Προσαρμογή στις ξηρασίες σε υγροτόπους της Περιφέρειας Αττικής, Ελλάδα

Η Περιφέρεια Αττικής καλείται να συνδυάσει τις ανάγκες που προκύπτουν από τον ανθρώπινο υπερπληθυσμό, τις διάφορες ανθρώπινες δραστηριότητες και συχνά την ανταγωνιστική χρήση της γης μέσω της ορθής και βιώσιμης διαχείρισης και προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος. Οι υγρότοποι αποτελούν σημαντικό στοιχείο του φυσικού περιβάλλοντος. Αποτελούν σημαντικά οικοσυστήματα για τη διατήρηση των διαφόρων ειδών. Επιπλέον, παρέχουν υπηρεσίες πολιτιστικού οικοσυστήματος, ως χώροι αναψυχής, αρχαιολογικοί και πολιτιστικοί χώροι. Παρέχουν επίσης κανονιστικές υπηρεσίες οικοσυστήματος (μετριάζοντας τις ξηρασίες και λειτουργώντας ως ανάχωμα έναντι των αυξανόμενων πλημμυρών) και υπηρεσίες οικοσυστήματος (με την αποθήκευση νερού και τη διασφάλιση του επισιτιστικού εφοδιασμού). Με τον τρόπο αυτό, οι υγρότοποι προστατεύουν την ανθρώπινη ζωή και τις οικονομικές τους δραστηριότητες (π.χ. γεωργία, τουρισμός, αλιεία). Στο έδαφος της Περιφέρειας Αττικής εξακολουθούν να υπάρχουν περισσότεροι από 100 υγρότοποι, μεταξύ των οποίων: ρέματα και οι εκβολές τους, παράκτια έλη και λιμνοθάλασσες, λίμνες και τεχνητοί υγρότοποι. Αποτελούν πλέον «νησίδες υψηλής βιοποικιλότητας» σε ένα ευρέως υποβαθμισμένο περιβάλλον και προσφέρουν την ευκαιρία να παραμείνουν σε επαφή με τη φύση στους κατοίκους της Περιφέρειας Αττικής .

Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να επιδεινώσει τις υφιστάμενες επιπτώσεις που προέρχονται από ανθρώπινες δραστηριότητες, ασκώντας πρόσθετη πίεση σε αυτούς τους οικοτόπους. Το έργο OrientGate (2012-2014), το οποίο συγχρηματοδοτήθηκε από το πρόγραμμα διακρατικής συνεργασίας της Νοτιοανατολικής Ευρώπης της ΕΕ, παρείχε ορισμένες πρώτες πληροφορίες σχετικά με την ευπάθεια της περιοχής αυτής στην ξηρασία. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα του έργου, η ευπάθεια στην ξηρασία αναμένεται να αυξηθεί έως το 2100 από χαμηλά σε μέτρια επίπεδα στο πλαίσιο του σεναρίου εκπομπών A1B της IPCC (σενάριο μεσαίων/υψηλών εκπομπών, κοντά στο πιο πρόσφατο σενάριο RCP 6.0). Το φθινόπωρο προβλεπόταν επίσης μείωση των βροχοπτώσεων σε ολόκληρη την περιοχή έως το 2100 βάσει του ίδιου σεναρίου, ενώ την άνοιξη προβλέπονταν μικρές αυξήσεις. Πιο πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι τα επίπεδα υπερθέρμανσης του πλανήτη που υπερβαίνουν τους 1,5° έως 2°C θα προκαλέσουν αυξημένη πίεση στους υδάτινους πόρους της περιοχής της Μεσογείου. Η πιθανότητα πιο ακραίων και συχνών μετεωρολογικών, υδρολογικών και γεωργικών ξηρασιών είναι πιθανό να αυξηθεί σημαντικά, με 5 έως 10 φορές συχνότερες ξηρασίες σε πολλές περιοχές της Μεσογείου (πρώτη έκθεση αξιολόγησης της Μεσογείου, 2020). Το φαινόμενο αυτό αναμένεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στους υγροτόπους της Αττικής, καθώς οι περισσότεροι από αυτούς τρέφονται με βροχή. Επιπλέον, λόγω της συνέργειας των επιδεινούμενων συνθηκών ξηρασίας και των ανθρωπογενών παρεμβάσεων, οι περισσότεροι υγρότοποι της Αττικής αναμένεται να υποστούν μέτριες έως υψηλές επιπτώσεις. Το περιφερειακό σχέδιο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (RePACC) περιλαμβάνει επικαιροποιημένη αξιολόγηση τρωτότητας/ανάλυση κινδύνου σε διάφορους τομείς, συμπεριλαμβανομένων της βιοποικιλότητας/δασικών οικοσυστημάτων και των υδάτινων πόρων/πλημμυρών. Εφαρμόζουν τα σενάρια RCP4.5 και RCP8.5 για δύο μελλοντικές περιόδους (2031-2050 και 2081-2100), επιβεβαιώνοντας τον επείγοντα χαρακτήρα της λήψης μέτρων για τη διάσωση των υγροτόπων από την κλιματική αλλαγή.

