Πράσινος διάδρομος του Κάτω Δούναβη: αποκατάσταση πλημμυροπεδιάδων για αντιπλημμυρική προστασία

Η γεωργία, η δασοκομία και οι μεταφορές έχουν επηρεάσει τη φυσικότητα του Κάτω Δούναβη. Κατά το δεύτερο ήμισυ του 20ού ^{αιώνα, σχεδόν τα τρία τέταρτα} των πλημμυρικών περιοχών του Κάτω Δούναβη αποκόπηκαν από τον κύριο ποταμό με αναχώματα και μετατράπηκαν σε γεωργικές περιοχές, με επακόλουθες επιπτώσεις στα καθεστώτα πλημμυρών. Εκτός αυτού, μεγάλα τμήματα του Δούναβη αντιμετώπιζαν διάβρωση της κοίτης του ποταμού λόγω της εξόρυξης χαλικιού, της βυθοκόρησης και της κατασκευής φραγμάτων, συμβάλλοντας στη μείωση των υδροφόρων οριζόντων σε παρακείμενες γεωργικές εκτάσεις. Ο ευτροφισμός που οφείλεται στην ανθρωπογενή ρύπανση επηρέασε σοβαρά τον Δούναβη, και ιδίως τα κατώτερα τμήματα του ποταμού. Η μετατροπή των δασών πλημμυρικής πεδιάδας σε φυτείες υβριδικών λεύκων γεωργίας και μονοκαλλιέργειας έχει οδηγήσει σε πιο ακραία πλημμυρικά φαινόμενα. Σημαντικά γεγονότα πλημμύρας στη λεκάνη απορροής του Δούναβη του πρόσφατου παρελθόντος συνέβησαν το 2002, το 2005, το 2006, το 2009, το 2010, το 2013 και το 2014.

Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να αυξήσει περαιτέρω τον κίνδυνο πλημμύρας σε ολόκληρη τη λεκάνη του Δούναβη, όσον αφορά την ένταση, τη διάρκεια και τη συχνότητα των συμβάντων. Υπάρχει επίσης μεγαλύτερη πιθανότητα αιφνίδιων πλημμυρών κατά τη διάρκεια ξηρών περιόδων. Ωστόσο, υπάρχει σημαντική αβεβαιότητα όσον αφορά τον ποσοτικό προσδιορισμό μελλοντικών πλημμυρικών φαινομένων λόγω ελλείψεων στην εκτίμηση των μελλοντικών βροχοπτώσεων.

Η συμφωνία για τον πράσινο διάδρομο του Κάτω Δούναβη έχει ως στόχο:

• διατήρηση συνολικά 935.000 εκταρίων, συμπεριλαμβανομένης ενισχυμένης προστασίας για 775.000 εκτάρια υφιστάμενων προστατευόμενων περιοχών και νέας προστασίας για άλλα 160.000 εκτάρια·
• αποκατάσταση 224.000 εκταρίων φυσικής πλημμυρικής πεδιάδας·
• προώθηση της βιώσιμης χρήσης και ανάπτυξης κατά μήκος των 1.000 χλμ. κατάντη του Δούναβη, συμπεριλαμβανομένου του Δέλτα του Δούναβη.

Η αποκατάσταση των πλημμυρικών περιοχών έχει ως στόχο να παράσχει χώρο για τη διατήρηση και την ασφαλή απελευθέρωση των πλημμυρικών υδάτων.

Στη συμφωνία για τον πράσινο διάδρομο του Κάτω Δούναβη, οι κυβερνήσεις της Βουλγαρίας, της Ρουμανίας, της Μολδαβίας και της Ουκρανίας συμφώνησαν να αποκαταστήσουν 224.000 εκτάρια πλημμυρικής πεδιάδας, ως μέρος μιας ευρύτερης διατηρημένης έκτασης 935.000 εκταρίων που αποτελούν τον πράσινο διάδρομο του Κάτω Δούναβη. Αυτοί οι φιλόδοξοι στόχοι αναμένεται να επιτευχθούν σε μακροπρόθεσμη προοπτική.

