Αντιμετώπιση του κινδύνου ασθένειας που μεταδίδεται από τα κουνούπια μέσω τροποποιήσεων αποστράγγισης καταιγίδων στη Βαρκελώνη

Τα κλιματικά σενάρια για τη Βαρκελώνη προβλέπουν αύξηση των θερμοκρασιών και περιόδους υπερβολικής θερμότητας, με τον μέσο αριθμό ημερών άνω των 30°C να είναι πιθανό να αυξηθεί από 22 σε 50 ζεστές ημέρες στο πλαίσιο ενός σεναρίου μέτριας θέρμανσης του RCP4.5 και σε 80 ζεστές ημέρες στο πλαίσιο του RCP8.5 (Δημοτικό Συμβούλιο της Βαρκελώνης, 2018). Η αύξηση της θερμοκρασίας αναμένεται να επιμηκύνει την περίοδο μετάδοσης νόσων που μεταδίδονται από φορείς έως και 2 μήνες, καθώς και να μειώσει σημαντικά τον χρόνο που χρειάζεται ένα κουνούπι για να μεταδοθεί (Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, 2024: σ. 154· Semenza and Paz, 2021). Η πόλη προβλέπεται επίσης να αντιμετωπίσει αύξηση των θαλάσσιων καταιγίδων και των πλημμυρών, θέτοντας τις υποδομές λυμάτων, συμπεριλαμβανομένων των αποχετεύσεων καταιγίδων, σε υψηλότερο κίνδυνο δυσλειτουργίας και δημιουργώντας περιοχές στάσιμων υδάτων — πρωταρχικό έδαφος αναπαραγωγής κουνουπιών (Δημοτικό Συμβούλιο Βαρκελώνης, 2018· Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων, 2021). Η δύναμη αυτού του συνδέσμου αναπαραγωγής βροχοπτώσεων είναι ορατή ακόμη και σε μεμονωμένα χρόνια. Την πιο υγρή εποχή του 2018, οι υπονόμοι κρατούσαν σταθερό νερό και προνύμφες πιο συχνά και χρειάζονταν συχνότερη επεξεργασία από ό,τι την ξηρότερη εποχή του 2020 (Montalvo et al., 2022).

Καθώς η Βαρκελώνη φιλοξενεί ήδη καθιερωμένους πληθυσμούς κουνουπιών Aedes albopictus και Culex pipiens, και οι δύο ικανοί φορείς του δάγκειου πυρετού, chikungunya, Zika και του ιού του Δυτικού Νείλου (μεταξύ άλλων), οι αναμενόμενες τοπικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι πιθανό να αυξήσουν τον κίνδυνο για ασθένειες που μεταδίδονται από φορείς στην πόλη. Το μοτίβο αυτό είναι ήδη εμφανές στην Ισπανία, η οποία το 2024 κατέγραψε περίπου 138 τοπικά κρούσματα του ιού του Δυτικού Νείλου, παράλληλα με μια μικρή εστία αυτόχθονου δάγκειου πυρετού οκτώ κρουσμάτων στη Vila-seca της Tarragona (περίπου 100 χλμ. από τη Βαρκελώνη) (Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων, 2024· Nadal-Barón et al, 2024). Στην ίδια τη Βαρκελώνη, εντοπίζονται τακτικά εισαγόμενα κρούσματα ασθένειας που μεταδίδεται από κουνούπια· Όπου οι ιαιμικοί ταξιδιώτες και οι ικανοί φορείς συμπίπτουν, κάθε τέτοια περίπτωση είναι ένας πιθανός καταλύτης για τοπική μετάδοση.

Ως πρωταρχικός ευρωπαϊκός τουριστικός προορισμός, ο τοπικός κίνδυνος λοιμωδών νόσων στη Βαρκελώνη επηρεάζεται όχι μόνο από τις αυξανόμενες θερμοκρασίες, αλλά εξίσου από τον υψηλό αριθμό επισκεπτών που δέχεται ετησίως: η πόλη έχει 1,7 εκατομμύρια κατοίκους, αλλά δέχεται περίπου 9 εκατομμύρια τουρίστες κάθε χρόνο (Δημοτικό Συμβούλιο της Βαρκελώνης, 2018). Οι συχνές μετακινήσεις ανθρώπων εντός και εκτός της πόλης, σε συνδυασμό με τα υψηλά ποσοστά κινητικότητας των ανθρώπων γενικότερα, μπορούν να οδηγήσουν στη διασπορά παθογόνων που μεταδίδονται από φορείς, ικανών να τροφοδοτήσουν τοπικές επιδημικές εξάρσεις (Monge et al., 2020· Montalvo et al, 2022). Πράγματι, η Βαρκελώνη καταγράφει συστηματικά μεγάλο αριθμό εισαγόμενων αρβοϊικών λοιμώξεων —μόνο κατά την περίοδο των κουνουπιών του 2024, ο Οργανισμός Δημόσιας Υγείας της Βαρκελώνης ενημερώθηκε για 137 εισαγόμενα κρούσματα αρβοβίωσης, απαιτώντας εντομολογικές παρεμβάσεις επιτήρησης και ελέγχου φορέων. Ως εκ τούτου, ο κίνδυνος για τη δημόσια υγεία που παρουσιάζει η αύξηση των νόσων που μεταδίδονται από φορείς καθιστά τις τοπικές υποδομές υγειονομικής περίθαλψης ευάλωτες σε πιέσεις, ένα ζήτημα που αναμένεται να επιδεινωθεί από τον αυξημένο αριθμό επισκεπτών (Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, 2024).