Παράλληλα, τα ευρήματα δείχνουν ότι οι φορείς που ασχολούνται με τη διατήρηση των υγροτόπων της Αττικής έχουν μέτρια προσαρμοστική ικανότητα. Ειδικότερα, υπάρχει ανεπαρκής γνώση των υγροτοπικών οικοσυστημάτων και των υπηρεσιών τους, έλλειψη πείρας στη χρήση και ερμηνεία των κλιματικών παραμέτρων, χαμηλός βαθμός δικτύωσης και ανταλλαγής εμπειριών και ορθών πρακτικών, μεσαίου επιπέδου επιχειρησιακή ικανότητα των αρμόδιων φορέων και διαθεσιμότητα κονδυλίων για την εφαρμογή μέτρων προσαρμογής. Παράλληλα, όμως, η κοινωνία των πολιτών στην περιοχή της Αττικής αποκτά υψηλό επίπεδο κατανόησης του ρόλου που διαδραματίζουν οι υγρότοποι στην ποιότητα ζωής.

Για τη διατήρηση των υγροτόπων της Αττικής, το έργο OrientGate παρουσίασε μια στρατηγική προσαρμογής και ένα σχέδιο δράσης. Τα εν λόγω έγγραφα πολιτικής αναμένεται να μειώσουν τις επιπτώσεις των συνδυασμένων επιπτώσεων των ανθρωπογενών παρεμβάσεων και της κλιματικής αλλαγής στους υγροτόπους. Αναμένεται επίσης να βελτιώσουν την ικανότητα των διαφόρων ενδιαφερόμενων μερών να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή.

Στην Αττική έχουν καταγραφεί περισσότεροι από 100 υγρότοποι, στους οποίους περιλαμβάνονται ρέματα και εκβολές ποταμών, παράκτια έλη και λιμνοθάλασσες, λίμνες και τεχνητοί υγρότοποι. Η σημασία τους έγκειται στις οικολογικές αξίες και τις αξίες διατήρησής τους, καθώς και στις οικοσυστημικές υπηρεσίες για την ανθρώπινη ευημερία. Στρατηγικές προτεραιότητες για τη βελτίωση του φυσικού περιβάλλοντος και της ποιότητας ζωής των πολιτών είναι: να διατηρηθούν και/ή να αποκατασταθούν οι υγρότοποι, να βελτιωθεί η οικολογική τους συνδεσιμότητα μέσω μιας «πράσινης ζώνης» και να υποστηριχθεί η χρήση τους για αναψυχή. Στόχος του έργου OrientGate ήταν η εκπόνηση στρατηγικής για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και σχεδίου δράσης, τα οποία: (i) την παρακολούθηση και αξιολόγηση της περιβαλλοντικής ποιότητας των υγροτόπων της Περιφέρειας Αττικής, (ii) τη μελέτη της επιδείνωσης της ξηρασίας στο μέλλον και (iii) την εφαρμογή μιας σειράς μέτρων που μειώνουν την περιφερειακή ευπάθεια των υγροτόπων στην κλιματική αλλαγή.

Η στρατηγική προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή που εκπονήθηκε στο πλαίσιο του έργου Orientgate βασίζεται σε επτά άξονες. Για καθένα από αυτά, έχουν θεσπιστεί διάφορα μέτρα με διαφορετικές προτεραιότητες στο «Σχέδιο δράσης για τους υγροτόπους της Αττικής». Η κεντρική ιδέα αυτών των δράσεων είναι η διατήρηση και η αποκατάσταση των υγροτόπων από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Οι υγιείς υγρότοποι μπορούν με τη σειρά τους να συμβάλουν στην προστασία από την ξηρασία και τα ακραία φαινόμενα, παρέχοντας έναν σημαντικό πόρο για την προσαρμογή.

