Προσαρμογή στις ξηρασίες σε υγροτόπους της Περιφέρειας Αττικής, Ελλάδα

Η Περιφέρεια Αττικής καλείται να συνδυάσει τις ανάγκες που προκύπτουν από τον ανθρώπινο υπερπληθυσμό, τις διάφορες ανθρώπινες δραστηριότητες και συχνά την ανταγωνιστική χρήση της γης μέσω της ορθής και βιώσιμης διαχείρισης και προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος. Οι υγρότοποι αποτελούν σημαντικό στοιχείο του φυσικού περιβάλλοντος. Είναι σημαντικά οικοσυστήματα για τη διατήρηση των διαφόρων ειδών. Επιπλέον, παρέχουν υπηρεσίες πολιτιστικού οικοσυστήματος, ως χώρους αναψυχής, αρχαιολογικούς και πολιτιστικούς χώρους. Παρέχουν επίσης τη ρύθμιση των οικοσυστημικών υπηρεσιών (με τον μετριασμό των ξηρασιών και την προστασία έναντι των αυξανόμενων πλημμυρών) και την παροχή οικοσυστημικών υπηρεσιών (με την αποθήκευση νερού και τη διασφάλιση του εφοδιασμού με τρόφιμα). Με τον τρόπο αυτό, οι υγρότοποι προστατεύουν τις ανθρώπινες ζωές και τις οικονομικές τους δραστηριότητες (π.χ. γεωργία, τουρισμός, αλιεία). Στο έδαφος της Περιφέρειας Αττικής εξακολουθούν να υπάρχουν πάνω από 100 υγροβιότοποι, μεταξύ των οποίων: τα ρέματα και οι εκβολές τους, τα παράκτια έλη και οι λιμνοθάλασσές τους, οι λίμνες και οι κατασκευασμένες (τεχνητές) υγροβιότοποι. Αποτελούν πλέον «νησίδες υψηλής βιοποικιλότητας» μέσα σε ένα ευρέως υποβαθμισμένο περιβάλλον και προσφέρουν την ευκαιρία να παραμείνουν σε επαφή με τη φύση στους κατοίκους της Περιφέρειας Αττικής.

Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να επιδεινώσει τις υφιστάμενες επιπτώσεις που προέρχονται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες, ασκώντας πρόσθετη πίεση στους εν λόγω οικοτόπους. Το έργο OrientGate (2012-2014), το οποίο συγχρηματοδοτείται από το πρόγραμμα διακρατικής συνεργασίας της ΕΕ για τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, παρείχε ορισμένες πρώτες πληροφορίες σχετικά με την ευπάθεια της περιοχής αυτής στην ξηρασία. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα του έργου, η ευπάθεια στην ξηρασία αναμένεται να αυξηθεί κατά 2100 από χαμηλά έως μέτρια επίπεδα στο πλαίσιο του σεναρίου εκπομπών A1B της IPCC (σενάριο μεσαίου/υψηλού επιπέδου εκπομπών, κοντά στο πιο πρόσφατο σενάριο RCP 6.0). Το φθινόπωρο προβλέφθηκε μείωση των βροχοπτώσεων σε ολόκληρη την περιοχή έως το 2100 σύμφωνα με το ίδιο σενάριο, ενώ την άνοιξη προβλέφθηκαν μικρές αυξήσεις. Πιο πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι επίπεδα υπερθέρμανσης του πλανήτη υψηλότερα από 1,5 °C έως 2 °C θα προκαλέσουν αυξημένη πίεση στους υδάτινους πόρους της περιοχής της Μεσογείου. Η πιθανότητα πιο ακραίων και συχνών μετεωρολογικών, υδρολογικών και γεωργικών ξηρασιών πιθανότατα θα αυξηθεί σημαντικά, με 5 έως 10 φορές συχνότερες ξηρασίες σε πολλές περιοχές της Μεσογείου (Πρώτη Έκθεση Αξιολόγησης της Μεσογείου, 2020). Το φαινόμενο αυτό αναμένεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στους υγροβιότοπους της Αττικής, καθώς οι περισσότεροι από αυτούς τρέφονται με βροχή. Επιπλέον, λόγω της συνέργειας των επιδεινούμενων συνθηκών ξηρασίας και των ανθρωπογενών παρεμβάσεων, οι περισσότεροι υγροβιότοποι της Αττικής αναμένεται να υποστούν μέτριες έως υψηλές επιπτώσεις. Το περιφερειακό σχέδιο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή (RePACC) περιλαμβάνει επικαιροποιημένη εκτίμηση τρωτότητας/ανάλυση κινδύνου σε διάφορους τομείς, συμπεριλαμβανομένων της βιοποικιλότητας/δασοκομικών οικοσυστημάτων και των υδάτινων πόρων/πλημμυρών. Εφαρμόζουν σενάρια RCP4.5 και RCP8.5 για δύο μελλοντικές περιόδους (2031-2050 και 2081-2100), επιβεβαιώνοντας τον επείγοντα χαρακτήρα της λήψης μέτρων για τη διάσωση υγροτόπων από την κλιματική αλλαγή.

