Εγκεφαλίτιδα που μεταδίδεται από κρότωνες

Η εγκεφαλίτιδα που μεταδίδεται από κρότωνες (TBE) είναι μια ιογενής λοίμωξη που μπορεί να επηρεάσει το κεντρικό νευρικό σύστημα. Ο ιός (TBEV) μεταδίδεται κυρίως μέσω μολυσμένων κροτώνων, αλλά μπορεί επίσης να μολύνει τον άνθρωπο μέσω της κατανάλωσης μη παστεριωμένου γάλακτος. Ενώ το ένα τρίτο όλων των μολυσμένων ατόμων δεν πάσχουν από συμπτώματα της νόσου, το TBEV μπορεί να επηρεάσει σοβαρά τους ασθενείς και μερικές φορές με μακροχρόνιες συνέπειες. Στην Ευρώπη, ο αριθμός των λοιμώξεων TBE αυξάνεται. Οι κλιματικές αλλαγές συμβάλλουν σε αυτή την εξέλιξη, καθώς μπορεί να διευρύνει τους πληθυσμούς των κροτώνων και να μετατοπίσει την κατανομή τους προς βορρά και σε υψηλότερα υψόμετρα.

TBE total cases and locally aquired cases notification rate (map) and total reported and locally acquired cases (graph) in Europe
_{Πηγή: ECDC, 2024, Surveillance Atlas of Infectious Diseases (Άτλαντας επιτήρησης λοιμωδών νόσων),} 2024

_{Σημειώσεις: Ο χάρτης και το γράφημα παρουσιάζουν στοιχεία για τιςχώρες μέλη τουΕΟΧ,εξαιρουμένης της Ισλανδίας, του Λιχτενστάιν, της Μάλτας, της Πορτογαλίας,της Ελβετίας καιτης Τουρκίας λόγω έλλειψης στοιχείων. Τα όρια και τα ονόματα που εμφανίζονται σε αυτόν τον χάρτη δεν συνεπάγονται επίσημη έγκριση ή αποδοχή από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η νόσος πρέπει να κοινοποιείται σε επίπεδο ΕΕ, αλλά η περίοδος αναφοράς ποικίλλει μεταξύ των χωρών.
Όταν οι χώρες αναφέρουν μηδενικές περιπτώσεις, το ποσοστό κοινοποίησης στονχάρτη εμφανίζεται ως «0». Όταν οι χώρες δεν έχουν αναφέρει τη νόσο σε ένα συγκεκριμένο έτος, το ποσοστό δεν είναι ορατό στονχάρτη και επισημαίνεται ως «μη δηλωμένο» (τελευταία επικαιροποίησητον Μάιοτου 2023).}

Πηγή &μετάδοση

Τα τσιμπούρια Ixodes είναι υπεύθυνα για τις περισσότερες μεταδόσεις TBEV στον άνθρωπο. Είναι ευρέως διαδεδομένες σε ολόκληρη την Ευρώπη, όπου προκαλούν εστιακές λοιμώξεις (ECDC, 2022). Τα νεαρά τσιμπούρια τρέφονται συνήθως με μικρά είδη τρωκτικών, τα οποία είναι οι κύριοι ξενιστές του TBEV, ενώ τα ενήλικα τσιμπούρια τρέφονται με μεγαλύτερα ζώα. Όταν τα τσιμπούρια μολυνθούν, μπορούν να παραμείνουν μολυσματικά για το υπόλοιπο της ζωής τους και να μεταδώσουν ΤΒΕ σε ανθρώπους και μεγάλα ζώα όπως κατσίκες, αγελάδες, πρόβατα, ελάφια και χοίρους. Περιστασιακά, ο ιός εξαπλώνεται στον άνθρωπο μέσω της κατανάλωσης μη παστεριωμένου ζωικού γάλακτος. Το TBEV μπορεί ακόμη και να επιβιώσει στο όξινο περιβάλλον του ανθρώπινου στομάχου (Dörrbecker et al., 2010· Leonova et al., 2014· Kříha et al., 2021· CDC, 2022).