• ΑΞΟΝΑΣ Ι - Βελτίωση της γνώσης για τους υγροτόπους της Αττικής και τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής: Μέτρο Ι-1: Συνεχής εμπλουτισμός των γνώσεων σχετικά με τους υγροτόπους της Αττικής, ως «νησιά υψηλής βιοποικιλότητας» και ως αναπόσπαστα στοιχεία (πράσινες και γαλάζιες υποδομές) του αστικού και εξωαστικού χώρου. Μέτρο Ι-2: Αξιολόγηση και περιοδική επικαιροποίηση των κλιματικών δεικτών ξηρασίας/λειψυδρίας και πλημμυρών, με μοντέλα πρόβλεψης του κλίματος, για το έδαφος της περιφέρειας Αττικής, και διερεύνηση των επιπτώσεων στη βιοποικιλότητα· Μέτρο I-3: Διασφάλιση της πρόσβασης σε δεδομένα και πληροφορίες σχετικά με τους υγροτόπους στην Αττική και τους κλιματικούς δείκτες, και παρακολούθηση της εφαρμογής της στρατηγικής.
• AXIS II - Διατήρηση και αποκατάσταση των οικοσυστημάτων των υγροτόπων της Αττικής και των υπηρεσιών τους και προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή: Μέτρο ΙΙ-1: οριοθέτηση υγροτόπων και χαρακτηρισμός προστατευόμενων περιοχών· Μέτρο ΙΙ-2: Προστασία, φύλαξη, διατήρηση και αποκατάσταση· Μέτρο ΙΙ-3: Διατήρηση και βιώσιμη διαχείριση των υγροτόπων του δικτύου Natura 2000.
• AXIS III - Αειφόρος χρήση των υδάτινων πόρων: Μέτρο ΙΙΙ-1: Πρόληψη και μείωση της βιομηχανικής ρύπανσης.
• ΑΞΟΝΑΣ IV - Κανονισμοί χρήσης γης: Μέτρο ΙV-1: Προώθηση της έννοιας της συμπαγούς και μη ρυπογόνου πόλης.
• AXIS V - Ενημέρωση, ευαισθητοποίηση και οικοτουρισμός: Μέτρο V-1: Ενίσχυση των προγραμμάτων ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του κοινού για τους υγροτόπους της Αττικής και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή· Μέτρο V-2: Εκπαίδευση για τους υγροτόπους και προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή· Μέτρο V-3: Να αναδείξει τον πλούτο των υγροτόπων της Αττικής, να βελτιώσει τις ευκαιρίες αναψυχής και οικοτουρισμού.
• AXIS VI - Βελτίωση της προσαρμοστικής ικανότητας όσον αφορά τη διατήρηση και διαχείριση των υγροτόπων: Μέτρο VI-1: Ενίσχυση της δημόσιας διοίκησης και της τοπικής αυτοδιοίκησης στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και στην εφαρμογή πολιτικών, μέτρων και νομοθεσίας για τους υγροτόπους.
• AXIS VII - Ενσωμάτωση της διατήρησης των υγροτόπων στις επιχειρήσεις: Μέτρο VIΙ-1: Προώθηση της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας στη διατήρηση των υγροτόπων, ενθάρρυνση των επιχειρήσεων να υιοθετήσουν πρακτικές και δραστηριότητες που ωφελούν τη διατήρηση των υγροτόπων και αποφυγή πρακτικών και δραστηριοτήτων που έχουν αρνητικό αντίκτυπο στους υγροτόπους.

Από τον Σεπτέμβριο του 2015 έως τον Απρίλιο του 2017, επιτεύχθηκε κάποια πρόοδος προς την υλοποίηση του σχεδίου δράσης (Μέτρο Ι-Ι του Σχεδίου Δράσης Υγροτόπων Αττικής) στο πλαίσιο του έργου «Βελτίωση των γνώσεων και αύξηση της ευαισθητοποίησης για την αποκατάσταση των υγροτόπων στην Περιφέρεια Αττικής», το οποίο χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα επιχορηγήσεων του ΕΟΧ και της Νορβηγίας για την ολοκληρωμένη διαχείριση των θαλάσσιων και εσωτερικών υδάτινων πόρων. Το έργο αναμένεται να αυξήσει τις γνώσεις και την ευαισθητοποίηση σχετικά με τους υγροβιότοπους της Αττικής ως υδατικά οικοσυστήματα που αντιμετωπίζουν σοβαρά περιβαλλοντικά προβλήματα και απώλεια βιοποικιλότητας.

Τα κύρια αποτελέσματα του έργου ήταν η βελτιωμένη πρόσβαση σε περιβαλλοντικές πληροφορίες που είναι απαραίτητες για την προστασία και την αποκατάσταση των υγροτόπων, με αυξημένη γνώση και ευαισθητοποίηση σχετικά με την αξία των υγροτόπων για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Ειδικότερα, εκπονήθηκε η επιστημονική τεκμηρίωση για τον εντοπισμό και την οριοθέτηση 50 υγροτόπων, συνοδευόμενη από ανάλυση της βιοποικιλότητας, μείζονες απειλές και προτάσεις αποκατάστασης.

Οι πληροφορίες για τους υγρότοπους αποθηκεύονταν σε ελεύθερα προσβάσιμη διαδικτυακή βάση δεδομένων. Αναπτύχθηκε μια διαδικτυακή πλατφόρμα GIS για την προβολή διαφόρων χωρικών δεδομένων, ενώ ένας διαδικτυακός άτλαντας εμφανίζει εικόνες και ιστορίες των υγροτόπων της Αττικής, περιγράφοντας την περιβαλλοντική τους αξία και τα ισχύοντα μέτρα διατήρησης.