Παράλληλα, τα ευρήματα δείχνουν ότι οι φορείς που ασχολούνται με τη διατήρηση των υγροτόπων της Αττικής έχουν μέση προσαρμοστική ικανότητα. Ειδικότερα, υπάρχει ανεπαρκής γνώση των οικοσυστημάτων υγροτόπων και των υπηρεσιών τους, έλλειψη εμπειρίας στη χρήση και ερμηνεία των κλιματικών παραμέτρων, χαμηλός βαθμός δικτύωσης και ανταλλαγής εμπειριών και ορθών πρακτικών, μεσαίου επιπέδου επιχειρησιακή ικανότητα των αρμόδιων φορέων και διαθεσιμότητα πόρων για την εφαρμογή μέτρων προσαρμογής. Παράλληλα, όμως, η κοινωνία των πολιτών στην περιοχή της Αττικής αποκτά υψηλό επίπεδο κατανόησης του ρόλου που διαδραματίζουν οι υγρότοποι στην ποιότητα ζωής.

Με σκοπό τη διατήρηση των υγροτόπων της Αττικής, το έργο OrientGate παρήγαγε μια στρατηγική προσαρμογής και ένα σχέδιο δράσης. Τα εν λόγω έγγραφα πολιτικής αναμένεται να μειώσουν τις επιπτώσεις των συνδυασμένων επιπτώσεων των ανθρωπογενών παρεμβάσεων και της κλιματικής αλλαγής στους υγροβιότοπους. Αναμένεται επίσης να βελτιώσουν την ικανότητα των διαφόρων ενδιαφερόμενων μερών να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή.

Στην Αττική έχουν καταγραφεί περισσότεροι από 100 υγρότοποι, οι οποίοι περιλαμβάνουν ρέματα και εκβολές ποταμών, παράκτιους έλη και λιμνοθάλασσες, λίμνες και τεχνητούς υγροτόπους. Η σημασία τους έγκειται στις οικολογικές αξίες και τις αξίες διατήρησης, καθώς και στις οικοσυστημικές υπηρεσίες για την ανθρώπινη ευημερία. Στρατηγικές προτεραιότητες για τη βελτίωση του φυσικού περιβάλλοντος και της ποιότητας ζωής των πολιτών είναι οι εξής: τη διατήρηση και/ή την αποκατάσταση των υγροτόπων, τη βελτίωση της οικολογικής τους συνδεσιμότητας μέσω μιας «πράσινης ζώνης» και την υποστήριξη της χρήσης τους για αναψυχή. Στόχος του έργου OrientGate ήταν η κατάρτιση μιας στρατηγικής προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και ενός σχεδίου δράσης, τα οποία: (I) περιλαμβάνει την παρακολούθηση και την αξιολόγηση της περιβαλλοντικής ποιότητας των υγροτόπων της Περιφέρειας Αττικής, (ii) τη μελέτη της επιδείνωσης της ξηρασίας στο μέλλον και (iii) την εφαρμογή μιας σειράς μέτρων που μειώνουν την περιφερειακή ευπάθεια των υγροτόπων στην κλιματική αλλαγή.

Η στρατηγική προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή που καταρτίστηκε στο πλαίσιο του έργου Orientgate, βασίζεται σε επτά άξονες. Για καθένα από αυτά, στο «Σχέδιο Δράσης Υγροτόπων Αττικής» έχουν θεσπιστεί διάφορα μέτρα με διαφορετικές προτεραιότητες. Η κεντρική ιδέα αυτών των δράσεων είναι η διατήρηση και αποκατάσταση των υγροτόπων από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Οι υγιείς υγρότοποι μπορούν με τη σειρά τους να βοηθήσουν στην προστασία από την ξηρασία και τα ακραία φαινόμενα, παρέχοντας έναν σημαντικό πόρο για την προσαρμογή.

