Πλημμύρες

Οι πλημμύρες εγκυμονούν σοβαρούς κινδύνους για την υγεία, συμπεριλαμβανομένου του πνιγμού, των τραυματισμών και των μολυσματικών ασθενειών από μολυσμένο νερό. Προκαλεί επίσης ψυχικό τραύμα. Ευάλωτες ομάδες όπως τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι και οι χρόνιες ασθένειες διατρέχουν ιδιαίτερο κίνδυνο. Η κλιματική αλλαγή προβλέπεται να αυξήσει την έκθεση σε πλημμύρες σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Θέματα υγείας

Οι πλημμύρες μπορούν να επηρεάσουν τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική υγεία. Κατά τη διάρκεια των πλημμυρών, οι άμεσες σωματικές επιπτώσεις στην υγεία περιλαμβάνουν πνιγμό, τραυματισμούς που προκαλούνται από την επαφή με αντικείμενα στο νερό της πλημμύρας, υποθερμία και ηλεκτρικούς τραυματισμούς. Σύμφωνα με τα στοιχεία CATDAT της RiskLayer GmMH, 6.158 ζωές χάθηκαν σε σχέση με πλημμύρες σε χώρες του ΕΟΧ-32 μεταξύ 1980 και 2024.

Θάνατοι που συνδέονται με πλημμύρες (1980-2024)

Πηγή: CATDAT από την RiskLayer GmBH.

Η υπερχείλιση λυμάτων που προκαλείται από πλημμύρες αυξάνει τον κίνδυνο λοιμωδών νόσων, ιδίως στα παιδιά (ΕΟΠ, 2020). Οι πλημμύρες αυξάνουν τον κίνδυνο ιογενών λοιμώξεων, όπως ο νοροϊός, η ηπατίτιδα Α και ο ροταϊός· λοιμώξεις που προκαλούνται από παράσιτα Cryptosporidium spp.και Giardia (σε μικρότερο βαθμό)· και βακτηριακές λοιμώξεις που οφείλονται σε Campylobacter spp., παθογόνο E. coli, Salmonella enterica και, σε μικρότερο βαθμό, Shigella spp. (ECDC, 2021).

Το στάσιμο νερό που παραμένει μετά τις πλημμύρες (π.χ. σε υπόγεια, κήπους, πάρκα, γεωργικές εκτάσεις) μπορεί να δημιουργήσει κατάλληλους χώρους για την αναπαραγωγή κουνουπιών, αυξάνοντας τον κίνδυνο ασθενειών που μεταδίδονται από τα κουνούπια. Επιπλέον, ο κίνδυνος καρδιακών προσβολών, αναπνευστικών προβλημάτων και κακών αποτελεσμάτων εγκυμοσύνης μπορεί να αυξηθεί (ECDC, 2021· Paterson et al., 2018).

Οι έμμεσες επιπτώσεις των πλημμυρικών συμβάντων, τόσο κατά τη διάρκεια όσο και μετά τις πλημμύρες, περιλαμβάνουν ζητήματα υγείας που προκαλούνται από τη διακοπή των ιατρικών θεραπειών· φυσικός φόρτος εργασίας που συνδέεται με τον καθαρισμό και την ανακατασκευή· ελλείψεις ιατρικής βοήθειας, ηλεκτρικού ρεύματος ή ασφαλούς νερού· και προβλήματα με τις αλυσίδες εφοδιασμού τροφίμων, ηλεκτρικής ενέργειας ή αποχέτευσης (Paterson et al., 2018). Οι πλημμύρες μπορούν να προκαλέσουν υλικές ζημιές, οι οποίες μπορούν να οδηγήσουν σε μετατόπιση και υπερπληθυσμό. Η διαβίωση σε κατοικίες που πλήττονται από πλημμύρες μπορεί να οδηγήσει σε πνευμονικές και συστηματικές μυκητιασικές λοιμώξεις (π.χ. από αερομεταφερόμενο και κονιορτό Aspergillus)και έκθεση σε μυκοτοξίνες.

Οι πλημμύρες μπορούν επίσης να οδηγήσουν σε απώλεια απασχόλησης, έλλειψη πρόσβασης σε υπηρεσίες παιδικής μέριμνας και σε σχολικές υπηρεσίες, καθώς και σε αύξηση της ενδοοικογενειακής βίας (Mason et al., 2021). Έως και το 75 % των ατόμων που πλήττονται από πλημμύρες πάσχουν από προβλήματα ψυχικής υγείας: τραύμα, ψυχική δυσφορία βραχυπρόθεσμα σε διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD), άγχος, αϋπνία, ψύχωση και κατάθλιψη (Munro et al., 2017· Περιφερειακό Γραφείο του ΠΟΥ για την Ευρώπη, 2013).