Για τέσσερα υδατικά συστήματα, εκπονήθηκε λεπτομερής αξιολόγηση της ποιότητας των υδάτων, της κατάστασης διατήρησης των υγροτόπων και των αναγκών διαχείρισης των υδάτων: Βουρκάρι (παράκτιος υγρότοπος Δήμου Μεγάρων) και Λίμνη Κουμουνδούρου (Δήμος Ασπροπύργου) στην Περιφέρεια Δυτικής Αττικής, εκβολές του Ρεύματος Πικροδάφνης (Νότια Αθήνα) και Εθνικό Πάρκο Σχινιά (παράκτιος υγρότοπος του δικτύου Natura 2000 της ΕΕ) στην Περιφέρεια Ανατολικής Αττικής.

Επιπλέον, εκπονήθηκε ερευνητική μελέτη στο πλαίσιο του έργου SWOS του προγράμματος «Ορίζων 2020» (Χατζηιορδάνου κ.ά. 2019). Αποκάλυψε τις δυνατότητες των υγροτόπων να λειτουργήσουν ως βασικά χαρακτηριστικά του τοπίου (δηλαδή εφαλτήρια) που μπορούν να βελτιώσουν τη συνδεσιμότητα και την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή του δικτύου Natura 2000 της Περιφέρειας Αττικής. Τα αποτελέσματα της έρευνας θα μπορούσαν να αποβούν χρήσιμα για την ιεράρχηση της διατήρησης και της αποκατάστασης στο πλαίσιο της πολιτικής της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα όσον αφορά τη ζήτηση για ένα συνεκτικό δίκτυο Natura 2000 και για την επίτευξη μηδενικής καθαρής απώλειας.

Στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων υλοποίησης του Μέτρου ΙΙ-1 του Σχεδίου Δράσης Υγροτόπων Αττικής, μετά τον περιβαλλοντικό χαρακτηρισμό, ο υγρότοπος Βουρκαρίου σχεδιάστηκε ως «Περιφερειακό Πάρκο» με Προεδρικό Διάταγμα, τον Μάρτιο του 2017. Επιπλέον, η επίσημη οριοθέτηση 15 υγροτόπων ολοκληρώθηκε και ενσωματώθηκε στην εθνική νομοθεσία (νόμος 4559, Αύγουστος 2018), καλύπτοντας συνολική έκταση άνω των 460 εκταρίων. Ο νόμος απαγορεύει κάθε οικοδομική άδεια και κάθε δραστηριότητα που υποβαθμίζει την οικολογική κατάσταση των υγροτόπων, συμπεριλαμβανομένης της αποστράγγισης των υδάτων. Αυτό στηρίζει τη διατήρηση των υγροτόπων από τις συνδυασμένες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και των ανθρώπινων δραστηριοτήτων.

Επιπλέον, διοργανώθηκαν πρωτοβουλίες περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης και εκδηλώσεις κατάρτισης για τη δημιουργία ενός συνεργατικού χώρου όπου διάφορα ενδιαφερόμενα μέρη συμβάλλουν στη βελτίωση της διαχείρισης των υγροτόπων σε μια μελλοντική προοπτική που κυριαρχείται από την κλιματική αλλαγή (βλ. ενότητα σχετικά με τη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών).

Από την αρχή του έργου OrientGate, η Περιφέρεια Αττικής προσέλαβε ένα ευρύ φάσμα ενδιαφερόμενων μερών και υλοποίησε διάφορες δράσεις για την ενίσχυση της ευαισθητοποίησης σχετικά με την αξία των υγροτόπων, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής, μέσω μέσων ενημέρωσης, εργαστηρίων, σεμιναρίων κατάρτισης και ενημερωτικών συναντήσεων. Έτσι, η στρατηγική και το σχέδιο προσαρμογής των υγροτόπων ακολούθησαν μια ευρεία συμμετοχική διαδικασία. Η Περιφερειακή Αρχή Αττικής καθοδήγησε την όλη διαδικασία και συνέταξε οδικό χάρτη για την προώθηση της υλοποίησης των δράσεων του σχεδίου, ενώ το Ελληνικό Κέντρο Υγροτόπων Βιοτόπων παρείχε την επιστημονική υποστήριξη. Η συνεργασία επεκτάθηκε σε κεντρικές, περιφερειακές και τοπικές υπηρεσίες και αρχές, ερευνητικούς φορείς, περιβαλλοντικές οργανώσεις και πολίτες. Αν και συμμετείχαν σε μικρό βαθμό, παρείχαν τις γνώσεις, την εμπειρία και τις πρακτικές τους στο πλαίσιο της διαδικασίας προσαρμογής.