Όπως κάθε μεγάλη πόλη, οι αστικές υποδομές της Βαρκελώνης φιλοξενούν τυπικά τοπία και δομικά στοιχεία που μπορούν να επιτρέψουν τη στάσιμη συσσώρευση νερού, διευκολύνοντας έτσι την αναπαραγωγή κουνουπιών (ό.π.· Treskova et al., 2025). Οι υπονόμοι άμμου, ειδικότερα, είναι άφθονοι σε όλη τη Βαρκελώνη: το καθένα αποτελείται από μια μικρή λεκάνη και έναν σωλήνα υπερχείλισης για περίσσεια νερού και βοηθά στη σύλληψη άμμου που ξεπλένεται από τη βροχή, μειώνοντας έτσι την καθίζηση στο αποχετευτικό σύστημα. Ωστόσο, μαζί με αυτήν την άμμο, διατηρείται επίσης ένας μικρός όγκος νερού, στον οποίο τα κουνούπια μπορούν να αναπαραχθούν. Αυτοί οι χώροι είναι σκοτεινοί και προσφέρουν κατάλληλες θερμοκρασίες και επαρκή οργανική ύλη, καθιστώντας τους ένα πρωταρχικό έδαφος αναπαραγωγής για τα κουνούπια. Επιπλέον, οι υπονόμοι άμμου εγκαθίστανται συνήθως κοντά σε πάρκα, τοποθετώντας αυτούς τους πιθανούς τόπους αναπαραγωγής σε κοντινή απόσταση από το κοινό.

Για την αντιμετώπιση των τοπικών ασθενειών που μεταδίδονται από τα κουνούπια, θεσπίστηκε το 2004 ένα πρόγραμμα ελέγχου, το οποίο συνίσταται στην επιτήρηση και τον έλεγχο του πληθυσμού στους δρόμους της πόλης και στο αποχετευτικό σύστημα και στην εφαρμογή βιοκτόνων σε πιθανούς τόπους αναπαραγωγής (πάνω από 12.000 υπονόμους και 300 βρύσες). Δεδομένου του αριθμού των υπονόμων, η τακτική χρήση βιοκτόνου —βιολογικού προνυμφοκτόνου [Bacillus thuringiensis var. israelensis (Bti.)] χωρίς σημαντικές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία, στα ζώα συντροφιάς ή στην αστική βιοποικιλότητα— συνεπάγεται σημαντικό οικονομικό κόστος για τον δήμο [Michaelakis et al., 2021· Montalvo et al., 2022).

Ιστορικά, οι αρχές δημόσιας υγείας της Βαρκελώνης διαχειρίζονταν κυρίως τους πληθυσμούς κουνουπιών με αυτόν τον τρόπο. Ωστόσο, τοπικές εστίες δάγκειου πυρετού και ιού του Δυτικού Νείλου σημειώνονται όλο και περισσότερο σε άλλες περιοχές της Ισπανίας και εντοπίζονται τακτικά εισαγόμενα κρούσματα νόσου που μεταδίδεται από κουνούπια στη Βαρκελώνη (Treskova et al., 2025). Δεδομένου του αυξημένου κινδύνου που συνοδεύει τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην πόλη, χωρίς ενισχυμένη πρόληψη και διαχείριση της αναπαραγωγής κουνουπιών πέραν της εφαρμογής βιοκτόνων, οι κίνδυνοι για τη δημόσια υγεία και η σχετική οικονομική επιβάρυνση αναμένεται να αυξηθούν.

Η παρέμβαση αναπτύχθηκε σε ευθυγράμμιση με το σχέδιο δράσης για το κλίμα «Pla Clima» του δημοτικού συμβουλίου της Βαρκελώνης για το 2030, το οποίο προωθεί τη θέσπιση μέτρων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Το σχέδιο δράσης περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο η κλιματική αλλαγή αναμένεται να προκαλέσει μεταβολή της γεωγραφικής και εποχικής κατανομής των φορέων και των ασθενειών που μεταδίδουν. Για την αντιμετώπιση αυτών των απειλών, το σχέδιο απαριθμεί συγκεκριμένες δράσεις που θα αναληφθούν για την αντιμετώπιση των αυξανόμενων κινδύνων, και συγκεκριμένα:

- «να ενοποιήσει τα προγράμματα ελέγχου για τους ιούς arbo και άλλες ασθένειες που μεταδίδονται από φορείς και τα πρωτόκολλα ελέγχου των κουνουπιών·» και

- «να ενισχυθεί ο ολοκληρωμένος έλεγχος των επιβλαβών οργανισμών (κατσαρίδες, κουνούπια τίγρης κ.λπ.) με ελάχιστη χρήση εντομοκτόνων και βιοκτόνων» (Δημοτικό Συμβούλιο Βαρκελώνης, 2021).

Το σχέδιο περιγράφει επίσης μια γραμμή δράσης που εστιάζει στην υγεία και την ευημερία των κατοίκων στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής, η οποία αναγνωρίζει την ανάγκη προσαρμογής των δημόσιων χώρων και των δημοτικών εγκαταστάσεων στην κλιματική πραγματικότητα κάθε γειτονιάς και αποσκοπεί στην πρόληψη του ενδεχομένου η κλιματική αλλαγή να καταστήσει τις φυσικές περιοχές της πόλης απειλή για την υγεία.