• Άξονας Ι — Βελτίωση της γνώσης για τους υγροτόπους της Αττικής και τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής: Μέτρο Ι-1: Συνεχής εμπλουτισμός της γνώσης για τους υγροτόπους της Αττικής, ως «νησιώτικα νησιά υψηλής βιοποικιλότητας» και ως αναπόσπαστα στοιχεία (πράσινες και γαλάζιες υποδομές) αστικού και εξωαστικού χώρου. Μέτρο Ι-2: Αξιολόγηση και περιοδική επικαιροποίηση των κλιματικών δεικτών για την ξηρασία/λειψυδρία και τις πλημμύρες, με μοντέλα πρόβλεψης του κλίματος, για την περιοχή της Αττικής, και διερεύνηση των επιπτώσεων στη βιοποικιλότητα. Μέτρο I-3: Διασφάλιση της πρόσβασης σε δεδομένα και πληροφορίες σχετικά με τους υγροτόπους της Αττικής και κλιματικούς δείκτες και παρακολούθηση της εφαρμογής της στρατηγικής.
• Άξονας ΙΙ — Διατήρηση και αποκατάσταση των οικοσυστημάτων υγροτόπων της Αττικής και των υπηρεσιών τους και προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή: Μέτρο II-1: Οριοθέτηση των υγροτόπων και καθορισμός προστατευόμενων περιοχών· Μέτρο ΙΙ-2: Προστασία, φύλαξη, διατήρηση και αποκατάσταση· Μέτρο ΙΙ-3: Διατήρηση και διαχείριση των υγροτόπων του δικτύου Natura 2000 με βιώσιμο τρόπο.
• Άξονας III — Βιώσιμη χρήση των υδάτινων πόρων: Μέτρο ΙΙΙ-1: Πρόληψη και μείωση της βιομηχανικής ρύπανσης.
• Άξονας IV — Κανονισμοί χρήσης γης: Μέτρο ΙV-1: Προώθηση της έννοιας της συμπαγούς και μη ρυπογόνου πόλης.
• Άξονας V — Πληροφόρηση, ευαισθητοποίηση και οικοτουρισμός: Μέτρο V-1: Ενίσχυση των προγραμμάτων ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του κοινού για τους υγροτόπους στην Αττική και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή· Μέτρο V-2: Εκπαίδευση για τους υγροτόπους και προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή· Μέτρο V-3: Αναδεικνύουν τον πλούτο των υγροτόπων της Αττικής, βελτιώνουν τις ευκαιρίες αναψυχής και οικοτουρισμού.
• Άξονας VI — Βελτίωση της προσαρμοστικής ικανότητας όσον αφορά τη διατήρηση και διαχείριση υγροτόπων: Μέτρο VI-1: Ενίσχυση της δημόσιας διοίκησης και της τοπικής αυτοδιοίκησης στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και στην εφαρμογή πολιτικών, μέτρων και νομοθεσίας για τους υγροτόπους.
• Άξονας VII — Ένταξη της διατήρησης υγροτόπων στις επιχειρήσεις: Μέτρο VII-1: Προώθηση της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας στη διατήρηση υγροτόπων, ενθάρρυνση των επιχειρήσεων να υιοθετούν πρακτικές και δραστηριότητες που ωφελούν τη διατήρηση των υγροτόπων και αποφυγή πρακτικών και δραστηριοτήτων που έχουν αρνητικό αντίκτυπο στους υγροβιότοπους.

Από τον Σεπτέμβριο του 2015 έως τον Απρίλιο του 2017, επιτεύχθηκε κάποια πρόοδος προς την υλοποίηση του σχεδίου δράσης (Μέτρο Ι-Ι του Σχεδίου Δράσης για τους Υγροτόπους Αττικής) στο πλαίσιο του έργου «Βελτίωση της γνώσης και αύξηση της ευαισθητοποίησης για την αποκατάσταση υγροτόπων στην Περιφέρεια Αττικής», το οποίο χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα επιχορηγήσεων του ΕΟΧ και της Νορβηγίας για την ολοκληρωμένη διαχείριση των θαλάσσιων και εσωτερικών υδάτινων πόρων. Το έργο αναμένεται να αυξήσει τη γνώση και την ευαισθητοποίηση σχετικά με τους υγροτόπους της Αττικής, καθώς τα οικοσυστήματα που σχετίζονται με το νερό αντιμετωπίζουν σοβαρά περιβαλλοντικά προβλήματα και απώλεια βιοποικιλότητας.

Τα κύρια αποτελέσματα του έργου ήταν η βελτιωμένη πρόσβαση στις περιβαλλοντικές πληροφορίες που απαιτούνται για την προστασία και την αποκατάσταση των υγροτόπων, με αυξημένη γνώση και ευαισθητοποίηση σχετικά με την αξία των υγροτόπων για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Συγκεκριμένα, καταρτίστηκε η επιστημονική τεκμηρίωση για τον προσδιορισμό και την οριοθέτηση 50 υγροτόπων, συνοδευόμενη από ανάλυση της βιοποικιλότητας, μείζονες απειλές και προτάσεις αποκατάστασης.

Οι πληροφορίες για τους υγροτόπους αποθηκεύτηκαν σε μια ελεύθερα προσβάσιμη διαδικτυακή βάση δεδομένων. Μια διαδικτυακή πλατφόρμα GIS αναπτύχθηκε για να παρουσιάσει διάφορα χωρικά δεδομένα, ενώ ένας διαδικτυακός άτλαντας εμφανίζει εικόνες και ιστορίες των υγροτόπων της Αττικής, περιγράφοντας την περιβαλλοντική τους αξία και τα ισχύοντα μέτρα διατήρησης.