Στους πληθυσμούς που είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στις δυσμενείς επιπτώσεις των πλημμυρών περιλαμβάνονται οι ηλικιωμένοι, τα παιδιά, τα άτομα με χρόνιες ασθένειες ή σωματικές βλάβες και οι έγκυες γυναίκες (Περιφερειακό Γραφείο του ΠΟΥ για την Ευρώπη, 2017). Τα άτομα που φιλοξενούνται σε προσωρινά καταλύματα είναι πιο επιρρεπή σε προβλήματα υγείας λόγω της υψηλότερης πιθανότητας έκθεσης σε παθογόνους παράγοντες λοιμωδών νόσων σε κοινοτικά καταλύματα και της διακοπής της τακτικής παροχής υγειονομικής περίθαλψης. Οι εργαζόμενοι σε υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης και ασθενοφόρων διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο ασθενειών που μεταδίδονται μέσω του νερού λόγω της αυξημένης επαγγελματικής έκθεσης, καθώς έρχονται σε επαφή με μολυσμένα πλημμυρικά ύδατα, συντρίμμια και λάσπη (ECDC, 2021).

Επιπτώσεις που παρατηρήθηκαν

Σύμφωνα με το JRC, 172 000 άτομα στην Ευρώπη (ΕΕ-27 + Ηνωμένο Βασίλειο) εκτίθενται επί του παρόντος σε πλημμύρες ποταμών σε ετήσια βάση (Dottori et al., 2020) και 100 000 εκτίθενται σε παράκτιες πλημμύρες (Vousdoukas et al., 2020). Το ένα δέκατο του αστικού πληθυσμού της Ευρώπης ζει επί του παρόντος σε περιοχές που κινδυνεύουν δυνητικά από πλημμύρες (ΕΟΠ, 2020). Πάνω από το ένα τρίτο του ευρωπαϊκού πληθυσμού ζει σε παράκτιες περιοχές (ΕΟΧ, 2021γ).

Κατά την περίοδο 1980-2022, τα πλημμυρικά συμβάντα είχαν ως αποτέλεσμα 5 582 θανάτους σε χώρες μέλη του ΕΟΧ. Σύμφωνα με τους Paprotny et al. (2018), οι τάσεις των πλημμυρών μεταξύ 1870 και 2016 δείχνουν σταθερή αύξηση των ετησίως πλημμυρισμένων περιοχών και του αριθμού των ατόμων που επλήγησαν. Ωστόσο, ο αριθμός των θανάτων μειώθηκε κατά την περίοδο αυτή, γεγονός που υποδηλώνει αυξημένη ετοιμότητα των συστημάτων έκτακτης ανάγκης και υγειονομικής περίθαλψης. Ωστόσο, οι θερινές πλημμύρες του 2021 στην Κεντρική και Δυτική Ευρώπη με τουλάχιστον 212 τεκμηριωμένους θανάτους ήταν οι πιο θανατηφόρες πλημμύρες που σχετίζονται με τις καιρικές συνθήκες στην Ευρώπη εδώ και περισσότερα από 50 χρόνια (ECDC, 2021).

Προβλεπόμενα αποτελέσματα

Ο κίνδυνος πλημμυρών υπό το μεταβαλλόμενο κλίμα είναι πιθανό να αυξηθεί για πολλές περιφέρειες σε ολόκληρη την Ευρώπη. Οι προβλέψεις στο πλαίσιο τόσο των σεναρίων υψηλών όσο και των σεναρίων μεσαίων εκπομπών δείχνουν μεγάλη εμπιστοσύνη στην αύξηση των ακραίων βροχοπτώσεων στις περιφέρειες της βόρειας, κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης και στην περιοχή των Άλπεων, ενώ οι προβλέψεις για τη νότια Ευρώπη είναι πιο ανάμικτες (IPCC, 2021· ΕΟΠ, 2021β).

Στο πλαίσιο του μεταβαλλόμενου κλίματος, στο τέλος του αιώνα, ο αριθμός των ανθρώπων που εκτίθενται σε ετήσιες πλημμύρες ποταμών στην Ευρώπη προβλέπεται να είναι 252 000 κάτω από το σενάριο υπερθέρμανσης του πλανήτη κατά 1,5 °C· 338 000 βάσει του σεναρίου των 2 °C· και 484 000 – πάνω από το τριπλάσιο των σημερινών αριθμών – στο πλαίσιο του σεναρίου των 3 °C. Ωστόσο, με τα μέτρα προσαρμογής, ο πληθυσμός που εκτίθεται μπορεί να περιοριστεί σε 100 000 ή λιγότερο στο πλαίσιο όλων των σεναρίων υπερθέρμανσης του πλανήτη (Dottori et al., 2020).