Όσον αφορά την πραγματική εφαρμογή του σχεδίου δράσης, αρμόδιες αρχές είναι η κεντρική κυβέρνηση για τα ζητήματα που σχετίζονται με τη νομοθεσία και οι τοπικές διοικήσεις (περιφέρεια Αττικής και δήμοι της) για την υλοποίηση των παρεμβάσεων. Για ορισμένους από τους υγροτόπους της Αττικής, οι οποίοι χαρακτηρίζονται ως τόποι Natura 2000, ο Φορέας Διαχείρισης του Εθνικού Δρυμού Σχινιά Μαραθώνα, του Υμηττού και της Νοτιοανατολικής Αττικής αποτελεί επίσης αρμόδια αρχή για την εφαρμογή του Σχεδίου Δράσης.

Στα τέλη του 2014, σεμινάριο κατάρτισης με θέμα «Στρατηγική προσαρμογής για τους υγροτόπους της Αττικής: The assessment of wetland vulnerability index» (Η αξιολόγηση του δείκτη τρωτότητας των υγροτόπων) και πραγματοποιήθηκε ανοικτή εκδήλωση διάδοσης. Κατά τη διάρκεια του σεμιναρίου, περίπου 30 συμμετέχοντες από δημόσιες υπηρεσίες της Περιφέρειας Αττικής, ΜΚΟ, ερευνητικά ιδρύματα και συμμετέχοντες από άλλες χώρες (Σερβία και Ρουμανία), έλαβαν πρακτική κατάρτιση σχετικά με τη μεθοδολογία αξιολόγησης του Δείκτη Ευπάθειας Υγροτόπων. Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης διάδοσης, περίπου 80 συμμετέχοντες έλαβαν πληροφορίες σχετικά με την αναμενόμενη αύξηση της ευπάθειας των υγροτόπων της Αττικής στην ξηρασία και σχετικά με το σχέδιο δράσης για την προσαρμογή. Οι συμμετέχοντες προέρχονταν από τοπικές και εθνικές αρχές, ΜΚΟ, ερευνητικά ιδρύματα και ενδιαφερόμενα μέρη από άλλους τομείς, όπως αρχαιολόγοι.

Το 2015, η Περιφέρεια Αττικής πραγματοποίησε δορυφορική εκδήλωση στο πλαίσιο της Πράσινης Εβδομάδας 2015 με θέμα «Ενίσχυση της στήριξης για την αποκατάσταση του υγροτόπου της Μπρεξίζας, στην Περιφέρεια Αττικής, Ελλάδα». Κατά τη διάρκεια αυτής της εκδήλωσης, σχεδόν 90 επισκέπτες βίωσαν τη βιοποικιλότητα του υγροτόπου της Μπρεξίζας και τον σημαντικό αρχαιολογικό χώρο του ρωμαϊκού μεγάλου ναού των αιγυπτιακών θεών. Η εκδήλωση αυτή εγκαινίασε τον διάλογο για την αποκατάσταση των υγροτόπων της Μπρεξίζας και την προστασία της βιοποικιλότητας, καθώς και για την εφαρμογή του σχεδίου δράσης προσαρμογής για την περιοχή της Αττικής.

Όλες αυτές οι εκδηλώσεις οργανώθηκαν από την Περιφέρεια Αττικής και υποστηρίχθηκαν επιστημονικά από το Ελληνικό Κέντρο Υγροτόπων Βιοτόπων. Οι συμμετέχοντες είχαν μεγάλο κίνητρο και έδειξαν έντονο ενδιαφέρον να αυξήσουν τις γνώσεις και τις ικανότητές τους προκειμένου να είναι σε θέση να αναλάβουν δράση για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και τη διατήρηση των υγροτόπων.

Η Περιφέρεια Αττικής ήταν επίσης ένας από τους κύριους φορείς υλοποίησης του έργου που χρηματοδοτήθηκε στο πλαίσιο των επιχορηγήσεων του ΕΟΧ και της Νορβηγίας (Βελτίωση των γνώσεων και αύξηση της ευαισθητοποίησης για την αποκατάσταση των υγροτόπων στην Περιφέρεια Αττικής). Η περιφερειακή κυβέρνηση συνεργάστηκε με άλλους εταίρους, όπως το Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας - Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων / Υγροτόπων, ο Φορέας Διαχείρισης του Εθνικού Πάρκου Σχινιά Μαραθώνα, καθώς και ο χορηγός εταίρος (το Νορβηγικό Ινστιτούτο Έρευνας Βιοοικονομίας - NIBIO). Διοργανώθηκαν διάφορες δημόσιες εκδηλώσεις για την επίδειξη των πορισμάτων και των αποτελεσμάτων του έργου.

