Αποκατάσταση ποταμών και πλημμυρικών περιοχών

Η αποκατάσταση και αποκατάσταση ποταμών και πλημμυρικών περιοχών περιλαμβάνει μια μεγάλη ποικιλία μέτρων που έχουν από κοινού την έμφαση στις φυσικές λειτουργίες των ποταμών, οι οποίες μπορεί να έχουν χαθεί ή υποβαθμιστεί από ανθρώπινες παρεμβάσεις (π.χ. φράγματα, κατασκευή αναχωμάτων και αναχωμάτων, βυθοκόρηση ιζημάτων, αλλαγή φυσικών μορφών ποταμών, κατασκευή υποδομών στην πλημμυρική περιοχή κ.λπ.). Πολλοί ευρωπαϊκοί ποταμοί έχουν τροποποιηθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες ώστε να εξυπηρετούν μόνο μία κυρίαρχη λειτουργία (π.χ. ναυσιπλοΐα) ή λίγους ακόμη. Ωστόσο, η μονόπλευρη χρήση, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι διάφορες λειτουργίες, δεν είναι πλέον βέλτιστη και αντικαθίσταται από μια ολοκληρωμένη προσέγγιση. Η αποκατάσταση των ποταμών και των πλημμυρικών περιοχών γίνεται για τον μετριασμό των αρνητικών επιπτώσεων των ανθρώπινων τροποποιήσεων, οι οποίες δεν αποφέρουν οφέλη μόνο για την οικολογική λειτουργία του ποταμού αλλά και για την ανθρώπινη κοινωνία, όπως στην περίπτωση της μείωσης των κινδύνων πλημμύρας, της βελτίωσης της ποιότητας των υδάτων και της αναπλήρωσης των υπόγειων υδάτων. Οι πλημμυροπεδιάδες αποτελούν φυσικό σύστημα για τη διατήρηση και την αποκατάσταση. Η αποκατάσταση και αποκατάσταση ποταμών και πλημμυρικών περιοχών συνεπάγεται σύνθετες και μακροχρόνιες παρεμβάσεις· η αύξηση της στήριξης και της ευαισθητοποίησης του κοινού είναι ουσιαστικής σημασίας ως τεχνικές και οικολογικές συνιστώσες.

Η αποκατάσταση και αποκατάσταση πλημμυρικών περιοχών και ποτάμιων υγροτόπων παρέχει εποχιακούς υδρόβιους οικοτόπους, δημιουργεί διαδρόμους αυτόχθονων παρόχθιων δασών και σκιασμένους ποτάμιους και χερσαίους οικοτόπους. Επιπλέον, συμβάλλει στη συγκράτηση και την αργή απελευθέρωση απορρίψεων από τα υδατικά συστήματα, καθώς και στη διευκόλυνση της επαναφόρτισης των υπόγειων υδάτων και στη βελτίωση της ποιότητας των υδάτων. Η ικανότητα διείσδυσης πολλών εδαφών στην Ευρώπη μεταβλήθηκε λόγω σημαντικών τροποποιήσεων της χρήσης γης· Ως εκ τούτου, ο ρυθμός με τον οποίο οι βροχοπτώσεις είναι σε θέση να διεισδύσουν και να ανατροφοδοτήσουν τα συστήματα υπόγειων υδάτων είναι περιορισμένος σε πολλές περιοχές. Η μεταβλητότητα των βροχοπτώσεων που σχετίζεται με την κλιματική αλλαγή και η αύξηση των ακραίων φαινομένων μπορούν να οδηγήσουν σε μεγαλύτερες περιόδους ξηρασίας και πλημμυρών, οι οποίες επιδεινώνουν περαιτέρω την κατάσταση. Η αποκατάσταση ποταμών και πλημμυρικών περιοχών μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση του υδρολογικού καθεστώτος και στην αντιμετώπιση αυτών των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Επιπλέον, οι ποτάμιοι υγρότοποι μπορούν να συμβάλουν στη διατήρηση της λειτουργίας των οικοσυστημάτων των εκβολών ποταμών και των δέλτα και στη δημιουργία φυσικών χερσαίων χαρακτηριστικών που λειτουργούν ως προσκρουστήρες καταιγίδας, προστατεύοντας έτσι τους ανθρώπους και τις περιουσίες από ζημιές από πλημμύρες, οι οποίες σχετίζονται επίσης με την άνοδο της στάθμης της θάλασσας και τα κύματα καταιγίδας.