Για τέσσερα υδατικά συστήματα, εκπονήθηκε λεπτομερής αξιολόγηση της ποιότητας των υδάτων, της κατάστασης διατήρησης των υγροτόπων και των αναγκών διαχείρισης των υδάτων: Βουρκάρι (παράκτιος υγρότοπος του Δήμου Μεγάρων) και Λίμνη Κουμουνδούρου (Δήμος Ασπροπύργου) στην περιοχή Δυτικής Αττικής, οι εκβολές του Ρεύματος Πικροδάφνη (στη νότια Αθήνα) και ο Εθνικός Δρυμός Σχοινιάς (παράκτιος υγρότοπος του δικτύου Natura 2000 της ΕΕ) στην περιοχή της Ανατολικής Αττικής.

Επιπλέον, εκπονήθηκε ερευνητική μελέτη στο πλαίσιο του έργου «Ορίζων 2020» SWOS (Χατζηορδάνου κ.ά. 2019). Αποκάλυψε τη δυνατότητα των υγροτόπων να λειτουργήσουν ως βασικά χαρακτηριστικά του τοπίου (π.χ. σκαλοπάτια) που μπορούν να βελτιώσουν τη συνδεσιμότητα και την ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή του δικτύου Natura 2000 της Περιφέρειας Αττικής. Τα αποτελέσματα της έρευνας θα μπορούσαν να είναι χρήσιμα για να δοθεί προτεραιότητα στη διατήρηση και την αποκατάσταση στο πλαίσιο της ζήτησης της πολιτικής της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα για ένα συνεκτικό δίκτυο Natura 2000 και για την επίτευξη μηδενικής καθαρής απώλειας.

Στο πλαίσιο των δράσεων εφαρμογής του Μέτρου ΙΙ-1 του Σχεδίου Δράσης Υγροτόπων Αττικής, μετά τον περιβαλλοντικό χαρακτηρισμό, ο υγρότοπος Βουρκαρίου σχεδιάστηκε ως «Περιφερειακό Πάρκο» με Προεδρικό Διάταγμα, τον Μάρτιο του 2017. Επιπλέον, η επίσημη οριοθέτηση των ορίων των 15 υγροτόπων ολοκληρώθηκε και ενσωματώθηκε στην εθνική νομοθεσία (νόμος 4559, Αύγουστος 2018), καλύπτοντας συνολική έκταση άνω των 460 εκταρίων. Ο νόμος απαγορεύει κάθε οικοδομική άδεια και κάθε δραστηριότητα που υποβαθμίζει την οικολογική κατάσταση των υγροτόπων, συμπεριλαμβανομένης της αποστράγγισης νερού. Αυτό υποστηρίζει τη διατήρηση των υγροτόπων από τις συνδυασμένες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και των ανθρώπινων δραστηριοτήτων.

Επιπλέον, οργανώθηκαν πρωτοβουλίες περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης και εκδηλώσεις κατάρτισης για τη δημιουργία ενός χώρου συνεργασίας όπου διάφοροι ενδιαφερόμενοι συμβάλλουν στη βελτίωση της διαχείρισης των υγροτόπων σε μια μελλοντική προοπτική που θα κυριαρχείται από την κλιματική αλλαγή (βλ. ενότητα σχετικά με τη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών).

Από την έναρξη του έργου OrientGate, η Περιφέρεια Αττικής προσέλαβε ευρύ φάσμα ενδιαφερομένων και υλοποίησε διάφορες δράσεις για την ενίσχυση της ευαισθητοποίησης σχετικά με την αξία των υγροτόπων, μεταξύ άλλων σε ένα πλαίσιο κλιματικής αλλαγής, μέσω μέσων ενημέρωσης, εργαστηρίων, εκπαιδευτικών σεμιναρίων και ενημερωτικών συναντήσεων. Έτσι, η στρατηγική και το σχέδιο προσαρμογής των υγροτόπων ακολούθησαν μια ευρεία συμμετοχική διαδικασία. Η Περιφερειακή Αρχή Αττικής ηγήθηκε της όλης διαδικασίας και συνέταξε οδικό χάρτη για την προώθηση της υλοποίησης των δράσεων του σχεδίου, ενώ το Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων Υγροτόπων παρείχε την επιστημονική υποστήριξη. Η συνεργασία επεκτάθηκε σε κεντρικές, περιφερειακές και τοπικές υπηρεσίες και αρχές, ερευνητικούς οργανισμούς, περιβαλλοντικές οργανώσεις και πολίτες. Παρόλο που συμμετείχαν σε μικρό βαθμό, παρείχαν τις γνώσεις, την εμπειρία και τις πρακτικές τους στο πλαίσιο της διαδικασίας προσαρμογής.