Η σχετική στάθμη των θαλασσών της Ευρώπης θα συνεχίσει να αυξάνεται καθ’ όλη τη διάρκεια του τρέχοντος αιώνα βάσει όλων των σεναρίων εκπομπών, προκαλώντας συχνότερες παράκτιες πλημμύρες κατά μήκος της πλειονότητας των ευρωπαϊκών ακτών (ΕΟΧ, 2021γ). Έως και 2,2 εκατομμύρια άνθρωποι προβλέπεται να εκτεθούν σε παράκτιες πλημμύρες έως το 2100 βάσει σεναρίου υψηλών εκπομπών και 1,4 εκατομμύρια βάσει σεναρίου μέτριου μετριασμού, ελλείψει πρόσθετων μέτρων προσαρμογής. Με τα μέτρα προσαρμογής, οι αριθμοί αυτοί αναμένεται να μειωθούν σε 0,8 εκατομμύρια και 0,6 εκατομμύρια, αντίστοιχα (Vousdoukas et al., 2020).

Ο γηράσκων πληθυσμός της Ευρώπης, ο οποίος πάσχει από χρόνιες ασθένειες και κοινωνική απομόνωση, είναι όλο και πιο ευάλωτος τόσο σε προβλήματα σωματικής όσο και ψυχικής υγείας που συνδέονται με τις πλημμύρες. Η αύξηση της αστικοποίησης, η οποία συνεπάγεται τη συνεχή ανάπτυξη πλημμυρικών περιοχών και την αύξηση της επιφανειακής σφράγισης στις πόλεις, είναι επίσης πιθανό να συμβάλει στην αυξημένη έκθεση των Ευρωπαίων σε πλημμύρες.

Απαντήσεις πολιτικής

Τα μέτρα για την προστασία της υγείας του πληθυσμού από τις πλημμύρες μπορούν να χωριστούν σε εκείνα που σχετίζονται με την πρόληψη, την ετοιμότητα, την αντίδραση και την ανάκαμψη (Περιφερειακό Γραφείο του ΠΟΥ για την Ευρώπη, 2017). Η μακροπρόθεσμη πρόληψη περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τον προσδιορισμό των περιοχών κινδύνου πλημμύρας, τον πολεοδομικό σχεδιασμό που είναι ευαίσθητος στις πλημμύρες με έμφαση στον οικολογικό προσανατολισμό των πόλεων και τη διαπερατότητα των επιφανειών. Άλλα μέτρα πρόληψης των πλημμυρών περιλαμβάνουν τη μετεγκατάσταση ανθρώπινων δραστηριοτήτων μακριά από πλημμυρικές περιοχές· αναβάθμιση αποχετευτικών συστημάτων· και χρήση υποδομών αντιπλημμυρικής προστασίας, όπως αναχώματα ή φράγματα (ΕΟΠ, 2020). Παραδείγματα μέτρων ετοιμότητας και αντίδρασης είναι τα ανθεκτικά συστήματα ύδρευσης και αποχέτευσης· αντιπλημμυρικά κτίρια· διαθεσιμότητα κέντρων εκκένωσης· εφαρμογή σχεδίου ετοιμότητας για την αντιμετώπιση πλημμυρών. Αυτό περιλαμβάνει σχέδια έκτακτης ανάγκης για τις εγκαταστάσεις υγείας, επιτρέποντάς τους να συνεχίσουν να λειτουργούν σε σχέση με την οργάνωση της εργασίας, τη φροντίδα των ασθενών, τη διαχείριση της παροχής, την ύδρευση και την αποχέτευση (Περιφερειακό Γραφείο του ΠΟΥ για την Ευρώπη, 2017).

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η αποτελεσματική χρήση συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης, όπως το ευρωπαϊκό σύστημα ευαισθητοποίησης για τις πλημμύρες (EFAS), που αποτελεί συνιστώσα της υπηρεσίας διαχείρισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης του Copernicus (CEMS), μπορεί να μειώσει τις επιπτώσεις των πλημμυρών. Το πρόγραμμα RescEU της ΕΕ παρέχει συνεργατική στήριξη σε χώρες σε περίπτωση καταστροφών (όπως κρίσιμες πλημμύρες) μέσω της προστασίας των πολιτών και της διαχείρισης των κινδύνων.

Τα μέτρα αποκατάστασης περιλαμβάνουν τη μετέπειτα φροντίδα της ψυχικής υγείας, τις διατάξεις για τα ευάλωτα άτομα, την αποφυγή ηλεκτρικών κινδύνων κατά τη διάρκεια της αποκατάστασης και του καθαρισμού, καθώς και την επιδημιολογική/υγιεινή/υγειονομική επιτήρηση.