Η βελτίωση της ικανότητας αποθήκευσης νερού στην πλημμυρική πεδιάδα μέσω μέτρων φυσικής συγκράτησης των υδάτων (NWRM) αποτελεί μέρος της αποκατάστασης και αποκατάστασης των ποταμών και μπορεί να είναι μάλλον χρήσιμη για τη μείωση του κινδύνου πλημμύρας. Η εφαρμογή ΜΝΚΜ μπορεί επίσης να πραγματοποιηθεί σε γεωργικές εκτάσεις· γενικά, η γη παραμένει ιδιοκτησία των γεωργών και χρησιμοποιείται για προσωρινή αποθήκευση νερού. Οι περιοχές συγκράτησης προορίζονται να δέχονται την κορύφωση της απόρριψης ποταμών και, ως εκ τούτου, να αποτρέπουν τις πλημμύρες αλλού. Οι περιοχές διατήρησης έκτακτης ανάγκης μπορούν να βρίσκονται κατά μήκος των μεγάλων ποταμών για να δέχονται μεγάλες ποσότητες νερού σε ακραίες συνθήκες για την πρόληψη απειλητικών για τη ζωή καταστάσεων και μεγάλων ζημιών αλλού, π.χ. σε αστικές ή γεωργικές περιοχές.

Η μετεγκατάσταση τύπων και δραστηριοτήτων χρήσης γης ευάλωτων στα ύδατα σε περιοχές με χαμηλότερο κίνδυνο πλημμύρας είναι μια άλλη επιλογή, η οποία μπορεί να διευκολύνει την αποκατάσταση πιο φυσικών υδρολογικών καθεστώτων (βλ. την επιλογή προσαρμογής «Αποκατάσταση από περιοχές υψηλού κινδύνου»). Το κόστος αυτών των μέτρων μπορεί να είναι υψηλό σε περίπτωση ανάγκης για απαλλοτρίωση, κατεδάφιση και ανακατασκευή άλλων υποδομών και οικονομικών δραστηριοτήτων. Οι ποταμοί και οι πλημμυρικές περιοχές σε περιοχές που έχουν μετεγκατασταθεί έχουν μεγάλες δυνατότητες αποκατάστασης, γεγονός που όχι μόνο προσφέρει βελτιωμένα ενδιαιτήματα, αλλά συμβάλλει στην αντιπλημμυρική προστασία με τη δημιουργία νέων περιοχών συγκράτησης.

Σε ορισμένες ειδικές περιπτώσεις, τα μέτρα μπορούν επίσης να αφορούν την προσαρμογή των πρακτικών βυθοκόρησης στις αλλαγές του βάθους των υδάτων, της πλοϊμότητας, της διάβρωσης και της ενσίρωσης των ποταμών. Εάν η απόφαση για την εμβάθυνση των διαύλων ναυσιπλοΐας για τη θαλάσσια κυκλοφορία θεωρείται αναπόφευκτη, η βυθοκόρηση θα πρέπει να εφαρμόζεται με ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων και/ή με τη διασφάλιση της διατήρησης κατάλληλων οικολογικών συνθηκών σε παρακείμενες περιοχές, π.χ. με τη δημιουργία ζωνών ανάσχεσης. Η εφαρμογή (και η χρηματοδότηση) της αποκατάστασης του ποταμού και των πλημμυρικών περιοχών του, μεταξύ άλλων ως αντισταθμιστική προσέγγιση της εμβάθυνσης του καναλιού ναυσιπλοΐας, μπορεί να διασφαλίσει τη διατήρηση των οικοτόπων και των υπηρεσιών τους (όπως η αντιπλημμυρική προστασία).

