Πυρετός του Δυτικού Νείλου

Ο ιός του Δυτικού Νείλου (WNV) είναι ένας ιός που μεταδίδεται από κουνούπια και προκαλεί πυρετό του Δυτικού Νείλου και έχει ευρεία γεωγραφική κατανομή. Οι αυξανόμενες θερμοκρασίες είναι πιθανό να αυξήσουν τη μετάδοση και να επεκτείνουν την κατανομή του WNV και τη διάρκεια της περιόδου μετάδοσης, αυξάνοντας έτσι τον κίνδυνο μόλυνσης σε υφιστάμενα θερμά σημεία, καθώς και σε προηγουμένως ανεπηρέαστες περιοχές εντός της Ευρώπης.

Συνολικός αριθμός κρουσμάτων πυρετού του Δυτικού Νείλου και ποσοστό κοινοποίησης κρουσμάτων που αποκτήθηκαν σε τοπικό επίπεδο (χάρτης) και συνολικός αριθμός κρουσμάτων που αναφέρθηκαν και κρουσμάτων που αποκτήθηκαν σε τοπικό επίπεδο (γράφημα) στην Ευρώπη
_{Πηγή: ECDC, 2024, Surveillance Atlas of Infectious Diseases (Άτλαντας επιτήρησης λοιμωδών νόσων),} 2024

_{Σημειώσεις: Ο χάρτης και το γράφημα παρουσιάζουν στοιχεία για τις χώρες μέλη του ΕΟΧ και τις συνεργαζόμενες χώρες, εξαιρουμένης της Δανίας, της Ελβετίας και της Τουρκίας λόγω έλλειψης στοιχείων. Τα όρια και τα ονόματα που εμφανίζονται σε αυτόν τον χάρτη δεν συνεπάγονται επίσημη έγκριση ή αποδοχή από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η νόσος πρέπει να κοινοποιείται σε επίπεδο ΕΕ, αλλά η περίοδος αναφοράς ποικίλλει μεταξύ των χωρών. Όταν οι χώρες αναφέρουν μηδενικές περιπτώσεις, το ποσοστό κοινοποίησης στον χάρτη εμφανίζεται ως «0». Όταν οι χώρες δεν έχουν αναφέρει τη νόσο σε ένα συγκεκριμένο έτος, το ποσοστό δεν είναι ορατό στον χάρτη και επισημαίνεται ως «μη δηλωμένο» (τελευταία επικαιροποίηση τον Ιούλιο του 2024).}

Πηγή &μετάδοση

Ο WNV εμφανίζεται σε έναν αξιοσημείωτα μεγάλο αριθμό διαφορετικών ειδών (πουλιών), γεγονός που εξηγεί την ευρεία γεωγραφική κατανομή του (Blitvich, 2008). Ενώ τα πουλιά δρουν ως ο κύριος ξενιστής του ιού, οι άνθρωποι και άλλα θηλαστικά μπορεί να αρρωστήσουν όταν δαγκωθούν από ένα κουνούπι μολυσμένο με τον ιό WNV. Ωστόσο, τα θηλαστικά δεν είναι σε θέση να μολύνουν τα ίδια τα κουνούπια (Chancey et al., 2015). Οι συνεχείς μολύνσεις μεταξύ κουνουπιών και πτηνών σε εποχές που τα κουνούπια είναι ενεργά έχουν ως αποτέλεσμα τη διατήρηση υψηλών ιικών ποσοτήτων, γεγονός που οδηγεί σε σταθερά υψηλούς κινδύνους για ανθρώπινη μόλυνση. Καθ’ όλη τη διάρκεια της χειμερινής περιόδου στην Ευρώπη, ο WNV μπορεί να επιμείνει στα κουνούπια (Rudolf et al., 2017).