Επιπτώσεις στην υγεία

Το ένα τρίτο των ατόμων με λοίμωξη TBE δεν παρουσιάζει συμπτώματα. Για όσους αρρωσταίνουν, τα συμπτώματα εμφανίζονται αρκετές ημέρες έως ένα μήνα μετά το τσίμπημα του τσιμπουριού ή λίγες ημέρες μετά τη μόλυνση που μεταδίδεται από το γάλα. Το TBEV μπορεί να προκαλέσει φλεγμονή του εγκεφάλου (εγκεφαλίτιδα) και του νωτιαίου μυελού (μηνιγγίτιδα). Τα αρχικά συμπτώματα περιλαμβάνουν πυρετό, κεφαλαλγία, εμετό και γενική αδυναμία. Αυτά μπορούν να ακολουθηθούν από μια περίοδο, κατά την οποία τα αρχικά συμπτώματα χαλαρώνουν πριν αρχίσουν να εκδηλώνονται σοβαρά συμπτώματα. Πιο σοβαρά συμπτώματα είναι σύγχυση, απώλεια συντονισμού, δυσκολίες στην ομιλία, αδυναμία στα άκρα και επιληπτικές κρίσεις. Η σοβαρότητα και η διάρκεια της νόσου εξαρτώνται από το στέλεχος του ιού με το οποίο έχει μολυνθεί ο ασθενής (Bogovic et al., 2010).

Νοσηρότητα στην Ευρώπη

Στις χώρες μέλη του ΕΟΧ (εξαιρουμένης της Κύπρου, της Ισλανδίας, του Λιχτενστάιν, της Μάλτας, της Πορτογαλίας, της Ελβετίας και της Τουρκίας λόγω έλλειψης στοιχείων), κατά την περίοδο 2012-2022:

• 28.485 περιπτώσεις
• Μέχρι το 2017, η μακροπρόθεσμη τάση των λοιμώξεων ήταν σταθερή, με μερικά χρόνια με περισσότερες λοιμώξεις που θα μπορούσαν να σχετίζονται με ευνοϊκές περιβαλλοντικές συνθήκες. Από το 2017, ο αριθμός των αναφερόμενων κρουσμάτων TBE αυξήθηκε σταδιακά.

(ECDC, 2016-2022)

Κατανομή σε όλο τον πληθυσμό

• Ηλικιακή ομάδα με το υψηλότερο ποσοστό ασθενειών στην Ευρώπη: 45-64 ετών
• Τα ποσοστά μόλυνσης είναι υψηλότερα στους άνδρες από ό, τι στις γυναίκες, πιθανώς σχετίζονται με υψηλότερη έκθεση κατά τη διάρκεια υπαίθριων δραστηριοτήτων και χαμηλότερη αντίληψη κινδύνου μεταξύ των ανδρών.

(ECDC, 2016-2022)

Ευαισθησία στην κλιματική αλλαγή

Κλιματική καταλληλότητα

Τα τσιμπούρια Ixodes απαιτούν θερμοκρασία περιβάλλοντος άνω των 7 °C και υγρασία άνω του 85% για την αναπαραγωγή (Petri et al., 2010). Ωστόσο, τα τσιμπούρια μπορούν να επιβιώσουν σε θερμοκρασίες μεταξύ 3 και 28 °C και είναι πιο ενεργά μεταξύ 6 και 15 °C. Οι θερμοκρασίες άνω των 28 °C μειώνουν τη δραστηριότητα των κροτώνων ή οδηγούν σε αφυδάτωση και θάνατο.

Εποχικότητα

Στην Ευρώπη, οι περισσότερες λοιμώξεις συμβαίνουν μεταξύ Μαΐου και Νοεμβρίου με κορύφωση μεταξύ Ιουνίου και Αυγούστου, όταν οι θερμοκρασίες είναι οι υψηλότερες. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν μετατόπιση της εποχικής τάσης (ECDC, 2016-2022).

Αντίκτυπος της κλιματικής αλλαγής

Οι πληθυσμοί κροτώνων Ixodes αναμένεται να προσαρμοστούν σε ένα μεταβαλλόμενο κλίμα μετατοπίζοντας τα πρότυπα κατανομής τους ανάλογα με το κατάλληλο εύρος θερμοκρασίας τους. Οι λοιμώξεις από TBE αυξάνονται με περισσότερες βροχοπτώσεις και υψηλότερες θερμοκρασίες, πράγμα που σημαίνει ηπιότερους χειμώνες, θερμότερες πηγές και πιο εκτεταμένες θερμές περιόδους (Gilbert, 2021). Οι υψηλότερες θερμοκρασίες επιταχύνουν την ανάπτυξη των κροτώνων, αυξάνουν την παραγωγή αυγών, διευρύνουν την πυκνότητα του πληθυσμού και μετατοπίζουν το γεωγραφικό εύρος κατανομής προς τα βόρεια και σε υψηλότερα υψόμετρα. Επιπλέον, ο θερμότερος καιρός μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερους πληθυσμούς τρωκτικών και, ως εκ τούτου, σε πιο ενεργά τσιμπούρια, με αποτέλεσμα αυξημένο κίνδυνο μόλυνσης από TBE για τον άνθρωπο (Lukan et al., 2010). Λόγω της κλιματικής αλλαγής, τα κρούσματα TBE προβλέπεται να αυξηθούν σε ορεινές περιοχές άνω των 500 μέτρων πάνω από τη στάθμη της θάλασσας (Lukan et al., 2010) και να αυξηθούν ιδίως στις βόρειες χώρες της Ευρώπης, όπως η Φινλανδία, η Γερμανία, η Ρωσία, η Σκωτία, η Σλοβενία, η Νορβηγία και η Σουηδία (Lindgren και Gustafson, 2001).