Μέχρι το 2020, η αποκατάσταση ήταν σε εξέλιξη σε περίπου 60.000 εκτάρια πλημμυρικών περιοχών στον Κάτω Δούναβη. Οι αναχώματα έχουν αφαιρεθεί, επιτρέποντας στο ποτάμι να επαναλάβει τη φυσική του πορεία. Τα χωροκατακτητικά είδη βλάστησης έχουν εκκαθαριστεί. Δεκάδες χιλιάδες ιθαγενή δέντρα έχουν φυτευτεί σε δεκάδες μικρές τοποθεσίες. Αυτό βοηθά τα δάση να αναγεννηθούν φυσικά σε μια πολύ μεγαλύτερη περιοχή. Στη Ρουμανία, 6.000 εκτάρια πλημμυρικών περιοχών στα νησιά Babina και Cernovca, Mahmudia, Balta Geraiului, Gârla Mare - Vrata έχουν επανασυνδεθεί ή επανασυνδέονται με τον ποταμό, δημιουργώντας ένα μωσαϊκό οικοτόπων. Καθώς οι φυσικές διεργασίες έχουν αποκατασταθεί, πολλά είδη πτηνών έχουν επιστρέψει και οι πληθυσμοί ψαριών έχουν αυξηθεί. Στο νησί Tataru στην Ουκρανία, εισήχθησαν παραδοσιακές φυλές βοοειδών για τον έλεγχο των χωροκατακτητικών ειδών. Οι αναχώματα αφαιρέθηκαν για να επιτρέψουν σε 750 εκτάρια γης να πλημμυρίσουν φυσικά, παρέχοντας πλούσιους χώρους σίτισης, αναπαραγωγής και αναπαραγωγής για την άγρια ζωή. Από σήμερα, ορισμένα έργα αποκατάστασης βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη, όπως τα έργα Gârla Mare και Vrata που θα έχουν αντίκτυπο σε έκταση 2000 εκταρίων.

Ο παροπλισμός των αναχωμάτων αντιπλημμυρικής προστασίας με χαμηλές επιδόσεις και η αποκατάσταση των πλημμυρικών περιοχών συμβάλλουν στην ασφαλέστερη και αποτελεσματικότερη συγκράτηση των πλημμυρικών υδάτων, στην ενίσχυση των ισχυρών και αξιόπιστων υπηρεσιών οικοσυστήματος γλυκών υδάτων, στη μείωση του κόστους συντήρησης των υποδομών και στην ενίσχυση των τοπικών οικονομιών μέσω της διαφοροποίησης των μέσων διαβίωσης με βάση τους φυσικούς πόρους. Κατά τη διάρκεια της πλημμύρας του 2013 στον Δούναβη, κατά μήκος του Κάτω Δούναβη δεν σημειώθηκαν πλημμύρες, αν και το νερό ήταν πάνω από το μέσο επίπεδο.

Το WWF ανέλαβε την ευθύνη για την πρωτοβουλία «Πράσινος Διάδρομος του Κάτω Δούναβη» στο πλαίσιο του προγράμματος «Ζωντανός Πλανήτης» του WWF, το οποίο αποσκοπεί στη διασφάλιση της διατήρησης σημαντικών βιολογικών πόρων και οικοσυστημάτων κατά την επόμενη χιλιετία. Στο έργο του Πράσινου Διαδρόμου του Κάτω Δούναβη, το WWF συνεργάζεται στενά με τις κυβερνήσεις των χωρών - Βουλγαρία, Ρουμανία, Μολδαβία και Ουκρανία - που υπέγραψαν τη Συμφωνία, καθώς και με τοπικούς ενδιαφερόμενους φορείς. Για την επίτευξη των στόχων, κάθε χώρα κατάρτισε σχέδιο δράσης στο οποίο ορίστηκαν πρόσθετες περιοχές πλημμυρικής πεδιάδας για προστασία και αποκατάσταση. Τα εν λόγω σχέδια δράσης περιέγραφαν για κάθε καθορισμένη περιοχή ποια συγκεκριμένα μέτρα ήταν αναγκαία και ποια μέτρα έπρεπε να ληφθούν για την εφαρμογή των εν λόγω μέτρων.