Οι κύριοι στόχοι της παρέμβασης που υλοποιήθηκε από τον Οργανισμό Δημόσιας Υγείας της Βαρκελώνης (ASPB) ήταν:

i) η μείωση της αναπαραγωγής των κουνουπιών στη Βαρκελώνη μέσω της τροποποίησης των δομών των υπονόμων, ii) η μείωση του κόστους της καταπολέμησης των κουνουπιών μέσω της μείωσης της ανάγκης για εφαρμογές βιοκτόνων και πόρους του οργανισμού, iii) η διερεύνηση μιας μακροπρόθεσμης λύσης χαμηλότερου κόστους για την αναπαραγωγή κουνουπιών που θα μπορούσε να επεκταθεί σε περισσότερες αποχετεύσεις καταιγίδων σε όλη την πόλη και iv) η μείωση της όχλησης και των κινδύνων μετάδοσης νόσων που μεταδίδονται από φορείς που προκαλούνται από κουνούπια για τους τοπικούς πληθυσμούς.

Το 2005, η Διοίκηση Δημόσιας Υγείας της Βαρκελώνης (ASPB) άρχισε να εφαρμόζει το πρόγραμμα επιτήρησης και ελέγχου των κουνουπιών, μια στρατηγική πρόληψης που αποσκοπεί στη μείωση των πληθυσμών κουνουπιών, στην εξάλειψη πιθανών τόπων αναπαραγωγής και στην πρόληψη του πολλαπλασιασμού τους σε αστικές περιοχές. Στο πλαίσιο του προγράμματος επιτήρησης και ελέγχου των κουνουπιών, πραγματοποιούνται τακτικές επισκέψεις στους υπονόμους (κάθε τέσσερις εβδομάδες), επιθεωρούνται για ενδείξεις κινδύνου και υποβάλλονται σε επεξεργασία με προνυμφοκτόνο όταν ανιχνεύεται δραστηριότητα των προνυμφών. Είναι κατανοητό ότι η ζήτηση που αυτό θέτει στους πόρους της πόλης, τόσο για επιθεωρήσεις όσο και για εφαρμογές προνυμφοκτόνων, είναι σημαντική, ιδιαίτερα κατά τους μήνες της πιο έντονης δραστηριότητας φορέων, μεταξύ Απριλίου και Νοεμβρίου.

Το 2019, δεδομένης της συνεχιζόμενης παρουσίας κουνουπιών και του αυξανόμενου κινδύνου ασθενειών που μεταδίδονται από φορείς, πραγματοποιήθηκε πειραματική τροποποίηση των υπονόμων άμμου στο πλαίσιο του εν λόγω προγράμματος, προκειμένου να προσδιοριστεί κατά πόσον οι διαρθρωτικές αλλαγές θα μπορούσαν να μειώσουν τη συσσώρευση στάσιμου νερού και, ως εκ τούτου, να αποτρέψουν την αναπαραγωγή κουνουπιών εκεί.

Με στόχο τη μείωση τόσο της αναπαραγωγής κουνουπιών όσο και αυτής της οικονομικής επιβάρυνσης, επιλέχθηκαν και παρακολουθήθηκαν έως το 2018 39 υπονόμοι άμμου με ιστορικό δραστηριότητας προνυμφών Aedes albopictus και Culex pipiens. Κατά τη διάρκεια του 2019, 19 από αυτές τροποποιήθηκαν με την προσθήκη επικλινούς στρώματος σκυροδέματος που ανέβαινε στο επίπεδο του σωλήνα εκκένωσης, κατευθύνοντας το νερό προς τον σωλήνα για να αποφευχθεί η συσσώρευση· οι υπόλοιποι 20 διατηρήθηκαν ως μη τροποποιημένοι έλεγχοι. Το 2020, μετά τις τροποποιήσεις, πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις στους υπονόμους σε διαστήματα περίπου δύο εβδομάδων μεταξύ τέλους Απριλίου και Νοεμβρίου, ενώ καταγράφηκε στάσιμη δραστηριότητα νερού και κουνουπιών.

Τα αποτελέσματα της δοκιμής ήταν θετικά. Πριν από τις τροποποιήσεις, δεν παρατηρήθηκε σημαντική διαφορά στην αναπαραγωγή κουνουπιών μεταξύ των υπονόμων που επιλέχθηκαν αργότερα για τροποποίηση και των μη τροποποιημένων υπονόμων ελέγχου. Ωστόσο, μετά τις διαρθρωτικές αλλαγές, η δραστηριότητα των προνυμφών στους τροποποιημένους υπονόμους μειώθηκε σημαντικά σε σύγκριση με τους μη τροποποιημένους υπονόμους, με τους πρώτους να μην καταγράφουν καθόλου προνύμφες κουνουπιών κατά την επόμενη περίοδο αναπαραγωγής, προσφέροντας στοιχεία παρατήρησης ότι αυτές οι τροποποιήσεις αποστράγγισης μείωσαν αποτελεσματικά τη συσσώρευση νερού και, με τη σειρά τους, τη δραστηριότητα των προνυμφών κουνουπιών.