Στην Ευρώπη παρατηρείται αυξανόμενο ενδιαφέρον για την αποκατάσταση ποταμών και πλημμυρικών περιοχών, όπως στην περίπτωση του προγράμματος χωροταξικού σχεδιασμού «Δωμάτιο για τον ποταμό» στις Κάτω Χώρες. Το πρόγραμμα αυτό περιλάμβανε σειρά μέτρων που οδήγησαν στην αποκατάσταση και την αποκατάσταση κοιτών ποταμών και πλημμυρικών περιοχών, ώστε να δημιουργηθεί περισσότερος χώρος για τους ποταμούς και να μειωθεί η στάθμη των υδάτων, όπως: μείωση των πλημμυρικών περιοχών, μετεγκατάσταση αναχωμάτων περαιτέρω στην ενδοχώρα, μείωση των αναχωμάτων κατά μήκος των ποταμών και εμβάθυνση των θερινών κλινών. Άλλα παραδείγματα είναι το σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού της Αγγλίας στο Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο περιλαμβάνει διάφορα έργα αποκατάστασης ποταμών με στόχο τον μετριασμό των επιπτώσεων των υδρομορφολογικών τροποποιήσεων. Άλλες παρεμβάσεις αποκατάστασης πλημμυροπεδιάδων καθοδηγούνται από την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα (ΟΠΥ), π.χ. , εκείνες που πραγματοποιούνται στο Rheinvorland-Süd στον Άνω Ρήνο, στο Bourret στον Garonne και στον ποταμό Long Eau στην Αγγλία. Πολλά έργα αποκατάστασης ποταμών συγχρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα LIFE της ΕΕ. Τα έργα αυτά συχνά καταρτίζονται και υλοποιούνται με την ενθάρρυνση της συνεργασίας μεταξύ της υδρολογικής μηχανικής, της αντιπλημμυρικής προστασίας, της διαχείρισης της γης και της διατήρησης της φύσης.

Η εφαρμογή αυτής της επιλογής προσαρμογής απαιτεί τη συμμετοχή διαφόρων φορέων (διαχειριστές ποταμών, γεωργοί, κάτοικοι χωριών κ.λπ.), οι οποίοι θα πρέπει να συμμετέχουν ώστε να καταστεί εφικτή η υιοθέτηση της επιλογής προσαρμογής. Η έγκαιρη συμμετοχή των βασικών ενδιαφερόμενων μερών είναι απαραίτητη για την ορθή διαχείριση τυχόν συγκρούσεων, π.χ. που σχετίζονται με τη χρήση γης και τις ιδιοκτησίες γης.

Η εφαρμογή μέτρων αποκατάστασης ποταμών και πλημμυρικών περιοχών μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στη ναυσιπλοΐα και ποικίλες επιπτώσεις (θετικές και αρνητικές) στον τουρισμό, τη γεωργία και την αποστράγγιση. Γενικά, προορίζεται να έχει θετικές επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα και τη διατήρηση των οικοτόπων. Ωστόσο, δεν είναι πάντα εφικτό να εφαρμοστεί, επειδή μερικές φορές τα τεχνητά περιθώρια του ποταμού δεν επιτρέπουν τη φυσική αποκατάσταση του ποταμού.

Οι παράγοντες επιτυχίας περιλαμβάνουν γενικά την ισχυρή συνεργασία μεταξύ των δημόσιων διοικήσεων και άλλων ενδιαφερόμενων μερών, την αύξηση της στήριξης και την ευαισθητοποίηση του κοινού. Δεδομένου ότι τα μέτρα αποκατάστασης είναι σε μεγάλο βαθμό ειδικά για κάθε περίπτωση, η αποδοτικότητα και η αποτελεσματικότητά τους εξαρτώνται επίσης σε μεγάλο βαθμό από τις τοπικές συνθήκες και τα ειδικά εφαρμοζόμενα μέτρα.

