Παρόχθια αποθέματα ασφαλείας

Οι παρόχθιες ζώνες ανάσχεσης είναι γραμμικές ζώνες μόνιμης φυσικής ή ημιφυσικής βλάστησης που γειτνιάζουν με ρέματα και ποταμούς. Ένας γενικός, πολλαπλών χρήσεων, παρόχθιος ρυθμιστικός σχεδιασμός αποτελείται από μια λωρίδα χόρτου, θάμνων και δέντρων μεταξύ της κανονικής στάθμης των υδάτων και της πιο εντατικής χρήσης γης, όπως καλλιεργήσιμες εκτάσεις, δρόμοι, κατοικημένες περιοχές. Οι παρόχθιες ζώνες ανάσχεσης είναι μια επιλογή προσαρμογής ικανή να: 

• πρόληψη των πλημμυρών: οι παρόχθιοι προσκρουστήρες παρέχουν χώρο για τη φυσική δυναμική ενός ποταμού, όπως η άνοδος και η πτώση της στάθμης των υδάτων, και επιτρέπουν την επιβράδυνση της ροής των ρευμάτων και τη δημιουργία διαδρομών ροής με μαιάνδρους. Αυτό μειώνει το δυναμικό διάβρωσης των καναλιών των ποταμών και, ως εκ τούτου, το δυναμικό των κατάντη πλημμυρών. 
• μετριασμός της ξηρασίας: μέσω της βελτίωσης της επαναφόρτισης των υπόγειων υδάτων με την αύξηση της διαπερατότητας του εδάφους και του αυξημένου χρόνου επαφής των υδάτων με τα εδάφη, ή μέσω των επιπτώσεων σκίασης που παρέχουν τα δέντρα και οι θάμνοι που βελτιώνουν τις μικροκλιματικές συνθήκες. 
• διασφάλιση της ψύξης: η επίδραση σκίασης των παρόχθιων προσκρουστήρων συμβάλλει στη δημιουργία ενός μικροκλίματος που χρησιμεύει για την ψύξη των επισκιασμένων υδατικών συστημάτων, την αύξηση της υγρασίας του αέρα και τη σταθεροποίηση των θερμοκρασιών. 

Πέρα από την προσαρμογή, αναμένεται πληθώρα οφελών από τις παρόχθιες ζώνες ανάσχεσης, δεδομένου ότι λειτουργούν ως: 

• Φυσικό φίλτρο για ρύπους και προληπτικούς παράγοντες ευτροφισμού: λειτουργούν ως ασπίδα κατά της χερσαίας ροής από γεωργικές εκτάσεις μειώνοντας την απορροή ιζημάτων και ρύπων που φθάνουν στο υδάτινο ρεύμα. Οι ζώνες απομόνωσης μειώνουν κατά μέσο όρο το NO 3–N κατά 33 % στις επιφανειακές απορροές και κατά 70 % στα υπόγεια ύδατα (Valkama et al., 2019). 

• Φυσικός διάδρομος που συνδέει οικοτόπους και είδη και διευκολύνει τη διασπορά των φυσικών ειδών. Επιτρέπουν τη συνδεσιμότητα τόσο σε διαμήκεις (ανάντη-κατάντη) όσο και σε πλευρικές (μεταξύ ρευμάτων και εδάφους) κλίσεις. Η διαμήκης συνδεσιμότητα είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη διασπορά των ειδών σε διαβαθμίσεις θερμοκρασίας, ενώ η πλευρική συνδεσιμότητα επιτρέπει ετερογενή μικροκλίματα που βοηθούν τα είδη να αντιμετωπίσουν τις διακυμάνσεις του καιρού. 

Δεδομένου του εύρους των οφελών, τα παρόχθια αποθέματα είναι σημαντικά χαρακτηριστικά για τη διατήρηση και την αποκατάσταση του τοπίου. Ως εκ τούτου, οι ζώνες απομόνωσης υποστηρίζονται ευρέως ως γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα στα ευρωπαϊκά προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης. Το πλάτος μιας λειτουργικής ζώνης ανάσχεσης εξαρτάται από το πλαίσιο του τοπίου, το πλάτος του ρεύματος και τη δυναμική του ρεύματος. Στις πεδινές περιοχές εντατικής γεωργίας, οι ευρείες ζώνες ανάσχεσης των 10- 100 μέτρων είναι ιδιαίτερα σημαντικές. Το πλάτος του παρόχθιου ρυθμιστικού διαλύματος και η διαχείριση της φυσικής ή ημιφυσικής βλάστησής του θα πρέπει να είναι προσαρμοσμένα στο εκάστοτε πλαίσιο και να λαμβάνουν ιδιαίτερα υπόψη τα υδραυλικά συστήματα του ποταμού και ολόκληρης της λεκάνης απορροής. Για τον λόγο αυτό, απαιτείται συντονισμός μεταξύ των διαφόρων επιπέδων διακυβέρνησης και ενσωμάτωση στα περιφερειακά σχέδια και στα σχέδια λεκανών απορροής ποταμών. 