Ο WNV μεταδίδεται κυρίως από τα κουνούπια Culex καισε μικρότερο βαθμό από τα κουνούπια Aedes. Τα κουνούπια Culex είναι ευρέως διαδεδομένα σε ολόκληρη την Ευρώπη (ECDC, 2022α,β). Ωστόσο, υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα μετάδοσης του WNV στη Νότια σε σύγκριση με τη Βόρεια Ευρώπη, δεδομένου ότι οι υψηλότερες θερμοκρασίες επιταχύνουν το δυναμικό μετάδοσης των κουνουπιών Culex (Colpitts et al., 2012· Vogels et al., 2017). Τα κουνούπια μπορούν επίσης να μεταδώσουν τον ιό WNV στα αυγά και τις προνύμφες τους, διατηρώντας έτσι την κυκλοφορία του ιού (Colpitts et al., 2012).

Εκτός από την οδό μόλυνσης με φορέα κουνουπιών, ο WNV μπορεί επίσης να μεταδοθεί μέσω μεταγγίσεων αίματος, μεταμοσχεύσεων οργάνων ή μητρικής μετάδοσης από τη μητέρα στο αγέννητο παιδί (Hayes et al., 2005).

Επιπτώσεις στην υγεία

Μόνο το 20% των ατόμων που έχουν μολυνθεί από τον ιό WNV παρουσιάζουν συμπτώματα. Περίπου το ένα πέμπτο αυτών των ασθενών αναπτύσσουν πυρετό, ο οποίος συχνά συνοδεύεται από άλλα συμπτώματα όπως πονοκεφάλους, πόνους, έμετο, διάρροια ή εξανθήματα. Οι περισσότεροι άνθρωποι που αναπτύσσουν πυρετό αναρρώνουν πλήρως, αλλά μπορεί να εμφανίσουν αδυναμία και κόπωση για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Μια μειοψηφία των μολυσμένων ατόμων αναπτύσσουν μια σοβαρή ασθένεια, δηλαδή, Νευροδιεισδυτική Νόσο του Δυτικού Νείλου (WNND). Ωστόσο, στην περίπτωση της δωρεάς οργάνων, ο κίνδυνος ανάπτυξης WNND είναι σχετικά υψηλός: Το 40 % των ατόμων που λαμβάνουν όργανο μολυσμένο με τον WNV παθαίνουν WNND (Anesi et al., 2019). Η WNND μπορεί να περιλαμβάνει μηνιγγίτιδα (φλεγμονή των μεμβρανών που περιβάλλουν τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό), εγκεφαλίτιδα (φλεγμονή του ίδιου του εγκεφάλου) ή σε σπάνιες περιπτώσεις πολιομυελίτιδα, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε μερική παράλυση και βλάβη των καρδιακών ή πνευμονικών μυών. Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν υψηλό πυρετό, πονοκεφάλους, δυσκαμψία αυχένα, τρόμο, σπασμούς, απώλεια όρασης, μούδιασμα ή ακόμη και παράλυση και κώμα. Οι ασθενείς με σοβαρά συμπτώματα μπορεί να μην ανακάμψουν πλήρως και μερικές φορές η WNND έχει θανατηφόρο αποτέλεσμα.

Νοσηρότητα και θνησιμότητα στην Ευρώπη

Στις χώρες μέλη του ΕΟΧ και στις συνεργαζόμενες χώρες (εξαιρουμένης της Δανίας, της Ελβετίας και της Τουρκίας λόγω έλλειψης στοιχείων), κατά την περίοδο 2008-2022:

• 6.537 περιπτώσεις
• Το ποσοστό κοινοποιήσεων ΕΕ/ΕΟΧ ήταν 0,1 περιπτώσεις ανά 100 000 κατοίκους το 2019, σε σύγκριση με 0,3 για το 2018
• Ο αριθμός των θανατηφόρων κρουσμάτων μεταξύ των λοιμώξεων με γνωστή έκβαση ήταν κατά μέσο όρο 12 % την περίοδο 2016-2019
• Πάνω από το 90 % των κρουσμάτων με αναφερθείσα κατάσταση νοσηλείας νοσηλεύτηκαν μεταξύ 2016 και 2019
• Αυξάνεται ο αριθμός των λοιμώξεων που εντοπίζονται ως τοπικά επίκτητες, με >90 % των κρουσμάτων να εντοπίζονται τοπικά μεταξύ 2016 και 2022.
• Δεν διαπιστώθηκε σαφής τάση όσον αφορά τον αριθμό των αναφερόμενων τοπικά αποκτηθεισών λοιμώξεων μεταξύ 2010 και 2019. Ωστόσο, κορυφώθηκαν τα έτη 2010, 2012, 2013, 2016, 2018 και 2022.

(ECDC, 2014-2022)

Κατανομή σε όλο τον πληθυσμό

• Τα ποσοστά λοιμώξεων αυξάνονται με την ηλικία και είναι τα υψηλότερα στην ηλικιακή ομάδα με το υψηλότερο ποσοστό ασθενειών στην Ευρώπη: >65 ετών
• Τα ποσοστά λοιμώξεων είναι υψηλότερα μεταξύ των ανδρών από ό,τι μεταξύ των γυναικών (ECDC, 2014-2021)
• Ομάδες που διατρέχουν κίνδυνο σοβαρής πορείας της νόσου: ηλικιωμένοι και άτομα με χαμηλή ανοσία
• Ομάδες με υψηλότερο κίνδυνο μόλυνσης: διακινούμενοι εργαζόμενοι και ταξιδιώτες

Ευαισθησία στην κλιματική αλλαγή

Κλιματική καταλληλότητα

Ο WNV μπορεί να μολύνει τα κουνούπια Culex σε θερμοκρασίες τόσο χαμηλές όσο 18 °C. Ωστόσο, οι υψηλότερες θερμοκρασίες οδηγούν σε συντομότερες περιόδους επώασης (δηλαδή, την περίοδο ανάπτυξης του ιού εντός του κουνουπιού), ταχύτερη μετάλλαξη και εξέλιξη του ιού και ενισχυμένο ιικό φορτίο (Leggewie et al., 2016). Τα είδη κουνουπιών Culex ευδοκιμούν μεταξύ περίπου 11 και 35 °C, με ταχύτερους ρυθμούς ανάπτυξης και μεγαλύτερες εποχές σε υψηλότερες θερμοκρασίες (Mordecai et al., 2019· Rueda et al., 1990). Οι αρκετά υψηλές θερμοκρασίες τον μήνα Μάιο έχουν σημαντικό αντίκτυπο στη δυναμική μετάδοσης του WNV καθ’ όλη τη διάρκεια της σεζόν (Angelou et al., 2021). Εκτός από τη θερμοκρασία του αέρα, τα κουνούπια Culex είναι επίσης ευαίσθητα σε άλλους κλιματικούς παράγοντες, όπως η θερμοκρασία του εδάφους, η σχετική υγρασία, η περιεκτικότητα του εδάφους σε νερό και η ταχύτητα του ανέμου, οι οποίοι είναι σημαντικοί παράγοντες που οδηγούν στην επιδημιολογία του WNV (Stilianakis et al., 2016). Περισσότερες βροχοπτώσεις, υψηλή υγρασία και άνεμος μειώνουν την αφθονία των κουνουπιών και, ως εκ τούτου, τον κίνδυνο WNV (Ferraccioli et al., 2023). Ωστόσο, για την αναπαραγωγή απαιτούνται φυσικά ή τεχνητά δοχεία γεμάτα με νερό.

Εποχικότητα

Στην Ευρώπη, τα περισσότερα κρούσματα εμφανίζονται μεταξύ Ιουλίου και Οκτωβρίου με κορύφωση των λοιμώξεων κυρίως τον Αύγουστο (ECDC, 2014-2021). Η εποχικότητα των λοιμώξεων συμπίπτει με μια θερμότερη περίοδο κατά την οποία οι φορείς κουνουπιών είναι πιο δραστήριοι, τα ποσοστά δαγκώματος των πτηνών είναι υψηλά και η αρκετά υψηλή θερμοκρασία περιβάλλοντος επιτρέπει τον πολλαπλασιασμό του ιού σε φορείς σε ολόκληρη την Ευρώπη (ECDC, 2014-2021· Kioutsioukis et al., 2019).