Όσον αφορά την πραγματική εφαρμογή του Σχεδίου Δράσης, οι αρμόδιες αρχές είναι η κεντρική κυβέρνηση για τα θέματα που σχετίζονται με τη νομοθεσία και οι τοπικές διοικήσεις (περιφέρεια Αττικής και οι δήμοι της) για την υλοποίηση των παρεμβάσεων. Για ορισμένους από τους υγροτόπους της Αττικής, οι οποίοι χαρακτηρίζονται ως τόποι Natura 2000, ο Φορέας Διαχείρισης του Εθνικού Πάρκου Μαραθώνα Σχοινιά, του Υμηττού και της Νοτιοανατολικής Αττικής αποτελεί επίσης αρμόδια αρχή για την εφαρμογή του Σχεδίου Δράσης.

Στο τέλος του 2014, ένα εκπαιδευτικό σεμινάριο με θέμα «Στρατηγική Προσαρμογής στους Υγροτόπους Αττικής: Η αξιολόγηση του δείκτη ευπάθειας υγροτόπων» και μια ανοικτή εκδήλωση διάδοσης πραγματοποιήθηκε. Κατά τη διάρκεια του σεμιναρίου, περίπου 30 συμμετέχοντες από δημόσιες υπηρεσίες της Περιφέρειας Αττικής, ΜΚΟ, ερευνητικά ιδρύματα και συμμετέχοντες από άλλες χώρες (Σερβία και Ρουμανία), έλαβαν πρακτική κατάρτιση σχετικά με τη μεθοδολογία αξιολόγησης του δείκτη ευπάθειας υγροτόπων. Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης διάδοσης, περίπου 80 συμμετέχοντες έλαβαν πληροφορίες σχετικά με την αναμενόμενη αύξηση της ευπάθειας των υγροτόπων της Αττικής στην ξηρασία και σχετικά με το σχέδιο δράσης προσαρμογής. Οι συμμετέχοντες προέρχονταν από τοπικές και εθνικές αρχές, ΜΚΟ, ερευνητικά ιδρύματα και ενδιαφερόμενα μέρη από άλλους τομείς, όπως αρχαιολόγοι.

Το 2015, η Περιφέρεια Αττικής πραγματοποίησε δορυφορική εκδήλωση της Πράσινης Εβδομάδας 2015 «Αναβάθμιση της στήριξης για την αποκατάσταση του υγροτόπου της Μπρεχίζας, στην Περιφέρεια Αττικής». Κατά τη διάρκεια αυτής της εκδήλωσης, σχεδόν 90 επισκέπτες βίωσαν τη βιοποικιλότητα του υγροβιότοπου της Μπρεχίζας και τον σημαντικό αρχαιολογικό χώρο του ρωμαϊκού μεγάλου ναού των Αιγυπτίων θεών. Με την εκδήλωση αυτή εγκαινιάστηκε ο διάλογος για την αποκατάσταση των υγροτόπων Brexiza και την προστασία της βιοποικιλότητας, καθώς και για την εφαρμογή του σχεδίου δράσης προσαρμογής για την περιοχή της Αττικής.

Όλες αυτές οι εκδηλώσεις οργανώθηκαν από την Περιφέρεια Αττικής και υποστηρίχθηκαν επιστημονικά από το Ελληνικό Κέντρο Υγροτόπων Βιοτόπων. Οι συμμετέχοντες είχαν μεγάλο κίνητρο και επέδειξαν έντονο ενδιαφέρον για την αύξηση των γνώσεων και της ικανότητάς τους, προκειμένου να μπορέσουν να αναλάβουν δράση για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και τη διατήρηση των υγροτόπων.

Η Περιφέρεια Αττικής ήταν επίσης ένας από τους κύριους φορείς υλοποίησης του έργου που χρηματοδοτήθηκε στο πλαίσιο των επιχορηγήσεων του ΕΟΧ και της Νορβηγίας (Βελτίωση της γνώσης και αύξηση της ευαισθητοποίησης για την αποκατάσταση υγροτόπων στην Περιφέρεια Αττικής). Η περιφερειακή κυβέρνηση συνεργάστηκε με άλλους εταίρους όπως το Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας — Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων/Υγροτόπων, τον Φορέα Διαχείρισης Εθνικού Δρυμού Σχοινιά Μαραθώνα καθώς και τον εταίρο χορηγό (Νορβηγικό Ινστιτούτο Έρευνας Βιοοικονομίας -NIBIO). Διοργανώθηκαν διάφορες δημόσιες εκδηλώσεις για την παρουσίαση των πορισμάτων και των αποτελεσμάτων του έργου.