Σημειώθηκε, ωστόσο, ότι οι βαρύτερες βροχοπτώσεις το έτος πριν από τις τροποποιήσεις σήμαιναν ότι το νερό, και κατά συνέπεια οι προνύμφες κουνουπιών, ήταν πιο συχνά παρόντες στους υπονόμους από ό,τι το έτος μετά τις αλλαγές (και απαιτούσαν συχνότερη επεξεργασία προνυμφοκτόνων). Για να ενισχυθεί η εμπιστοσύνη σε αυτά τα ευρήματα, η δοκιμή επαναλήφθηκε το 2023, με την πρόσθετη υποστήριξη της Barcelona Cicle de l'Aigua (BCASA), της αρχής υποδομών ύδρευσης της πόλης.

Αυτή τη φορά, 22 υπονόμοι άμμου ήταν εξοπλισμένοι με τούβλα κηρήθρας στη βάση για να παρέχουν δομική στήριξη, με σκυρόδεμα στη συνέχεια να προστίθεται για να δημιουργήσει μια κλίση. Αυτό κατεύθυνε το νερό προς τον σωλήνα εκκένωσης, εμποδίζοντάς τον να συσσωρευτεί και καθιστώντας τον έτσι ακατάλληλο για αναπαραγωγή κουνουπιών. Άλλοι 22 υπονόμοι έμειναν αμετάβλητοι ως ομάδα σύγκρισης, χωρίς να εφαρμοστεί προνυμφοκτόνο σε καμία από τις δύο ομάδες κατά τη διάρκεια της δοκιμής.

Από αυτή τη δεύτερη δοκιμή, η πόλη συνέχισε να αναβαθμίζει τις αποχετεύσεις που χαρακτηρίζονται ως πιο προβληματικές κάθε χρόνο, συμβάλλοντας στη συστηματική μείωση των τόπων αναπαραγωγής, στον έλεγχο της παρουσίας κουνουπιών και στη μείωση του κινδύνου ασθένειας που μεταδίδεται από φορείς. Προβλέπεται περαιτέρω αξιολόγηση για να προσδιοριστεί καλύτερα ο μακροπρόθεσμος αντίκτυπος αυτών των τροποποιήσεων στους τοπικούς πληθυσμούς κουνουπιών και στη σχετική οικονομική επιβάρυνση.

Με ανησυχία για τη διασφάλιση και τη βελτίωση της υγείας και της ευημερίας όλων των κατοίκων της πόλης, ειδικά εκείνων των ατόμων χαμηλού εισοδήματος, η ASPB επιλέγει να δώσει προτεραιότητα στις τροποποιήσεις της αποστράγγισης καταιγίδων σε περιοχές χαμηλότερου εισοδήματος με λιγότερους πόρους. Αυτή η προσέγγιση επεκτείνεται επίσης στις συνεχιζόμενες προσπάθειες επιτήρησης φορέων του οργανισμού, καθώς οι ομάδες χαμηλότερου εισοδήματος είναι πιο πιθανό να έχουν περιορισμένους πόρους για τον μετριασμό του κινδύνου ασθένειας που ενέχουν τα κουνούπια, για παράδειγμα, μέσω της αγοράς απωθητικών ή της εγκατάστασης οθονών κουνουπιών σε σπίτια και επιχειρήσεις.

Καταβάλλεται επίσης προσπάθεια για την αποφυγή ακούσιων αντισταθμίσεων των παρεμβάσεων: η συνεχής παρακολούθηση της δραστηριότητας των κουνουπιών δημιουργεί έναν κατάλογο αποχετεύσεων καταιγίδων με αυξημένη δραστηριότητα, οι οποίες στη συνέχεια ιεραρχούνται για παρέμβαση κάθε χρόνο. Ωστόσο, ο κατάλογος περιλαμβάνει όχι μόνο στοιχεία με ανιχνευόμενη δραστηριότητα, αλλά και γειτονικά στοιχεία που θα μπορούσαν ενδεχομένως να φιλοξενήσουν χώρους αναπαραγωγής, καθώς μια τροποποίηση σε μία τοποθεσία θα μπορούσε να ωθήσει τα κουνούπια να μετακινηθούν σε κοντινούς χώρους. Αυτή η ευρύτερη στόχευση επιτρέπει στην ASPB να επιδιώξει μια πιο ολοκληρωμένη παρέμβαση δημιουργώντας συνεπή αντίκτυπο σε ολόκληρη την τοπική περιοχή.

Επιπλέον, χάρη στα σύγχρονα υλικά χαμηλής τριβής και τις υψηλές ταχύτητες ροής νερού που διευκολύνουν τη συνεχή μεταφορά των ιζημάτων, δεν έχουν εντοπιστεί λειτουργικοί συμβιβασμοί που σχετίζονται με τη συσσώρευση ιζημάτων στα τμήματα του αποχετευτικού δικτύου όπου έχουν τροποποιηθεί οι δομές των κιβωτίων άμμου.

Καθώς το BCASA τροποποιεί όχι μόνο τις αποχετεύσεις καταιγίδων που έχουν χαρακτηριστεί ως πιο προβληματικές από το SVIPLA αλλά και τις παρακείμενες κατασκευές στη γύρω περιοχή, ο πραγματικός αριθμός των αποχετεύσεων που έχουν τροποποιηθεί μέχρι στιγμής είναι υψηλότερος από αυτόν που καταγράφεται στις βάσεις δεδομένων δημόσιας υγείας – ωστόσο, εκτιμάται ότι 100 αποχετεύσεις αμμοκιβωτίων τροποποιούνται κάθε χρόνο.