Η εφαρμογή παρόχθιων ζωνών ανάσχεσης απαιτεί τη συμμετοχή διαφόρων παραγόντων (διαχειριστών ποταμών, γεωργών κ.λπ.) οι οποίοι θα πρέπει να συμμετέχουν ώστε να καταστεί εφικτή η υιοθέτηση της επιλογής προσαρμογής. Η επιλογή είναι συνήθως αποδεκτή από το κοινό λόγω των θετικών επιπτώσεών της στο τοπίο και των πολλαπλών συν-οφελών που παρέχει. Οι τοπικές αρχές που συμμετέχουν σε αγροπεριβαλλοντικά προγράμματα και γεωργικές εκτάσεις υψηλής φυσικής αξίας μπορούν να βοηθήσουν στην επιτόπια εφαρμογή. 

Η επιτυχία των ζωνών ανάσχεσης με βλάστηση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από χαρακτηριστικά όπως το πλάτος της ζώνης ανάσχεσης, η κλίση των παρακείμενων αγρών, ο τύπος και η ποικιλία του εδάφους και η πυκνότητα της βλάστησης. Μικρές προσωρινές αρνητικές παρενέργειες κατά τη διάρκεια της φύτευσης βλάστησης και των σχετικών εργασιών κατά μήκος του υδατικού συστήματος αντισταθμίζονται σε μεγάλο βαθμό, αλλά μεσοπρόθεσμες έως μακροπρόθεσμες θετικές επιπτώσεις, εάν η επιλογή σχεδιαστεί και προγραμματιστεί προσεκτικά. 

Τα αποτελέσματα μετριασμού των πλημμυρών και της ξηρασίας θα μπορούσαν να ποικίλλουν, ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες και την ποιότητα του σχεδιασμού και της εφαρμογής. Οι δασικοί προσκρουστήρες δημιουργούν ξυλώδη συντρίμμια που επηρεάζουν περισσότερο τη μορφολογία των ρευμάτων. Το μέγεθος, η ηλικία και η πυκνότητα των δένδρων και των θάμνων είναι παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για την αποτελεσματικότητα του ελέγχου των πλημμυρών, της κατακράτησης νερού και της ικανότητας διήθησης. Οι φυτικές λωρίδες που φυτεύονται με αυτόχθονα είδη μπορούν επίσης να συμβάλουν μακροπρόθεσμα στην τοπική βιοποικιλότητα. Όταν φυτεύονται μη αυτόχθονα είδη, ενδέχεται να έχουν αρνητικές επιπτώσεις στη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των αποθεμάτων ασφαλείας ή να βλάψουν δυνητικά τα εγγενώς εδραιωμένα οικοσυστήματα στην περιοχή.  Πράγματι, η επιλογή της κατάλληλης βλάστησης πρέπει να αξιολογηθεί προσεκτικά ώστε να διασφαλιστεί η υψηλή ικανότητα συγκράτησης του εδάφους και των υδάτων και συμβολής στην τοπική βιοποικιλότητα. Θα πρέπει επίσης να εξεταστεί η ανάγκη τακτικής διατήρησης της βλάστησης, ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι προσπάθειες που απαιτούνται για τη διατήρησή της μακροπρόθεσμα. 

Υπάρχουν επίσης διάφοροι κοινωνικοί και οικονομικοί παράγοντες που μπορούν να περιορίσουν την υιοθέτηση παρόχθιων αποθεμάτων ασφαλείας, όπως: έλλειψη προγραμμάτων παροχής κινήτρων, ανεπαρκώς καθορισμένοι στόχοι, έλλειψη συντήρησης και αντίθεση από τους γαιοκτήμονες. 

Το συνολικό κόστος των παρόχθιων ζωνών ανάσχεσης περιλαμβάνει το κόστος σχεδιασμού, το κόστος φύτευσης (δέντρα, θάμνοι, τοπική βλάστηση), το κόστος γης και/ή τα έσοδα που χάνονται από την αντικατάσταση περιοχών εκμετάλλευσης/βόσκησης, καθώς και το κόστος των εργασιών συντήρησης. Αυτές οι δαπάνες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη θέση και το μέγεθος της ζώνης ανάσχεσης, αλλά φαίνεται να εξισορροπούνται σε μεγάλο βαθμό με τα μακροπρόθεσμα οφέλη. 