Αντίκτυπος της κλιματικής αλλαγής

Οι κλιματικοί παράγοντες αποτελούν σημαντικούς παράγοντες της δυναμικής του πληθυσμού κουνουπιών που μεταδίδουν τον ιό WNV, με τη θερμοκρασία και τις μεγάλες περιόδους μέτριου έως θερμού κλίματος να αποτελούν τους ισχυρότερους καθοριστικούς παράγοντες για την αύξηση των πληθυσμών κουνουπιών (Ferraccioli et al., 2023). Ένα θερμότερο κλίμα στην Ευρώπη θα οδηγήσει γενικά σε μικρότερη περίοδο επώασης του WNV και θα επιταχύνει τον ρυθμό εξέλιξης του ιού, αυξάνοντας έτσι το ιικό φορτίο στους πληθυσμούς υποδοχής. Επιπλέον, σε υψηλότερες θερμοκρασίες, τα κουνούπια Culex αναπτύσσονται ταχύτερα, επεκτείνουν την αναπαραγωγική τους περίοδο και τρέφονται πιο συχνά. Ως εκ τούτου, οι αυξανόμενες θερμοκρασίες είναι πιθανό να οδηγήσουν σε ταχύτερη μετάδοση και ευρύτερη κατανομή του WNV, μεγαλύτερες περιόδους μετάδοσης και υψηλότερο κίνδυνο τοπικής απόκτησης λοιμώξεων από τον ανθρώπινο ιό WNV τόσο σε υφιστάμενες περιοχές μετάδοσης όσο και σε προηγουμένως ανεπηρέαστες ευρωπαϊκές περιοχές (Leggewie et al., 2016).

Πρόληψη & Θεραπεία

Πρόληψη

• Προσωπική προστασία: μακρυμάνικα ρούχα, απωθητικά κουνουπιών, δίχτυα ή σίτες, κλιματισμός και περιορισμός των υπαίθριων δραστηριοτήτων κατά τη διάρκεια της νύχτας
• Έλεγχος κουνουπιών: περιβαλλοντική διαχείριση, π.χ. ελαχιστοποίηση των ευκαιριών αναπαραγωγής σε ανοικτά φυσικά και τεχνητά ύδατα, και βιολογικά ή χημικά μέτρα, π.χ. εντομοκτόνα και χημικές ουσίες επεξεργασίας νερού (π.χ. βλ. τις δραστηριότητες της ομάδας δράσης για τον έλεγχο των κουνουπιών στη Γερμανία)
• Ενεργός παρακολούθηση και επιτήρηση των κουνουπιών, των κρουσμάτων ασθενειών και του περιβάλλοντος για την πρόληψη της μετάδοσης (π.χ. βλ. τις περιπτωσιολογικές μελέτες της πρωτοβουλίας «Mückenatlas»,του έργου EYWA ή της επιτήρησης του WNV στην Ελλάδα)
• Ευαισθητοποίηση σχετικά με τα συμπτώματα της νόσου, τη μετάδοση της νόσου και τους κινδύνους από το τσίμπημα των κουνουπιών
• Έλεγχος αίματος και δοτών οργάνων
• Επί του παρόντος, κανένα εμβόλιο WNV δεν έχει άδεια να χορηγείται σε ανθρώπους (DeBiasi and Tyler, 2006)

Θεραπεία

• Καμία ειδική και αποτελεσματική αντιιική θεραπεία
• Θεραπεία συμπτωμάτων με έλεγχο του πόνου ή θεραπεία επανενυδάτωσης
• Στενή παρακολούθηση για ασθενείς με εγκεφαλίτιδα ή φλεγμονή του εγκεφάλου. Υποστήριξη με εξαεριστήρα ή καρδιακό μασάζ για την αποφυγή αναπνευστικής ή καρδιακής ανεπάρκειας (Chancey et al., 2015· DeBiasi and Tyler, 2006).