Άλλες δραστηριότητες συμμετοχής των ενδιαφερόμενων μερών πραγματοποιήθηκαν για την κατάρτιση του περιφερειακού σχεδίου για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (RePACC) της Αττικής, το οποίο αξιολογεί την τρωτότητα και αναλύει την κλιματική αλλαγή σε διάφορους τομείς (γεωργία, αλιεία, δασοκομία, υδάτινοι πόροι κ.λπ.). Μια βιντεοδιάσκεψη τον Ιούλιο του 2020 επικεντρώθηκε ειδικά στον τομέα της βιοποικιλότητας, συμπεριλαμβανομένων των υγροτόπων της Αττικής, με τη συμμετοχή των σημαντικότερων ενδιαφερόμενων μερών της δημόσιας διοίκησης και των επιστημόνων που εργάστηκαν στον εν λόγω τομέα. Η RePACC της Αττικής και η στρατηγική εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων υποβλήθηκαν σε δημόσιες διαβουλεύσεις και εγκρίθηκαν από τις αρχές.  Το RePACC έλαβε τελική έγκριση από το Περιφερειακό Συμβούλιο Αττικής τον Δεκέμβριο του 2022.

Οι καθοριστικοί παράγοντες για τον επιτυχή σχεδιασμό της στρατηγικής και του σχεδίου προσαρμογής βασίστηκαν κυρίως στην υψηλή δέσμευση των φορέων περιφερειακής διακυβέρνησης. Συντονιστής της στρατηγικής και του σχεδίου ήταν η Διεύθυνση Περιβάλλοντος της Περιφέρειας Αττικής. Η εν λόγω περιφερειακή αρχή έχει άμεση ευθύνη για την κατάρτιση κατευθυντήριων γραμμών περιβαλλοντικής πολιτικής σε περιφερειακό επίπεδο, με επίκεντρο τη διατήρηση και την προστασία των οικοσυστημάτων υγροτόπων, μεταξύ άλλων ενόψει της κλιματικής αλλαγής.

Η διαμόρφωση της στρατηγικής και του σχεδίου δράσης για την προσαρμογή των υγροτόπων ακολούθησε συμμετοχική διαδικασία. Υπήρξε έγκαιρη δέσμευση και ισχυρή συνεργασία με διάφορα ενδιαφερόμενα μέρη: κεντρικές, περιφερειακές και τοπικές υπηρεσίες, άλλες αρχές, ερευνητικοί οργανισμοί, περιβαλλοντικές οργανώσεις και ενδιαφερόμενοι πολίτες. Ενθαρρύνθηκαν να αναλάβουν δράση μέσω συνεντεύξεων, ενημερωτικών συναντήσεων, εργαστηρίων και σεμιναρίων κατάρτισης. Ανταλλάχθηκαν εμπειρίες· καταγράφηκαν αδυναμίες και ορθές/κακές πρακτικές στη διαχείριση και προστασία του πλούτου της βιοποικιλότητας των υγροτόπων της Αττικής· και προωθήθηκε η αξία της διατήρησης των υγροτόπων και η ανάγκη προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή.

Η χρηματοδότηση της ΕΕ (προερχόμενη από το πρόγραμμα διακρατικής συνεργασίας 2007 - 2013 Νοτιοανατολική Ευρώπη για το έργο Orientgate και από τις επιχορηγήσεις του ΕΟΧ και της Νορβηγίας) ήταν αποφασιστικής σημασίας για την προετοιμασία της στρατηγικής προσαρμογής και του σχεδίου δράσης για την περιοχή της Αττικής, καθώς και για τη σταδιακή εφαρμογή του κατά τα επόμενα έτη.

Η επιτυχία του Σχεδίου Δράσης Υγροτόπων Αττικής αποδεικνύεται από το γεγονός ότι έχει χρησιμοποιηθεί ως βασικό έγγραφο για τη νέα περιφερειακή προγραμματική περίοδο της Περιφέρειας Αττικής. Ως αποτέλεσμα, έχουν ενσωματωθεί συγκεκριμένα μέτρα στο Αττικό RePACC και στο Περιφερειακό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα της Περιφέρειας Αττικής 2021-2027.

Όλες οι περιφέρειες της Ελλάδας έχουν κληθεί να προετοιμάσουν το RePACC τους, ορισμένες από τις οποίες περιλαμβάνουν μέτρα για την προστασία των υγροτόπων. Ως εκ τούτου, οι εμπειρίες της Αττικής έχουν μεγάλες δυνατότητες να αναπαραχθούν.

Ένας άλλος παράγοντας επιτυχίας σχετίζεται με την εξέλιξη της εθνικής νομοθεσίας, με τον νόμο 4559 (Αύγουστος 2018), που καλύπτει συνολική έκταση άνω των 460 εκταρίων. Ο νόμος αυτός απαγορεύει κάθε οικοδομική άδεια, αποστράγγιση ή άλλες δραστηριότητες που θα μπορούσαν να υποβαθμίσουν την οικολογική κατάσταση των υγροτόπων.