Τα παρόχθια αποθέματα παρέχουν πολλαπλά οφέλη για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, όπως η δημιουργία μικροκλίματος, ο μετριασμός των πλημμυρών και της ξηρασίας. Επιπλέον, ενεργώντας ως διάδρομος βιοποικιλότητας και βελτιώνοντας την ποιότητα των τοπικών υδάτων μέσω της ικανότητας διήθησής τους για θρεπτικές ουσίες και ρύπους, οι παρόχθιοι προσκρουστήρες αποτελούν σημαντικά χαρακτηριστικά για τη διατήρηση και την αποκατάσταση του τοπίου. Οι ζώνες απομόνωσης μπορούν επίσης να μειώσουν το κόστος λίπανσης λόγω της μείωσης της απορροής θρεπτικών ουσιών και μπορεί να μειώσουν τη συχνότητα αποκατάστασης της όχθης του ποταμού λόγω της μείωσης των πλημμυρών και της διάβρωσης. 

Επιπλέον, η πολυετής βλάστηση, όπως τα δέντρα, είναι ιδιαίτερα επωφελής για τη μακροπρόθεσμη δέσμευση του ατμοσφαιρικού άνθρακα, καθιστώντας επίσης τα παρόχθια αποθέματα ένα δυνητικό εργαλείο για την περαιτέρω πρόοδο προς τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής. 

Η ΚΓΠ απαιτεί από τους γεωργούς να προστατεύουν και να διαχειρίζονται τα ύδατα μέσω της δημιουργίας ζωνών ανάσχεσης κατά μήκος υδατορευμάτων, της διαχείρισης των υδάτων για άρδευση και της προστασίας των υπόγειων υδάτων από τη ρύπανση. Σύμφωνα με τη νέα πρόταση της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής για την περίοδο 2023-2027, οι γεωργοί πρέπει να συμμορφώνονται με τις απαιτήσεις οικολογικού προσανατολισμού προκειμένου να είναι επιλέξιμοι για στήριξη, και αυτό περιλαμβάνει ζώνες ανάσχεσης κατά μήκος ποταμών πλάτους τουλάχιστον 3 μέτρων που είναι απαλλαγμένες από φυτοφάρμακα και λιπάσματα. Ωστόσο, έως ότου τεθούν σε εφαρμογή οι νέες μεταρρυθμίσεις της ΚΓΠ, δεν υπάρχει κοινός ορισμός του μεγέθους της ζώνης ανάσχεσης ή της περιοχής ανάσχεσης και οι κυβερνήσεις μπορούν να ορίσουν τις δικές τους ζώνες ανάσχεσης. Στο πλαίσιο του προγράμματος αγροτικής ανάπτυξης, προβλέπονται πληρωμές για την επέκταση των εν λόγω ζωνών προστασίας. Αυτό μπορεί επίσης να περιλαμβάνει περισσότερες δασικές ζώνες. 

Η επιλογή προσαρμογής της παρόχθιας ανάσχεσης συνδέεται επίσης με την οδηγία-πλαίσιο της ΕΕ για τα ύδατα, η οποία απαιτεί από κάθε λεκάνη απορροής ποταμού να υποβάλλει ανά εξαετία σχέδιο διαχείρισης για την προστασία των υδάτινων πόρων από ανθρώπινες πιέσεις, συμπεριλαμβανομένων των γεωργικών απορροών, με σκοπό την επίτευξη καλής οικολογικής κατάστασης. 

Θα μπορούσαν να χρειαστούν 10-15 χρόνια για την ανάπτυξη ενός πλήρως ώριμου παρόχθιου ρυθμιστικού πλαισίου που θα περιλαμβάνει δέντρα και οφέλη σκίασης, καθώς και τη δημιουργία ενός διαδρόμου βιοποικιλότητας. Ωστόσο, εντός ενός έτους, θα μπορούσαν να φυτευτούν θάμνοι και τοπική βλάστηση, οι οποίοι ήδη αρχίζουν να εμφανίζουν τα πρώτα θετικά αποτελέσματά τους όσον αφορά τη μειωμένη διάβρωση και τη διήθηση των ρύπων. Η παρακολούθηση και η συντήρηση της περιοχής θα πρέπει να αποτελούν αντικείμενο προσεκτικής διαχείρισης, ιδίως κατά τα πρώτα 5 έτη, με μείωση των προσπαθειών διαχείρισης μεταξύ 5-10 ετών μετά τη δημιουργία ρυθμιστικού διαλύματος, μόλις αυτή καταστεί πιο ώριμη και λιγότερο ευάλωτη στις τοπικές περιβαλλοντικές πιέσεις. 

Ο αναμενόμενος χρόνος ζωής υπερβαίνει τα 25 έτη εάν τα μέτρα είναι καλά εδραιωμένα κατά τα πρώτα έτη εφαρμογής, με το μεγαλύτερο μέρος της συντήρησης να πραγματοποιείται κατά τα πρώτα 5-10 έτη.