Τα εμπλεκόμενα ενδιαφερόμενα μέρη υποστήριξαν την τακτική ανταλλαγή πληροφοριών - μέσω συναντήσεων και με τη δημιουργία σημείων επαφής στα υπουργεία Περιβάλλοντος στις τέσσερις συμμετέχουσες χώρες - προκειμένου να επιτευχθεί αποτελεσματική προστασία του πράσινου διαδρόμου του Κάτω Δούναβη. Το WWF διαδραμάτισε ρόλο διαμεσολαβητή για την αύξηση της επικοινωνίας και της συνεργασίας μεταξύ των χωρών του πράσινου διαδρόμου του Κάτω Δούναβη. Υποστήριξε επίσης την υλοποίηση έργων αποκατάστασης σκυροδέματος, όπως μοντέλα προς κλιμάκωση.

Τόσο οι πολίτες όσο και οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ είχαν την ευκαιρία να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Το WWF έχει πραγματοποιήσει εκστρατείες ευαισθητοποίησης και έχει επίσης εμπλέξει άμεσα το ευρύ κοινό και τις ΜΚΟ στη διαδικασία λήψης αποφάσεων στην περιοχή του έργου. Πραγματοποιήθηκε ενεργός άσκηση πίεσης ή επιρροής από ομάδες συμφερόντων σε εθνικό και διεθνές επίπεδο για την ενίσχυση της υλοποίησης του πράσινου διαδρόμου του Κάτω Δούναβη.

Επιπλέον, αναζητήθηκαν εταίροι σε τοπικό και εθνικό επίπεδο, καθώς και σε διεθνές επίπεδο, π.χ. GEF, UNDP, UNEP, Παγκόσμια Τράπεζα, ΕΕ, WWF, IUCN, Σύμβαση Ramsar και άλλες κυβερνήσεις (π.χ. Αυστρία, Γερμανία, Δανία, Κάτω Χώρες), για να ζητήσουν τη συνεργασία και τη βοήθειά τους στη δημιουργία και τη συντήρηση ενός πράσινου διαδρόμου του Κάτω Δούναβη. Η κύρια χρηματοδότηση προήλθε από το WWF, τις εθνικές κυβερνήσεις, την ΕΕ και τον επιχειρηματικό τομέα.

Σήμερα, λόγω πολιτικών αλλαγών, η κύρια πρόκληση για τις δραστηριότητες του WWF είναι επιπλέον να πείσει τις αρχές σχετικά με τις πολλαπλές επωφελείς επιπτώσεις των λύσεων που βασίζονται στη φύση, όπως η πλημμυρική πεδιάδα και η αποκατάσταση υγροτόπων για την αύξηση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή.

Οι διεθνείς συμφωνίες για καλύτερη διαχείριση των υδάτων και των ποταμών αποτέλεσαν ισχυρό εργαλείο αλλαγής στη λεκάνη απορροής του Δούναβη. Η αποκατάσταση της φυσικής ανθεκτικότητας του περιβάλλοντος σε κλιματικά φαινόμενα (στην προκειμένη περίπτωση προσαρμογή μεγάλης κλίμακας) με τον παροπλισμό υποδομών ύδρευσης με χαμηλές επιδόσεις και, ως εκ τούτου, με τη βελτίωση της φυσικής ικανότητας συγκράτησης και απελευθέρωσης πλημμυρών αιχμής, αποφέρει πρόσθετα οφέλη τόσο για τη φύση όσο και για τους ανθρώπους. Νέες ευκαιρίες για οικολογικό τουρισμό, αλιεία, βόσκηση και παραγωγή ινών ενισχύουν τις τοπικές οικονομίες. Η προκύπτουσα υψηλότερη ποιότητα οικοτόπων προσελκύει ευρύτερο φάσμα ειδών, συμπεριλαμβανομένων των απειλούμενων ειδών.