Άλλες δραστηριότητες συμμετοχής των ενδιαφερόμενων μερών πραγματοποιήθηκαν για την προετοιμασία του Περιφερειακού Σχεδίου Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή (RePACC)Αττικής, το οποίο αξιολογεί την τρωτότητα και αναλύει την κλιματική αλλαγή σε διάφορους τομείς (γεωργία, αλιεία, δασοκομία, υδάτινοι πόροι κ.λπ.). Μια βιντεοδιάσκεψη τον Ιούλιο του 2020 επικεντρώθηκε ειδικά στον τομέα της βιοποικιλότητας, συμπεριλαμβανομένων των υγροτόπων της Αττικής, με τη συμμετοχή των σημαντικότερων φορέων της δημόσιας διοίκησης και των επιστημόνων που εργάστηκαν σε αυτόν τον τομέα. Το RePACC της Αττικής και η Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων υποβλήθηκαν σε δημόσιες διαβουλεύσεις και εγκρίθηκαν από τις αρχές.  Το RePACC έλαβε τελική έγκριση από το Περιφερειακό Συμβούλιο Αττικής τον Δεκέμβριο του 2022.

Οι παράγοντες που ήταν καθοριστικοί για τον επιτυχή σχεδιασμό της στρατηγικής και του σχεδίου προσαρμογής βασίστηκαν κυρίως στην υψηλή δέσμευση των φορέων περιφερειακής διακυβέρνησης. Συντονιστής της στρατηγικής και του σχεδίου ήταν η Διεύθυνση Περιβάλλοντος της Περιφέρειας Αττικής. Η εν λόγω περιφερειακή αρχή έχει άμεση ευθύνη για την κατάρτιση κατευθυντήριων γραμμών περιβαλλοντικής πολιτικής σε περιφερειακό επίπεδο, με επίκεντρο τη διατήρηση και την προστασία των οικοσυστημάτων υγροτόπων, μεταξύ άλλων ενόψει της κλιματικής αλλαγής.

Η διαμόρφωση της στρατηγικής και του σχεδίου δράσης για την προσαρμογή των υγροτόπων ακολούθησε συμμετοχική διαδικασία. Υπήρξε έγκαιρη δέσμευση και στενή συνεργασία με διάφορα ενδιαφερόμενα μέρη: κεντρικές, περιφερειακές και τοπικές υπηρεσίες, άλλες αρχές, ερευνητικοί οργανισμοί, περιβαλλοντικές οργανώσεις και ενδιαφερόμενοι πολίτες. Ενθαρρύνθηκαν να αναλάβουν δράση μέσω συνεντεύξεων, ενημερωτικών συναντήσεων, εργαστηρίων και εκπαιδευτικών σεμιναρίων. Ανταλλάχθηκαν εμπειρίες· καταγράφηκαν αδυναμίες και ορθές/κακές πρακτικές στη διαχείριση και προστασία του πλούτου βιοποικιλότητας των υγροτόπων της Αττικής· και προωθήθηκαν η αξία της διατήρησης των υγροτόπων και η ανάγκη προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή.

Η χρηματοδότηση της ΕΕ (που προέρχεται από το πρόγραμμα διακρατικής συνεργασίας 2007-2013 Νοτιοανατολική Ευρώπη για το έργο Orientgate και από τις επιχορηγήσεις του ΕΟΧ και της Νορβηγίας) ήταν αποφασιστικής σημασίας για την προετοιμασία της στρατηγικής προσαρμογής και του σχεδίου δράσης για την περιοχή της Αττικής, καθώς και για τη σταδιακή εφαρμογή της τα επόμενα έτη.

Η επιτυχία του Σχεδίου Δράσης για τους Υγροτόπους Αττικής αποδείχθηκε από το γεγονός ότι έχει χρησιμοποιηθεί ως βασικό έγγραφο για τη νέα περιφερειακή προγραμματική περίοδο της Περιφέρειας Αττικής. Ως αποτέλεσμα, έχουν ενσωματωθεί ειδικά μέτρα στο RePACC Αττικής και στο Περιφερειακό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα της Περιφέρειας Αττικής 2021-2027.

Όλες οι περιφέρειες της Ελλάδας έχουν κληθεί να προετοιμάσουν το RePACC, ορισμένες από αυτές περιλαμβάνουν μέτρα για την προστασία των υγροτόπων. Ως εκ τούτου, οι εμπειρίες της Αττικής έχουν μεγάλες δυνατότητες αναπαραγωγής.

Ένας άλλος παράγοντας επιτυχίας σχετίζεται με την εξέλιξη της εθνικής νομοθεσίας, με τον νόμο 4559 (Αύγουστος 2018), ο οποίος καλύπτει συνολική έκταση άνω των 460 εκταρίων. Ο νόμος αυτός απαγορεύει κάθε οικοδομική άδεια, αποστράγγιση ή άλλες δραστηριότητες που θα μπορούσαν να υποβαθμίσουν την οικολογική κατάσταση των υγροτόπων.