Η παρέμβαση αναπτύχθηκε και πραγματοποιήθηκε από το SVIPLA, την Αστική Επιδημιολογική Υπηρεσία Επιτήρησης και Ελέγχου, (Servei de Vigilància i Control de Plagues Urbanes), μέρος του Οργανισμού Δημόσιας Υγείας της Βαρκελώνης (Agència de Salut Pública de Barcelona), σε συντονισμό με το Barcelona Cicle de l'Aigua (BCASA), την αρχή υποδομών ύδρευσης της πόλης. Η παρέμβαση υλοποιήθηκε με την υποστήριξη του Δημοτικού Συμβουλίου της Βαρκελώνης, το οποίο συνέβαλε επίσης στη χρηματοδότηση. Μόλις το έργο «IDAlert» του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» ενσωμάτωσε την παρέμβαση στις εργασίες του ως περιπτωσιολογική μελέτη, πολυάριθμα επιστημονικά ιδρύματα συνέβαλαν στη συνεχή ανάπτυξη και αξιολόγηση του μέτρου, συμπεριλαμβανομένων του CIBER Epidemiología y Salud Pública (CIBERESP), του Estación Biológica de Doñana, του Universitat Pompeu Fabra (UPF), του Agencia Estatal Consejo Superior de Investigaciones Cientificas (CSIC) και του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης (UKHD). 

Αν και η αξιολόγηση των μακροπρόθεσμων επιπτώσεων των τροποποιήσεων της αποστράγγισης καταιγίδων θα απαιτήσει χρόνο, οι κύριες επιτυχίες μέχρι σήμερα ήταν η φυσική εξάλειψη αρκετών τόπων αναπαραγωγής σε δημόσιους χώρους. Αυτό έχει μειώσει τόσο την ενόχληση που προκαλείται από τα κουνούπια όσο και τον σχετικό κίνδυνο μετάδοσης της νόσου που μεταδίδεται από φορείς για τους κατοίκους.

Μεγάλο μέρος της επιτυχίας του έργου μπορεί να αποδοθεί στη δυναμική που δημιουργεί η Pla Clima. Ως οριζόντιο πλαίσιο, το σχέδιο δράσης του δημοτικού συμβουλίου επέτρεψε στο έργο να συμμετάσχει και να ευθυγραμμιστεί με μια σειρά οργανισμών και υπηρεσιών της Βαρκελώνης. Ο συντονισμός μεταξύ των διαφόρων εμπλεκόμενων φορέων περιγράφεται από την Υπηρεσία Επιδημιολογικής Επιτήρησης (SVIPLA) ως ένας από τους πρωταρχικούς λόγους για τον συγκεκριμένο αντίκτυπό του στην πόλη. Το γεγονός ότι η παρέμβαση πληρούσε τα οριζόντια κριτήρια του σχεδίου συνέβαλε επίσης καθοριστικά στη διασφάλιση της στήριξης του Συμβουλίου και στην αιτιολόγηση της χρηματοδότησης. Το έργο επωφελήθηκε επίσης από το γεγονός ότι δεν ήταν μια εντελώς νέα πρωτοβουλία, αλλά μάλλον μια επέκταση ενός προγράμματος επιτήρησης που εφαρμοζόταν από το 2004 (και αποσκοπούσε ειδικά στη μείωση του κόστους του εν λόγω προγράμματος). Αυτό της παρείχε τόσο συνέχεια όσο και αποδεδειγμένη εμπειρία και επέτρεψε στην ASPB να αξιοποιήσει τις υφιστάμενες σχέσεις με το Συμβούλιο και άλλους οργανισμούς. Επιπλέον, ως μέτρο γκρίζας υποδομής, το κόστος του είναι σχετικά απλό να υπολογιστεί ανά μονάδα. Τέλος, η κοινή εποπτεία των τεχνικών πτυχών, του σχεδιασμού και της παρακολούθησης του έργου από την ASPB και την BCASA εξασφάλισε ότι το προϊόν που προέκυψε πληρούσε υψηλά πρότυπα τεχνικών και επιστημονικών επιδόσεων.

Ένας περιορισμός είναι ότι οι τροποποιήσεις αποστράγγισης καταιγίδων δεν κατανέμονται ομοιόμορφα σε όλη την πόλη. Αυτό αντικατοπτρίζει το γεγονός ότι μόνο οι αποχετεύσεις "κιβωτίων άμμου", που συνήθως εγκαθίστανται κοντά σε πάρκα για να αποτρέψουν την είσοδο άμμου που μεταφέρεται από το νερό της βροχής στο αποχετευτικό σύστημα, μπορούν να τροποποιηθούν χρησιμοποιώντας αυτή τη μέθοδο και έτσι τέτοιες αποχετεύσεις συγκεντρώνονται περισσότερο σε περιοχές πάρκων. Ωστόσο, οι τροποποιήσεις έχουν κατανεμηθεί όσο το δυνατόν πιο ομοιόμορφα σε ολόκληρη την πόλη, με προτεραιότητα στις περιοχές χαμηλότερου εισοδήματος για να αντισταθμιστεί μια δυνητικά πιο περιορισμένη πρόσβαση σε σχετικούς πόρους, όπως απωθητικό και προστατευτικό εξοπλισμό.