Τα οφέλη της αποκατάστασης και αποκατάστασης των ποταμών και των πλημμυρικών περιοχών περιλαμβάνουν:

• αυξημένη προστασία από πλημμύρες που σχετίζονται με φαινόμενα υψηλών βροχοπτώσεων, λόγω αυξημένης ικανότητας ροής του συστήματος ποταμών κατά τη διάρκεια πλημμυρικών συμβάντων και/ή μειωμένης ταχύτητας ροής νερού·
• Αυξημένη προστασία από πλημμύρες που σχετίζονται με την άνοδο της στάθμης της θάλασσας και τις καταιγίδες, χάρη στη ρυθμιστική δράση των υγροτόπων των εκβολών ποταμών και των δέλτα·
• Διατήρηση των φυσικών οικοτόπων, βελτιωμένη οικολογική συνδεσιμότητα και σχετικές θετικές επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα·
• Διατήρηση των λειτουργιών των υδάτινων οικοσυστημάτων και των συναφών υπηρεσιών προς την ανθρώπινη κοινωνία·
• Αύξηση της αναπλήρωσης των υπόγειων υδάτων.

Η παθητική αποκατάσταση των ποταμών, όπως η εγκατάλειψη της συντήρησης των ποταμών, η οποία είναι λιγότερο δαπανηρή και πιο εύκολη στην εφαρμογή σε μεγαλύτερες εκτάσεις ποταμών, μπορεί να έχει συγκρίσιμες θετικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις στη λεκάνη απορροής με δαπανηρές τεχνικές ενεργητικής αποκατάστασης.

Το κόστος μπορεί να είναι διαφορετικής φύσης (π.χ. επένδυση, συντήρηση, αποζημίωση κ.λπ.) και να διαφέρει σημαντικά εντός της Ευρώπης και κατά περίπτωση. Για παράδειγμα, στην περίπτωση του προγράμματος «Αίθουσα για τον ποταμό» στις Κάτω Χώρες, η δημιουργία μέτρων αποθήκευσης νερού σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις μπορεί να αντισταθμίζεται κάθε χρόνο για τις εκτιμώμενες ζημίες στις καλλιέργειες ή να καταβάλλεται μία φορά για τη μείωση της αξίας της γης. Και τα δύο είδη κόστους εξαρτώνται από την πιθανότητα πλημμύρας.

Η αποκατάσταση και η αποκατάσταση ποταμών και πλημμυρικών περιοχών, συμπεριλαμβανομένων των ΒΔΕΜ, συμβάλλουν στην επίτευξη των στόχων βασικών πολιτικών της ΕΕ, όπως η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα (ΟΠΥ), η οδηγία για τις πλημμύρες (ΟΠΥ) και η οδηγία για τους οικοτόπους και τα πτηνά. Η αποκατάσταση και αποκατάσταση ποταμών μπορεί επίσης να χρηματοδοτηθεί στο πλαίσιο της πολιτικής αγροτικής ανάπτυξης της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής (ΚΓΠ), καθώς και στο πλαίσιο των προγραμμάτων INTERREG (Ευρωπαϊκή Εδαφική Συνεργασία, ΕΕΣ) και LIFE+.

Ο χρόνος υλοποίησης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την κλίμακα εφαρμογής, τις ειδικές συνθήκες της περιοχής παρέμβασης και τα εγκριθέντα μέτρα. Σε γενικές γραμμές, η αποκατάσταση και η αποκατάσταση των ποταμών και των πλημμυρικών περιοχών είναι μια πολύπλοκη διαδικασία, η οποία απαιτεί μακροπρόθεσμη παρέμβαση. Μπορεί να κυμαίνεται από 1 έτος (π.χ. σε περίπτωση πολύ συγκεκριμένης και περιορισμένης παρέμβασης, όπως η βυθοκόρηση ή η δημιουργία ζωνών ανάσχεσης) έως περισσότερα από 25 έτη (π.χ. στην περίπτωση του προγράμματος «Αίθουσα για τους ποταμούς»).

Εάν διατηρούνται συνεχώς οι περισσότερες από τις παρεμβάσεις αποκατάστασης μπορούν να διαρκέσουν επ 'αόριστον.