Η συμφωνία για τον πράσινο διάδρομο του Κάτω Δούναβη χρησίμευσε ως εξαιρετική βάση για τη μετατροπή των κυβερνητικών αποφάσεων σε δράσεις. Σε χώρες όπως η Ρουμανία και η Βουλγαρία, η υλοποίηση του δικτύου Natura 2000 συνέβαλε σημαντικά στην αύξηση της προστατευόμενης περιοχής. Επίσης, η εναρμόνιση της περιβαλλοντικής νομοθεσίας με τις απαιτήσεις της ΕΕ, ιδίως η εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, άνοιξε νέες ευκαιρίες για την αποκατάσταση της πλευρικής συνδεσιμότητας. Σε άλλες περιπτώσεις, η ανάγκη των τοπικών κοινοτήτων να έχουν πρόσβαση σε ενισχυμένους φυσικούς πόρους ήταν η κύρια κινητήρια δύναμη.

Η σωστή προσοχή στο ζήτημα της ιδιοκτησίας γης ήταν το κλειδί για την επιτυχία του έργου. Σε κάθε έργο αποκατάστασης, μερικοί έως δώδεκα ιδιοκτήτες γης - ανάλογα με το μέγεθος της περιοχής αποκατάστασης - έπρεπε να είναι πεπεισμένοι ότι μια αλλαγή στη χρήση γης θα ήταν επωφελής για αυτούς. Στην περίπτωση των ιδιωτών γαιοκτημόνων, ήταν σημαντικό να διασφαλιστεί ότι δεν θα χάσουν τα δικαιώματα ιδιοκτησίας. Το WWF ξεκίνησε δύο πιλοτικά έργα στη Ρουμανία, όπου οι τοπικές κοινότητες και τα άτομα έδωσαν τη γη τους για να πλημμυρίσουν. Το έναυσμα για την αποδοχή μιας τόσο αυστηρής αλλαγής στη χρήση της γης ήταν η κατανόηση των οφελών που απορρέουν από τη μετατροπή της μη παραγωγικής αρόσιμης γης σε υγροτόπους. Η υλοποίηση των έργων αποκατάστασης είναι πιθανό να επιταχυνθεί εάν υπάρχουν χρηματοδοτικοί μηχανισμοί για τους ιδιοκτήτες γης (όπως η χρηματοδότηση της ΕΕ για την αποκατάσταση πλημμυρικών περιοχών)· ωστόσο, αυτό δεν συμβαίνει σε καμία από τις συμμετέχουσες χώρες.

Ένας άλλος παράγοντας επιτυχίας ήταν ότι ένας ανεξάρτητος οργανισμός με τεχνογνωσία - στην προκειμένη περίπτωση, το WWF - ανέλαβε το προβάδισμα. Συνέχισε να καταβάλλει προσπάθειες για την προσέγγιση των χωρών, την παροχή τεχνικής και οικονομικής στήριξης για συνεδριάσεις και έγγραφα αναφοράς, την ενθάρρυνση των κυβερνήσεων να παραμείνουν προσηλωμένες κ.λπ. Το πιο πειστικό επιχείρημα για την υπογραφή της συμφωνίας ήταν η ανάγκη να υιοθετηθεί μια ολιστική προσέγγιση όσον αφορά τη διατήρηση της φύσης και την προστασία του περιβάλλοντος για τον Κάτω Δούναβη. Σίγουρα, η διαθεσιμότητα οικονομικών πόρων ήταν σημαντική, αλλά τελικά, η πολιτική βούληση σε κάθε χώρα πιστεύεται ότι είναι ο αποφασιστικός παράγοντας για την πραγματική μετάβαση στην εφαρμογή σε μεγαλύτερη κλίμακα.

Η αποκατάσταση της πλημμυρικής πεδιάδας κατά μήκος του πράσινου διαδρόμου του Κάτω Δούναβη εκτιμάται ότι θα κοστίσει 183 εκατομμύρια ευρώ.

Η αποκατάσταση των υγροτόπων δεν είναι σημαντική μόνο για τη φύση, αλλά και για τον άνθρωπο όσον αφορά τις οικοσυστημικές υπηρεσίες. Το ευρύ φάσμα οφελών που παρέχει η αποκατάσταση περιλαμβάνει τη διαχείριση των πλημμυρών και της ξηρασίας μέσω της συγκράτησης και της αργής απελευθέρωσης νερού, τον καθαρισμό του νερού μέσω διήθησης, την παραγωγή φυσικών πόρων (π.χ. ψάρια και καλάμια), τη στήριξη ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων και πολλά άλλα. Αυτά τα οφέλη για το οικοσύστημα παρέχουν επίσης οικονομικά οφέλη, όπως η αποφυγή ζημιών από πλημμύρες.