Ένας τελικός περιορισμός είναι ότι οι αποχετεύσεις απαιτούν συνεχή παρακολούθηση και αξιολόγηση αντί να λειτουργούν ως λύση «hands-off», θέτοντας έτσι συνεχή ζήτηση στο εργατικό δυναμικό και τους πόρους των οργανισμών. Ωστόσο, η παρακολούθηση αυτή αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του προγράμματος εποπτείας και πραγματοποιείται ετησίως στο πλαίσιο των υφιστάμενων προϋπολογισμών. Οι αρχικές τροποποιήσεις της αποστράγγισης καταιγίδων καθιέρωσαν την επιστημονική βάση για την παρέμβαση, αλλά η συνεχής παρακολούθηση και αξιολόγηση αποτελούσαν πάντα μέρος του σχεδιασμού του προγράμματος.

Ο ποσοτικός προσδιορισμός της εξοικονόμησης κόστους των τροποποιήσεων της αποστράγγισης καταιγίδων παραμένει δύσκολος, πέρα από τον υπολογισμό της άμεσης εξοικονόμησης σε εναλλακτικές μεθόδους ελέγχου, δηλαδή τα βιοκτόνα. Συγκεκριμένα, η εκτίμηση της μακροπρόθεσμης εξοικονόμησης σε ατομικό και δημόσιο κόστος υγειονομικής περίθαλψης που προκύπτει από τη μείωση της επιβάρυνσης των κουνουπιών θα είναι ένα πολύπλοκο εγχείρημα. Ωστόσο, επί του παρόντος βρίσκεται σε εξέλιξη ολοκληρωμένη επιστημονική αξιολόγηση και ανάλυση κόστους-οφέλους των τροποποιήσεων της διαρροής καταιγίδων, με την υποστήριξη εταίρων από το έργο IDAlert του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» και το Κέντρο Προηγμένων Μελετών του Blanes (CEAB-CSIC).

Ως οριζόντιο μέτρο που εμπλέκει πολλούς παράγοντες και αντιμετωπίζει τόσο τις ανησυχίες για το κλίμα όσο και τις ανησυχίες για την υγεία, η παρέμβαση παρέχει ένα εύρος πιθανών οφελών και συμβιβασμών.

Τα επιδιωκόμενα οφέλη των τροποποιήσεων είναι η μείωση της αναπαραγωγής κουνουπιών και η μείωση του λειτουργικού κόστους του ελέγχου των φορέων, μέσω της μειωμένης ανάγκης για εφαρμογές βιοκτόνων και πόρους οργανισμών. Η κλίμακα αυτών των εξοικονομήσεων εξαρτάται από το πόσο ευρέως εφαρμόζεται η τροποποίηση. Montalvo κ.ά. (2022) εκτιμούν ότι εάν τροποποιηθούν όλοι οι περίπου 8.000 αποχετευτικοί αγωγοί άμμου της Βαρκελώνης, η πόλη θα μπορούσε να μειώσει το ετήσιο κόστος του προγράμματος επιτήρησης και ελέγχου και της δομικής συντήρησης και να μειώσει την ποσότητα βιοκτόνων που χρησιμοποιούνται σε όλο το δίκτυο αποχέτευσης άμμου κατά περίπου 50 κιλά ετησίως. Η ίδια μελέτη κοστίζει κάθε τροποποίηση περίπου 350 ευρώ ανά αποχετευτικό δίκτυο. Το κόστος ανά μονάδα είναι μέτριο, αλλά ο μεγάλος αριθμός επιλέξιμων δομών σημαίνει ότι ο συνολικός προϋπολογισμός και, ως εκ τούτου, ο ρυθμός ανάπτυξης είναι ο δεσμευτικός περιορισμός. Αυτές είναι μοντελοποιημένες δυνατότητες ολόκληρου του δικτύου και όχι εξοικονομήσεις που έχουν επιτευχθεί μέχρι σήμερα. Στην πράξη, μόνο ένα μικρό ποσοστό των υπονόμων άμμου απαιτούν επεξεργασία σε οποιοδήποτε δεδομένο έτος και η τροποποίηση εφαρμόζεται σταδιακά στις αποχετεύσεις που χαρακτηρίζονται ως πιο προβληματικές. Απαιτείται πλήρης ανάλυση κόστους-οφέλους για τον προσδιορισμό της πραγματικής εξοικονόμησης (ό.π.). Ωστόσο, με τη μείωση του συνολικού λειτουργικού κόστους και την απελευθέρωση εργατικού δυναμικού για άλλα καθήκοντα επιτήρησης και ελέγχου φορέων, αυτό έχει ήδη επιτρέψει στην Αστική Επιδημιολογική Υπηρεσία Επιτήρησης και Ελέγχου να δώσει προτεραιότητα στην επιτήρηση σε περιοχές χαμηλότερου εισοδήματος, στις οποίες οι κάτοικοι είναι πιο πιθανό να έχουν περιορισμένους πόρους για τον μετριασμό του κινδύνου για την υγεία που ενέχουν τα κουνούπια, για παράδειγμα, μέσω της αγοράς απωθητικών ή της εγκατάστασης οθονών κουνουπιών σε σπίτια και επιχειρήσεις.

Τα οφέλη του μέτρου για την υγεία, αν και είναι δυσκολότερο να προσδιοριστούν ποσοτικά, είναι κατ’ αρχήν σαφή. Σε αυτές περιλαμβάνεται η μειωμένη ευπάθεια στην αυξανόμενη απειλή των κλιματικά ευαίσθητων νόσων που μεταδίδονται από τα κουνούπια σε ολόκληρη την πόλη, με προτεραιότητα στις περιοχές χαμηλότερου εισοδήματος, ώστε να διασφαλιστεί ότι τα οφέλη αυτά κατανέμονται όσο το δυνατόν πληρέστερα. Αυτό αναμένεται να μεταφραστεί σε αποφευχθέν κόστος, τόσο για τα άτομα όσο και για το δημόσιο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης, όσον αφορά την προστασία των κουνουπιών και τη θεραπεία ασθενειών που μεταδίδονται από φορείς, τόσο σε ατομικό όσο και σε επιδημιολογικό επίπεδο.