Πρόληψη & Θεραπεία

Πρόληψη

• Ενεργός παρακολούθηση και επιτήρηση των κροτώνων, των κρουσμάτων νόσων και του περιβάλλοντος (π.χ. επιτήρηση TBE στην Τσεχία)
• Προσωπική προστασία: μακρυμάνικα και ενδεδυμένα ρούχα, απωθητικά κροτώνων, αποφεύγοντας τα ενδιαιτήματα κροτώνων
• Εμβολιασμός
• Παστερίωση γάλακτος για κατανάλωση

Θεραπεία

Καμία ειδική και αποτελεσματική αντιιική θεραπεία

Αναφορές

Bogovic, P. et al., 2010, Τι μπορεί να μοιάζει με εγκεφαλίτιδα που μεταδίδεται από κρότωνες: Κλινικά σημεία και συμπτώματα, Travel Medicine and Infectious Disease 8(4), 246-250. https://doi.org/10.1016/j.tmaid.2010.05.011

CDC, 2022, Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων, https://www.cdc.gov. Τελευταία πρόσβαση: Αύγουστος 2022.

Dörrbecker, B., et al., 2010, Tick-borne encephalitis virus and the immune response of the mammalian host, Travel Medicine and Infectious Disease 8(4), 213–222. https://doi.org/10.1016/j.tmaid.2010.05.010 (στα αγγλικά).

ECDC, 2016-2022, Annual epidemiological reports for 2014-2020 – Tick-borne encephalitis (Ετήσιες επιδημιολογικές εκθέσεις για την περίοδο 2014-2020 – Εγκεφαλίτιδα που μεταδίδεται από κρότωνες). Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/monitoring/all-annual-epidemiological-reports. Τελευταία πρόσβαση: Μάιος 2023.

ECDC, 2022, Ixodes ricinus — τρέχουσα γνωστή κατανομή: Μάρτιος2022 . Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/ixodes-ricinus-current-known-distribution-march-2022. Τελευταία πρόσβαση: Δεκέμβριος 2022.

ECDC, 2023, Surveillance Atlas of Infectious Diseases (Άτλας επιτήρησης λοιμωδών νόσων). Διατίθεται στη διεύθυνση https://atlas.ecdc.europa.eu/public/index.aspx. Τελευταία πρόσβαση: Μάιος 2023.

Gilbert, L., 2021, The Impacts of Climate Change on Ticks and Tick-Borne Disease Risk, Annual Review of Entomology 66(1), 373-388. https://doi.org/10.1146/annurev-ento-052720-094533)

Kříha, M. F. et al., 2021, What we know and still do not know about tick-borne encephalitis? (Τι γνωρίζουμε και δεν γνωρίζουμε ακόμη για την εγκεφαλίτιδα που μεταδίδεται από κρότωνες;), Epidemiology, Microbiology, Immunology 70(3), 189–198.

Leonova, G. N. et al., 2014, The nature of replication of tick-borne encephalitis virus strains isolated from residents of the Russian Far East with inapparent and clinical forms of infection (Η φύση της αναπαραγωγής στελεχών του ιού της εγκεφαλίτιδας που μεταδίδεται από κρότωνες τα οποία έχουν απομονωθεί από κατοίκους της ρωσικής Άπω Ανατολής με αφανείς και κλινικές μορφές λοίμωξης), Virus Research 189, 34–42. https://doi.org/10.1016/j.virusres.2014.04.004

Lindgren, E. και Gustafson, R., 2001, Tick-borne encephalitis in Sweden and climate change, The Lancet 358(9275), 16-18. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(00)05250-8

Lukan, M. et al., 2010, Climate Warming and Tick-borne Encephalitis, Σλοβακία, Emerging Infectious Diseases 16(3), 524–526. https://doi.org/10.3201/eid1603.081364

Petri, E. et al., 2010, Tick-borne encephalitis (TBE) trends in epidemiology and current and future management (Τάσεις της επιδημιολογίας και της τρέχουσας και μελλοντικής διαχείρισης), Travel Medicine and Infectious Disease 8(4), 233–245. https://doi.org/10.1016/j.tmaid.2010.08.001