Τα αναμενόμενα ετήσια έσοδα μέσω οικοσυστημικών υπηρεσιών (έλεγχος πλημμυρών, καθαρισμός υδάτων, αναπλήρωση υπόγειων υδάτων, συγκράτηση ιζημάτων και θρεπτικών ουσιών, δεξαμενές βιοποικιλότητας, αναψυχή, τουρισμός κ.λπ.) από αποκατεστημένες πλημμυρικές περιοχές εκτιμήθηκαν σε 111,8 εκατ. EUR ετησίως. Κάθε εκτάριο αποκατεστημένης πλημμυρικής πεδιάδας εκτιμάται ότι παρέχει 500 ευρώ ετησίως σε υπηρεσίες οικοσυστήματος, συμβάλλοντας στη διαφοροποίηση των μέσων διαβίωσης των τοπικών πληθυσμών (Mansourian et al., 2019).

Ο πράσινος διάδρομος του Κάτω Δούναβη βρήκε τη νομική του βάση στα εξής:

• το στρατηγικό σχέδιο δράσης για την προστασία και την αποκατάσταση της λεκάνης απορροής του Δούναβη·
• Στρατηγική για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή στη λεκάνη απορροής του Δούναβη·
• τη διασυνοριακή ανάλυση του προγράμματος της GEF για τη μείωση της ρύπανσης του Δούναβη·
• μια σειρά δραστηριοτήτων που σχετίζονται με τους υγροτόπους στη λεκάνη του Δούναβη και χρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα πολλαπλών δικαιούχων Phare της ΕΕ για το περιβάλλον, στο οποίο τονίζεται η ανάγκη λήψης μέτρων για την προστασία και την αποκατάσταση των υγροτόπων και των οικοτόπων πλημμυροπεδιάδων σε ολόκληρη τη λεκάνη απορροής του Δούναβη·
• Σύμβαση για τους υγροτόπους διεθνούς σημασίας, ιδίως ως ενδιαιτήματα υδρόβιων πτηνών (Ramsar, 1971)·
• Σύμβαση για τη διατήρηση της άγριας ζωής και του φυσικού περιβάλλοντος στην Ευρώπη (Βέρνη, 1979)·
• την πανευρωπαϊκή στρατηγική για το τοπίο και τη βιολογική ποικιλότητα·
• Εθνικές στρατηγικές και δεσμεύσεις για την προστασία της βιοποικιλότητας·
• Σύμβαση συνεργασίας για την προστασία και την αειφόρο χρήση του Δούναβη (Σόφια, 1994)·
• την ενίσχυση της αρχής της κοινής δράσης των χωρών του Δούναβη για την προστασία και την αποκατάσταση της ποιότητας των υδάτων και των περιβαλλοντικών συνθηκών του οικοσυστήματος του ποταμού Δούναβη·
• Το σχέδιο διαχείρισης της λεκάνης απορροής του Δούναβη.

Το πρόγραμμα «Πράσινος Διάδρομος του Κάτω Δούναβη» ξεκίνησε το 2000 και συνεχίζεται έκτοτε χωρίς να προβλέπεται προθεσμία.

Τα μέτρα που αποσκοπούν στη δημιουργία πράσινου διαδρόμου κατά μήκος του κάτω ποταμού Δούναβη προορίζονται να είναι μόνιμα, εάν συντηρούνται σωστά.

Orieta Hulea
Conservation Director WWF International
Danube-Carpathian Programme
E-mail: ohulea@wwfdcp.ro 

Camelia Ionescu
Freshwater Project Manager
WWF Romania
E-mail: cionescu@wwf.ro 

Iulia Puiu
Project Manager for Wetland Restoration Projects
WWF Romania
E-mail: ipuiu@wwf.ro 

WWF Διεθνές Πρόγραμμα Δούναβη-Καρπαθίων