Η μείωση της χρήσης βιοκτόνων συνεπάγεται επίσης δυνητικά περιβαλλοντικά οφέλη, συμπεριλαμβανομένης της αυξημένης οικολογικής ασφάλειας και της στήριξης της αστικής βιοποικιλότητας (Brühl et al., 2020), καθώς και μείωση της ποσότητας τοξικών χημικών ουσιών που εισέρχονται στο υδάτινο σύστημα (Hernández-Moreno et al., 2019).

Από οικονομική άποψη, η μειωμένη ενόχληση από τα κουνούπια, ιδιαίτερα κοντά σε δημόσια πάρκα, μπορεί να βοηθήσει στην προστασία της επένδυσης της πόλης σε χώρους πρασίνου, διατηρώντας την αξία τους ως τόποι ευημερίας και όχι ως πηγές ενόχλησης ή κινδύνου ασθενειών. Αυτό, με τη σειρά του, συμβάλλει στη διατήρηση της ευρύτερης ελκυστικότητας της πόλης τόσο για τους κατοίκους όσο και για τους επισκέπτες, μαζί με την οικονομική δραστηριότητα που δημιουργεί.

Τέλος, απομένει να διαπιστωθεί κατά πόσον η μείωση του στάσιμου νερού που επιτεύχθηκε με τις τροποποιήσεις των αμμοκιβωτίων θα μπορούσε επίσης να συμβάλει στη μείωση του κινδύνου πλημμύρας σε ολόκληρο το ευρύτερο αποχετευτικό σύστημα της Βαρκελώνης· αν και δεν είναι ο επιδιωκόμενος στόχος αυτών των τροποποιήσεων, η εγκατάσταση κλίσης σε αυτούς τους υπονόμους θα μπορούσε να υποστηρίξει τη λειτουργικότητά τους σε περιόδους θαλάσσιων καταιγίδων και έντονων βροχοπτώσεων.

Οι παρεμβάσεις αποστράγγισης καταιγίδων πραγματοποιούνται ετησίως, με τον προσυμπτωματικό έλεγχο, την τροποποίηση των υποδομών, τη συλλογή δεδομένων και την αξιολόγηση να πραγματοποιούνται σε διαφορετικές χρονικές στιγμές του έτους, τόσο πριν όσο και μετά την περίοδο αναπαραγωγής. Κάθε χρόνο, μεταξύ Νοεμβρίου και Ιανουαρίου, η ASPB διενεργεί αξιολόγηση των αποχετεύσεων της πόλης, πριν ξεκινήσουν οι τροποποιήσεις σε επιλεγμένες αποχετεύσεις, αρχής γενομένης από τον Φεβρουάριο και συνεχίζοντας έως τον Απρίλιο ή τον Μάιο (συγκεκριμένα, η BCASA, η αρχή υποδομών ύδρευσης της πόλης, συντηρεί το αποχετευτικό δίκτυο και εφαρμόζει τις τροποποιήσεις της αποχέτευσης λόγω καταιγίδας, ενώ η SVIPLA, η επιδημιολογική υπηρεσία του δήμου, διενεργεί παρακολούθηση και αξιολόγηση των αποχετεύσεων). Εκτιμάται ότι 100 αποχετεύσεις κουτιών άμμου τροποποιούνται κάθε χρόνο. (Το 2027, θα διενεργηθεί αξιολόγηση όλων των αποχετεύσεων καταιγίδων σε ολόκληρη την πόλη για να προσδιοριστεί ποιες μονάδες έχουν ήδη τροποποιηθεί, ώστε να δοθεί ακριβέστερη εικόνα).

Ενώ το αρχικό πείραμα, το οποίο πραγματοποιήθηκε κατά τις περιόδους των κουνουπιών του 2020 και του 2023, παρείχε επιστημονική βάση για το μέτρο, εγκρίθηκε ως μόνιμο μέρος του προγράμματος επιτήρησης και ελέγχου των φορέων της πόλης και, ως εκ τούτου, δεν έχει ορατό τέλος. Οι τροποποιήσεις δημιουργούνται με σκυρόδεμα και κάθε μία προορίζεται ως μόνιμη προσθήκη στις υποδομές αποχέτευσης της πόλης. Η συνεχής υποστήριξη από το δημοτικό συμβούλιο, σε συνδυασμό με τη συνεχιζόμενη επιστημονική αξιολόγηση του έργου, συμβάλλουν στη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητά του.

