολογική συνδεσιμότητα είναι απαραίτητη για τη βελτίωση της ικανότητας προσαρμογής των φυτικών και ζωικών ειδών, ενισχύοντας την ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων. Ταυτόχρονα, μέσω της διατήρησης των οικοσυστημικών υπηρεσιών, η βελτιωμένη οικολογική και λειτουργική συνδεσιμότητα μπορεί να συμβάλει σε άλλες μορφές προσαρμογής που είναι επίσης σημαντικές για τον άνθρωπο, π.χ. μέσω της γεωργοδασοκομίας, της αποκατάστασης ποταμών και πλημμυρικών περιοχών ή της προσαρμοστικής διαχείρισης των φυσικών οικοτόπων. Τόσο οι επιπτώσεις του ταχέως μεταβαλλόμενου κλίματος στη βιοποικιλότητα όσο και η σημασία των οικοσυστημικών υπηρεσιών για τη βιώσιμη προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή καταδεικνύουν πόσο σημαντική είναι η βελτίωση των οικολογικών δικτύων ως μέτρο προσαρμογής.

Η στήριξη της οικολογικής συνδεσιμότητας και η εφαρμογή της προσέγγισης των πράσινων υποδομών στη διαδικασία ανάπτυξης του τοπίου θα πρέπει να βασίζεται στη συμμετοχή των περιφερειακών και τοπικών ενδιαφερόμενων μερών, ώστε να αυξηθεί η αποδοχή και να προσαρμοστούν τα μέτρα στις τοπικές (κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές και φυσικές) συνθήκες. Στα βασικά ενδιαφερόμενα μέρη περιλαμβάνονται ιδιοκτήτες γης και εκπρόσωποι άμεσα επηρεαζόμενων τομέων, όπως η γεωργία, η δασοκομία, ο χωροταξικός σχεδιασμός, ο τουρισμός και η διατήρηση της φύσης, καθώς και ενδιαφερόμενα μέρη από άλλους τομείς που επηρεάζονται έμμεσα από τη διαχείριση οικοτόπων και φυσικών πόρων.

Οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες-πλαίσιο διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στον περιφερειακό και χωροταξικό σχεδιασμό. Αυτό καθιστά συχνά πολύπλοκη και δύσκολη την προώθηση και την εξέταση δυναμικών προσεγγίσεων διατήρησης και σχεδιασμού της φύσης (όπως οι πράσινες υποδομές). Οι συγκρούσεις όσον αφορά τη χρήση της γης μεταξύ διαφόρων τομέων (όπως η γεωργία, η δασοκομία, ο τουρισμός, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, οι μεταφορές, η βιομηχανία κ.λπ.) και η διατήρηση της φύσης μπορούν να λειτουργήσουν ως τοπικοί περιοριστικοί παράγοντες. Επιπλέον, οι διαφορετικές προσεγγίσεις διαχείρισης και σχεδιασμού της χρήσης γης, καθώς και η μη αποδοχή της σημασίας των οικολογικών δικτύων (πέραν των προστατευόμενων περιοχών) μπορούν να αποτελέσουν σχετικούς περιοριστικούς παράγοντες.

Από την άλλη πλευρά, η βελτιωμένη οικολογική συνδεσιμότητα παρέχει ευρύ φάσμα παράλληλων οφελών, διασφαλίζοντας κοινωνικά συναφείς οικοσυστημικές υπηρεσίες με σχετικά χαμηλό οικονομικό κόστος.

Η βελτίωση της οικολογικής συνδεσιμότητας συνεπάγεται τον σχεδιασμό και την εφαρμογή μέτρων για τη χρήση της γης και πράσινων υποδομών, τα οποία είναι πολύ τοπικά. Προκύπτει ότι το κόστος εξαρτάται σημαντικά από το συγκεκριμένο μέτρο που θεσπίζεται και τις τοπικές συνθήκες και ότι είναι δύσκολο να γενικευθεί. Η ενισχυμένη οικολογική συνδεσιμότητα παρέχει ευρύ φάσμα οφελών, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που σχετίζονται με την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (βάσει οικοσυστήματος), με αποτέλεσμα σε πολλές περιπτώσεις να είναι υψηλότερη από το κόστος. Για παράδειγμα, η αντιπλημμυρική προστασία με την αποκατάσταση πλημμυρικών περιοχών και ποτάμιων οικοτόπων μπορεί να προωθηθεί για την από κοινού βελτίωση της προσαρμογής στις πλημμύρες και της διατήρησης της φύσης, καθώς σε διάφορες περιπτώσεις είναι φθηνότερη από την υιοθέτηση τεχνικών λύσεων (όπως φράγματα), ιδίως μακροπρόθεσμα. Επιπλέον, αυτά τα μέτρα πράσινης (και γαλάζιας) υποδομής που βασίζονται στο οικοσύστημα προσφέρουν άλλα παράλληλα οφέλη πέραν της αντιπλημμυρικής προστασίας, όπως η ψυχαγωγική λειτουργία και η διατήρηση των υδάτων για γεωργικούς σκοπούς.

Σε επίπεδο ΕΕ, η προσέγγιση που αποσκοπεί στη βελτίωση των οικολογικών δικτύων και της λειτουργικής συνδεσιμότητας των οικοτόπων υποστηρίζεται και μάλιστα καθοδηγείται από ένα διαρθρωμένο σύνολο πολιτικών και οδηγιών, οι οποίες περιλαμβάνουν κυρίως:

• Οι οδηγίες για τα πτηνά και τους οικοτόπους, οι οποίες στηρίζουν νομικά το δίκτυο Natura 2000 δημιουργώντας μια ισχυρή βάση για τη βελτίωση της οικολογικής συνδεσιμότητας.
• Η στρατηγική για τη βιοποικιλότητα, στην οποία υπογραμμίζεται η σημασία της οικολογικής συνδεσιμότητας.
• Η στρατηγική για τις πράσινες υποδομές, η οποία στηρίζει την υιοθέτηση προσεγγίσεων που υπερβαίνουν τις προστατευόμενες περιοχές και αποσκοπούν στη βελτίωση της οικολογικής συνδεσιμότητας μέσω πράσινων μέτρων.

Ο σχεδιασμός και η υλοποίηση παρεμβάσεων με στόχο τη βελτίωση των οικολογικών δικτύων είναι ένα συνεχές έργο. Συνήθως χρειάζονται 5-10 χρόνια, αν και ο χρόνος υλοποίησης επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από την κλίμακα εφαρμογής (τοπική, υποεθνική, εθνική ή διακρατική) και τα ειδικά χαρακτηριστικά της εξεταζόμενης περιοχής.

Η διάρκεια ζωής εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις αλλαγές στη χρήση γης και την αλλαγή της πολιτικής για την προστασία της φύσης· ως εκ τούτου, απαιτείται μια προσαρμοστική προσέγγιση για τη βελτίωση του οικολογικού δικτύου.