Δεν υπήρχαν σημαντικοί παράγοντες παρεμπόδισης κατά την εκπόνηση της στρατηγικής και του σχεδίου προσαρμογής. Ωστόσο, η εφαρμογή του σχεδίου δράσης για την προσαρμογή των υγροτόπων αναμένεται να αντιμετωπίσει διάφορα εμπόδια. Αυτές αφορούν τη διαθεσιμότητα κονδυλίων, την επιχειρησιακή ικανότητα των εμπλεκόμενων υπηρεσιών και φορέων να αναλάβουν τα προτεινόμενα μέτρα προσαρμογής, τη ρύθμιση της χρήσης γης με σκοπό την προστασία και την αποκατάσταση των υγροτόπων. Μέτρα που απαιτούν θεσμικές αλλαγές ή κανονιστική νομοθεσία ενδέχεται να εφαρμοστούν με περαιτέρω καθυστερήσεις.

Η εφαρμογή του σχεδίου δράσης για την προσαρμογή αναμένεται να μετριάσει τις επιπτώσεις των συνδυασμένων επιπτώσεων των ανθρωπογενών παρεμβάσεων και της κλιματικής αλλαγής στους υγροτόπους της Αττικής. Η βελτίωση της προστασίας των υγροτόπων αναμένεται επίσης να βελτιώσει τις οικοσυστημικές λειτουργίες τους, όπως: i) προστασία των ακτών με τη μείωση των επιπτώσεων των κυμάτων και των ρευμάτων· ii) βελτίωση της ποιότητας των υδάτων με την παγίδευση ιζημάτων, θρεπτικών ουσιών και τοξικών ουσιών· iii) στήριξη οικονομικών δραστηριοτήτων που εξαρτώνται από υγροτόπους. Άλλα θετικά αποτελέσματα που προκύπτουν από την εφαρμογή του σχεδίου δράσης περιλαμβάνουν: βελτίωση των γνώσεων σχετικά με την κλιματική αλλαγή και την επίδρασή της στα είδη των υγροτόπων, στους οικοτόπους και στις λειτουργίες των οικοσυστημάτων· την ενίσχυση της περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης και την ανάπτυξη κέντρων πληροφόρησης.

Η ανάπτυξη και εφαρμογή της στρατηγικής και του σχεδίου δράσης προσαρμογής για την περιοχή της Αττικής συμβάλλει επίσης στον διυπηρεσιακό και περιφερειακό συντονισμό, τη διατομεακή συνεργασία και τη θεσμική ικανότητα για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.

Η ανάπτυξη της στρατηγικής προσαρμογής και του σχεδίου δράσης για τους υγροτόπους της Αττικής συγχρηματοδοτήθηκε από το έργο OrientGate και εθνικούς πόρους συνολικού ύψους 150.000 ευρώ. Στο ποσό αυτό περιλαμβάνονταν τα έξοδα ταξιδίου και διάδοσης.

Το ακόλουθο έργο «Βελτίωση της γνώσης και αύξηση της ευαισθητοποίησης για την αποκατάσταση υγροτόπων στην Περιφέρεια Αττικής» συγχρηματοδοτήθηκε κατά 85 % από επιχορηγήσεις του ΕΟΧ και της Νορβηγίας και κατά 15 % από εθνικούς πόρους (Ελληνικό Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων), με συνολικό προϋπολογισμό περίπου 398 887 ευρώ.

Μεταξύ άλλων, καταρτίστηκε οδικός χάρτης (2017) για την υλοποίηση οριζόντιων δράσεων για τους υγροτόπους της Αττικής, καθώς και μέτρων για 4 υδατικά συστήματα στο πλαίσιο του προαναφερθέντος έργου. Αυτά τα υδατικά συστήματα είναι ο υγρότοπος Βουρκαρίου (έχει χαρακτηριστεί Περιφερειακό Πάρκο από το 2017), η λίμνη Κουμουνδούρου, οι εκβολές του ρέματος Πικροδάφνης και το Εθνικό Πάρκο Σκινιά Σύμφωνα με τις προεκτιμήσεις του παρόντος Οδικού Χάρτη, το κόστος υλοποίησης των εν λόγω δράσεων/μέτρων ήταν σχεδόν 10 εκατ. ευρώ.

Το Σχέδιο Δράσης Υγροτόπων Αττικής περιλαμβάνει ολοκληρωμένα μέτρα και δράσεις προτεραιότητας που προβλέπονταν από την ισχύουσα νομοθεσία και εμπίπτουν στα υφιστάμενα εθνικά πλαίσια στρατηγικής, πολιτικής και προγραμματισμού, μεταξύ των οποίων:

• Το Εθνικό Επιχειρησιακό Σχέδιο για το Περιβάλλον (2014-2020), το οποίο καλύπτει στόχους και δράσεις προτεραιότητας για: τον τομέα της διαχείρισης των υδάτων και την εφαρμογή των σχεδίων διαχείρισης των υδάτων· τη διατήρηση της φύσης και της βιοποικιλότητας μέσω της καλύτερης διαχείρισης των τόπων του δικτύου Natura 2000 της ΕΕ· την προώθηση οικοσυστημικών υπηρεσιών και πράσινων υποδομών για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή με βάση φυσικές λύσεις και για τη διαχείριση του κινδύνου πλημμύρας.
• Η εθνική στρατηγική και το εθνικό πρόγραμμα δράσης για τη βιοποικιλότητα, το οποίο τονίζει την ανάγκη διατήρησης των υγροτόπων και προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και περιλαμβάνει προτεραιότητες όπως η οριοθέτηση, η αποκατάσταση, η έρευνα σχετικά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στη βιοποικιλότητα και τα οικοσυστήματα και η προώθηση «νήσων υψηλής βιοποικιλότητας» σε αστικά περιβάλλοντα ως πράσινων υποδομών.
• Η εθνική νομοθεσία για τη βιοποικιλότητα και ιδίως τα άρθρα που καλύπτουν τον χαρακτηρισμό των υγροτόπων ως προστατευόμενων περιοχών.
• Το Ρυθμιστικό Σχέδιο Αθήνας/Αττικής 2021, το οποίο απαριθμεί τους υγροτόπους της Αττικής (συμπεριλαμβανομένων των λιμνών, των ποταμών, των χειμάρρων και των εκβολών τους, των πηγών, των λιμνοθαλασσών και των παράκτιων ελών) και καλύπτει δράσεις για τη νομική προστασία τους και την προώθησή τους ως πράσινων υποδομών.
• Το Σχέδιο Διαχείρισης Λεκάνης Απορροής Ποταμών - Υδατικό Διαμέρισμα Αττικής (στο πλαίσιο εφαρμογής της Οδηγίας-Πλαισίου για τα Ύδατα), το οποίο περιλαμβάνει ειδικό μέτρο για την αποκατάσταση και προώθηση των Υγροτόπων Αττικής.

Πρόσφατα, δύο συγκεκριμένα μέτρα του Σχεδίου Δράσης Υγροτόπων Αττικής ενσωματώθηκαν στο Περιφερειακό Σχέδιο για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή της Αττικής (RePACC, εγκρίθηκε στις 14 Δεκεμβρίου 2022) και στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα της Περιφέρειας Αττικής 2021-2027 (στόχος πολιτικής 2 «μια πιο πράσινη μετάβαση με χαμηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα προς μια οικονομία μηδενικών καθαρών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα»). Η RePACC πρέπει να αναθεωρείται κάθε 5 έτη.

Οι Δήμοι της Περιφέρειας Αττικής κινητοποιούνται για να αναλάβουν δράσεις προσαρμογής στο πλαίσιο των τοπικών επιχειρησιακών σχεδίων τους.

Η στρατηγική και το σχέδιο δράσης διατυπώθηκαν κατά τη διάρκεια του έργου OrientGate: 2012-2014. Το πρώτο στάδιο υλοποίησης του Σχεδίου Δράσης Υγροτόπων Αττικής διήρκεσε πέντε χρόνια (2015-2020). Το εν εξελίξει στάδιο υλοποίησης του Σχεδίου πραγματοποιείται στο νέο πλαίσιο πολιτικής της Περιφέρειας Αττικής, στο πλαίσιο του RePACC και του Επιχειρησιακού Προγράμματος Περιφέρειας Αττικής 2021-2027. Η νέα RePACC θεωρείται το επόμενο στάδιο του σχεδίου δράσης. Ενσωμάτωσε τρία μέτρα που συνδέονται άμεσα με τους υγροτόπους της Αττικής με ορίζοντα υλοποίησης έως το 2018.

Η αρχική στρατηγική και το σχέδιο δράσης, που διατυπώθηκαν στο πλαίσιο του έργου Orientgate, είχαν διάρκεια ζωής περίπου έξι ετών (2014-2020). Η RePACC έχει διάρκεια ζωής 5 ετών (2022-2027), και στη συνέχεια αναμένεται να αναθεωρηθεί. Τα μέτρα που εφαρμόζονται για την προστασία των υγροτόπων έχουν αόριστη διάρκεια ζωής.

Eleni Fitoka
Greek Biotope Wetland Centre (EKBY)
14th kilometre Thessaloniki
Mihaniona, 57001 Thermi, Thessaloniki, Greece
Tel.: (30-231) 0473432
Email: helenf@ekby.gr

Antigoni Gkoufa
Attica Region
Polytechneiou 4, Athens, 104 33, Greece
Tel.: (30-231) 2101-133,-136
Email: antigoni.gkoufa@patt.gov.gr 

Σχέδιο Δράσης Υγροτόπων Αττικής

Χατζηιορδάνου L, Fitoka E, Hadjicharalampous E, Votsi N, Palaskas D, Malak D (2019) Indicators for mapping and assessment of ecosystem condition and of the ecosystem service habitat maintenance in support of the EU Biodiversity Strategy to 2020. Ένα οικοσύστημα 4: e32704. https://doi.org/10.3897/oneeco.4.e32704