Tomás Montalvo, Head of the Urban Epidemiological Surveillance and Control Service (SVIPLA)

Agència de Salut Pública de Barcelona (ASPB)

Email: tmontal@aspb.cat

Δημοτικό Συμβούλιο Βαρκελώνης (Ajuntament de Barcelona). 2018. Σχέδιο της Βαρκελώνης για το κλίμα 2018-2030. Δημοτικό Συμβούλιο Βαρκελώνης. Ανακτήθηκε το 2026, από https://www.barcelona.cat/barcelona-pel-clima/sites/default/files/climate_plan_maig.pdf

Δημοτικό Συμβούλιο Βαρκελώνης (Ajuntament de Barcelona). 2021. Σχέδιο δράσης έκτακτης ανάγκης για το κλίμα με ορίζοντα το 2030. Δημοτικό Συμβούλιο Βαρκελώνης (Pla Clima). Ανακτήθηκε το 2026, από https://www.barcelona.cat/barcelona-pel-clima/sites/default/files/plaaccioemergenciaclimatica_2021nov_en.pdf  

Brühl, C. A., Després, L., Frör, O., Patil, C. D., Poulin, B., Tetreau, G., &amp· Allgeier, S. 2020. Περιβαλλοντικές και κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις της καταπολέμησης των κουνουπιών στην Ευρώπη με τη χρήση του βιοκτόνου Bacillus thuringiensis subsp. israelensis (Bti). Science of the Total Environment (Επιστήμη του συνολικού περιβάλλοντος), 724, 137800. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.137800

Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων. 2021. Οργάνωση της επιτήρησης και του ελέγχου των φορέων στην Ευρώπη. Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. https://data.europa.eu/doi/10.2900/853486 

Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων. 2024. Ιστορικά δεδομένα σχετικά με την τοπική μετάδοση του ιού του Δυτικού Νείλου στην Ευρώπη – Επιτήρηση και επικαιροποιήσεις. Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων. Ανακτήθηκε το 2026, από https://www.ecdc.europa.eu/en/west-nile-fever/surveillance-and-disease-data/historical.

Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, 2024. Ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων. Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. https://data.europa.eu/doi/10.2800/8671471

Hernández-Moreno, D., Blázquez, M., Andreu-Sánchez, O., Bermejo-Nogales, A., &amp· Fernández-Cruz, M. L. 2019. Οξεία επικινδυνότητα των βιοκτόνων για το υδάτινο περιβάλλον από την άποψη του κύκλου ζωής. Science of The Total Environment (Επιστήμη του συνολικού περιβάλλοντος), 658, 416–423. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2018.12.186

Μιχαηλάκης, A., Balestrino, F., Becker, N., Bellini, R., Caputo, B., della Torre, A., Figuerola, J., L’Ambert, G., Petric, D., Robert, V., Roiz, D., Saratsis, A., Sousa, C. A., Wint, W. G. R., &amp· Παπαδόπουλος, N. T. 2021. Μια περίπτωση συστηματικής διαχείρισης της ποιότητας στα προγράμματα ελέγχου των κουνουπιών στην Ευρώπη. International Journal of Environmental Research and Public Health (Διεθνές περιοδικό περιβαλλοντικής έρευνας και δημόσιας υγείας), 18 (7), 3478. https://doi.org/10.3390/ijerph18073478

Monge, S., García-Ortúzar, V., López Hernández, B., Lopaz Pérez, M. A., Delacour-Estrella, S., Sánchez-Seco, M. P., Fernández Martinez, B., García San Miguel, L. García-Fulgueiras, A., Sierra Morros, M. J. 2020. Χαρακτηρισμός της πρώτης εστίας αυτόχθονου δάγκειου πυρετού στην Ισπανία (Αύγουστος-Σεπτέμβριος 2018). Acta Tropica, τόμος 205. https://doi.org/10.1016/j.actatropica.2020.105402

Montalvo, T., Higueros, A., Valsecchi, A., Realp, E., Vila, C., Ortiz, A., Peracho, V., &amp· Figuerola, J. 2022. Αποτελεσματικότητα της τροποποίησης των αποχετευτικών αγωγών για τη μείωση της αναπαραγωγής των Culex pipiens και Aedes albopictus στη Βαρκελώνη της Ισπανίας. Παθογόνα, 11(4), 423. https://doi.org/10.3390/pathogens11040423

Nadal-Barón, P., Bou-Monclus, M. A., Serra, G. F., Granell, S. P., Vergés, S. M., López, S. C., Sanz, A. B., Mateo, A. I. M., Calleja, I. M., Vallverdú, R. M. V., Navas, B. V., Bueno, E. G., Corbella, I., Navero-Castillejos, J., Andrés, C., Antón, A., Chacón, C., Mendioroz, J., Muñoz, E. F., Martínez, M. J., Sulleiro, E. 2026. Αυτόχθονη εστία δάγκειου πυρετού στην Ισπανία το 2024. Journal of Travel Medicine, 33 (4). https://doi.org/10.1093/jtm/ta

Semenza J.C. και Paz S. 2021. Κλιματική αλλαγή και μολυσματικές ασθένειες στην Ευρώπη: Αντίκτυπος, προβολή και προσαρμογή. Η περιφερειακή υγεία του Lancet. Ευρώπη, 9, 100230. https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2021.100230

Treskova, M., Montalvo, T., Rocklöv, J., Hatfield, C., Bartumeus, F., Dasgupta, S., Encarnação, J., Lowe, R., Semenza, J. C., Stiles, P., Noya, J., Valsecchi, A., Bärnighausen, T., Palmer, J. R. B., Bunker, A. 2025. Επιδράσεις της αντικουνουπικής καταιγίδας στην αφθονία των ενήλικων και των προνυμφών κουνουπιών: Πρωτόκολλο της ελεγχόμενης δοκιμής IDAlErt storm drAin randomiSed (IDEAS). MethodsX, τόμος 14. https://doi.org/10.1016/j.mex.2024.103102