Κατά την εκπόνηση της στρατηγικής και του σχεδίου προσαρμογής δεν υπήρχαν σημαντικοί παρεμποδιστικοί παράγοντες. Ωστόσο, η εφαρμογή του σχεδίου δράσης για την προσαρμογή των υγροτόπων αναμένεται να συναντήσει διάφορα εμπόδια. Αυτές αφορούν τη διαθεσιμότητα πόρων, την επιχειρησιακή ικανότητα των εμπλεκόμενων υπηρεσιών και φορέων να αναλάβουν τα προτεινόμενα μέτρα προσαρμογής, τη ρύθμιση της χρήσης γης με σκοπό την προστασία και την αποκατάσταση των υγροτόπων. Μέτρα που απαιτούν θεσμικές αλλαγές ή κανονιστική νομοθεσία ενδέχεται να εφαρμοστούν με περαιτέρω καθυστερήσεις.

Η εφαρμογή του σχεδίου δράσης για την προσαρμογή αναμένεται να μετριάσει τις επιπτώσεις των συνδυασμένων επιπτώσεων των ανθρωπογενών παρεμβάσεων και της κλιματικής αλλαγής στους υγροτόπους της Αττικής. Η βελτίωση της προστασίας των υγροτόπων αναμένεται επίσης να βελτιώσει τις λειτουργίες του οικοσυστήματος τους, όπως: I) την προστασία των ακτών με τη μείωση της επίδρασης των κυμάτων και των ρευμάτων· II) βελτίωση της ποιότητας των υδάτων με την παγίδευση των ιζημάτων, των θρεπτικών συστατικών και των τοξικών ουσιών· III) στήριξη των οικονομικών δραστηριοτήτων που εξαρτώνται από τους υγροτόπους. Άλλα θετικά αποτελέσματα που προκύπτουν από την εφαρμογή του σχεδίου δράσης περιλαμβάνουν: βελτίωση των γνώσεων σχετικά με την κλιματική αλλαγή και την επίδρασή της στα είδη, τους οικοτόπους και τις λειτουργίες του οικοσυστήματος· την ενίσχυση της περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης και την ανάπτυξη κέντρων πληροφόρησης.

Η ανάπτυξη και εφαρμογή της στρατηγικής προσαρμογής και του σχεδίου δράσης για την περιοχή της Αττικής συμβάλλει επίσης στον διυπηρεσιακό και περιφερειακό συντονισμό, τη διατομεακή συνεργασία και τη θεσμική ικανότητα για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.

Η ανάπτυξη της στρατηγικής προσαρμογής και του σχεδίου δράσης για τους υγροτόπους της Αττικής συγχρηματοδοτήθηκε από το έργο OrientGate και εθνικούς πόρους συνολικού ύψους 150,000 EUR. Το ποσό αυτό περιλάμβανε τα έξοδα ταξιδίου και διάδοσης.

Το ακόλουθο έργο «Βελτίωση της γνώσης και ευαισθητοποίηση για την αποκατάσταση υγροτόπων στην Περιφέρεια Αττικής» συγχρηματοδοτήθηκε με 85 % από επιχορηγήσεις του ΕΟΧ και της Νορβηγίας και με 15 % από εθνικούς πόρους (Ελληνικό Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων), με συνολικό προϋπολογισμό περίπου 398,887 EUR.

Μεταξύ άλλων, στο πλαίσιο του προαναφερθέντος έργου εκπονήθηκε χάρτης πορείας (2017) για την υλοποίηση οριζόντιων δράσεων για τους υγροτόπους της Αττικής, καθώς και μέτρων για 4 υδατικά συστήματα. Τα υδατικά αυτά συστήματα είναι ο υγρότοπος Βουρκαρίου (έχει χαρακτηριστεί Περιφερειακό Πάρκο από το 2017), η Λίμνη Κουμουνδούρου, οι εκβολές του ρέματος Πικροδάφνης και ο Εθνικός Δρυμός Σκινιάς Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του παρόντος Οδικού Χάρτη, το κόστος υλοποίησης αυτών των δράσεων/μέτρων ήταν σχεδόν 10 εκατ. ευρώ.

Το σχέδιο δράσης για τους υγροβιότοπους Αττικής ενσωμάτωσε μέτρα και δράσεις προτεραιότητας που προβλέπονταν από την ισχύουσα νομοθεσία και εμπίπτουν στα υφιστάμενα εθνικά πλαίσια στρατηγικής, πολιτικής και προγραμματισμού, συμπεριλαμβανομένων:

• Το Εθνικό Επιχειρησιακό Σχέδιο για το Περιβάλλον (2014-2020), το οποίο καλύπτει στόχους και δράσεις προτεραιότητας για: τον τομέα της διαχείρισης των υδάτων και την εφαρμογή των σχεδίων διαχείρισης των υδάτων· τη διατήρηση της φύσης και της βιοποικιλότητας μέσω της καλύτερης διαχείρισης των τόπων του δικτύου Natura 2000 της ΕΕ· προώθηση των οικοσυστημικών υπηρεσιών και των πράσινων υποδομών για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή με βάση φυσικές λύσεις και για τη διαχείριση του κινδύνου πλημμύρας.
• Η εθνική στρατηγική και πρόγραμμα δράσης για τη βιοποικιλότητα, το οποίο τονίζει την ανάγκη διατήρησης και προσαρμογής των υγροτόπων στην κλιματική αλλαγή και περιλαμβάνει προτεραιότητες όπως η οριοθέτηση, η αποκατάσταση, η έρευνα σχετικά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στη βιοποικιλότητα και τα οικοσυστήματα, και η προώθηση των «νησίδων υψηλής βιοποικιλότητας» στα αστικά περιβάλλοντα ως πράσινων υποδομών.
• Η εθνική νομοθεσία για τη βιοποικιλότητα και ιδίως τα άρθρα που καλύπτουν τον χαρακτηρισμό των υγροτόπων ως προστατευόμενων περιοχών.
• Το Γενικό Σχέδιο Αθηνών/Αττικής 2021, το οποίο απαριθμεί τους υγροτόπους της Αττικής (συμπεριλαμβανομένων των λιμνών, των ποταμών, των ρευμάτων και των εκβολών τους, των πηγών, των λιμνοθάλασσων και των παράκτιων ελών) και καλύπτει δράσεις για τη νομική προστασία τους και την προώθησή τους ως πράσινων υποδομών.
• Το Σχέδιο Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ποταμών-Υδατοχωρίου Αττικής (στο πλαίσιο εφαρμογής της Οδηγίας Πλαίσιο για τα Ύδατα), το οποίο περιλαμβάνει ειδικό μέτρο για την αποκατάσταση και την προώθηση των υγροτόπων Αττικής.

Πρόσφατα, δύο συγκεκριμένα μέτρα του Σχεδίου Δράσης για τους Υγροτόπους Αττικής ενσωματώθηκαν στο Περιφερειακό Σχέδιο Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή της Αττικής (RePACC, που εγκρίθηκε στις 14 Δεκεμβρίου 2022) και στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα της Περιφέρειας Αττικής 2021-2027 (στόχος πολιτικής 2 «Πράσινη μετάβαση σε οικονομία μηδενικών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα»). Το RePACC πρέπει να αναθεωρείται κάθε 5 χρόνια.

Οι δήμοι της Περιφέρειας Αττικής κινητοποιούνται για την ανάληψη δράσεων προσαρμογής στο πλαίσιο των τοπικών επιχειρησιακών σχεδίων τους.

Η στρατηγική και το σχέδιο δράσης διατυπώθηκαν κατά τη διάρκεια του έργου OrientGate: 2012-2014. Το πρώτο στάδιο εφαρμογής του Σχεδίου Δράσης για τους Υγροτόπους Αττικής διήρκεσε πέντε χρόνια (2015-2020). Το συνεχιζόμενο στάδιο υλοποίησης του Σχεδίου πραγματοποιείται στο πλαίσιο του νέου πλαισίου πολιτικής της Περιφέρειας Αττικής, στο πλαίσιο του RePACC και του Επιχειρησιακού Προγράμματος της Περιφέρειας Αττικής 2021-2027. Η νέα RePACC θεωρείται ως το επόμενο στάδιο του σχεδίου δράσης. Ενσωμάτωσε τρία μέτρα που συνδέονται άμεσα με τους υγροτόπους της Αττικής με ορίζοντα υλοποίησης έως το 2018.

Η αρχική στρατηγική και το αρχικό σχέδιο δράσης, που διατυπώθηκαν στο πλαίσιο του έργου Orientgate, είχαν διάρκεια ζωής περίπου έξι ετών (2014-2020). Η RePACC έχει διάρκεια ζωής 5 ετών (2022-2027), στη συνέχεια αναμένεται να αναθεωρηθεί. Τα μέτρα που εφαρμόζονται για την προστασία των υγροτόπων έχουν αόριστη διάρκεια ζωής.

Eleni Fitoka
Greek Biotope Wetland Centre (EKBY)
14th kilometre Thessaloniki
Mihaniona, 57001 Thermi, Thessaloniki, Greece
Tel.: (30-231) 0473432
Email: helenf@ekby.gr

Antigoni Gkoufa
Attica Region
Polytechneiou 4, Athens, 104 33, Greece
Tel.: (30-231) 2101-133,-136
Email: antigoni.gkoufa@patt.gov.gr 

Στρατηγική προσαρμογής των υγροτόπων Αττικής

Σχέδιο δράσης για τους υγροτόπους Αττικής

Hatziiordanou L, Fitoka E, Hadjicharalampous E, Votsi N, Palaskas D, Malak D (2019) Δείκτες για τη χαρτογράφηση και την αξιολόγηση της κατάστασης του οικοσυστήματος και της διατήρησης των οικοτόπων υπηρεσιών οικοσυστήματος προς στήριξη της στρατηγικής της ΕΕ για τη βιοποικιλότητα έως το 2020. Ένα οικοσύστημα 4: E32704. https://doi.org/10.3897/oneeco.4.e32704