Αναφορές

• Anesi, J. A. et al., 2019, Arenaviruses και West Nile Virus σε λήπτες μεταμόσχευσης συμπαγών οργάνων: Guidelines from the American Society of Transplantation Infectious Diseases Community of Practice, Clinical Transplantation 33(9), e13576. https://doi.org/10.1111/ctr.13576 (Κατευθυντήριες γραμμές της κοινότητας πρακτικής της Αμερικανικής Εταιρείας Μεταμοσχεύσεων Λοιμωδών Νοσημάτων, Κλινική Μεταμόσχευση 33(9), e13576). https://doi.org/10.1111/ctr.13576
• Angelou, A., et al., 2021, A climate-dependent spatial επιδημιολογικό μοντέλο για τον κίνδυνο μετάδοσης του ιού του Δυτικού Νείλου σε τοπική κλίμακα, One Health 13, 100330. https://doi.org/10.1016/j.onehlt.2021.100330
• Blitvich, B. J., 2008, Transmission dynamics and changing epidemiology of West Nile virus (Δυναμική μετάδοσης και μεταβαλλόμενη επιδημιολογία του ιού του Δυτικού Νείλου), Animal Health Research Reviews 9(1), 71–86. https://doi.org/10.1017/S1466252307001430
• Chancey, C. et al., 2015, The Global Ecology and Epidemiology of West Nile Virus (Η παγκόσμια οικολογία και επιδημιολογία του ιού του Δυτικού Νείλου), BioMed Research International e376230, 1-10 http://dx.doi.org/10.1155/2015/376230
• Colpitts, T. M. et al, 2012, Ιός του Δυτικού Νείλου: Βιολογία, μετάδοση και μόλυνση του ανθρώπου, Clinical Microbiology Reviews 25(4), 635-648. https://doi.org/10.1128/CMR.00045-12
• DeBiasi, R. L. και Tyler, K. L., 2006, μηνιγγοεγκεφαλίτιδα από τον ιό του Δυτικού Νείλου, Nature Clinical Practice Neurology 2(5), 264–275. https://doi.org/10.1038/ncpneuro0176
• ECDC, 2014-2021, Ετήσιες επιδημιολογικές εκθέσεις για την περίοδο 2012-2019 – Λοίμωξη από τον ιό του Δυτικού Νείλου. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/west-nile-fever/surveillance-and-disease-data/annual-epidemiological-report. Τελευταία πρόσβαση: Απρίλιος 2023
• ECDC, 2022a, Culex modestus — τρέχουσα γνωστή κατανομή: Μάρτιος 2022, Online mosquito maps (Επιγραμμικοί χάρτες κουνουπιών), ECDC, Στοκχόλμη. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/culex-modestus-current-known-distribution-march-2022. Τελευταία πρόσβαση: Δεκέμβριος 2022
• ECDC, 2022β, Ομάδα Culex pipiens — τρέχουσα γνωστή κατανομή: Μάρτιος 2022, Online mosquito maps (Επιγραμμικοί χάρτες κουνουπιών), ECDC, Στοκχόλμη. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/culex-pipiens-group-current-known-distribution-march-2022. Τελευταία πρόσβαση: Δεκέμβριος 2022.
• ECDC, 2023, Surveillance Atlas of Infectious Diseases (Άτλας επιτήρησης λοιμωδών νόσων). Διατίθεται στη διεύθυνση https://atlas.ecdc.europa.eu/public/index.aspx. Τελευταία πρόσβαση: Απρίλιος 2023.
• Ferraccioli, F., et al., 2023, Effects of climate and environmental factors on mosquito population inferred from West Nile virus surveillance in Greece (Επιπτώσεις κλιματικών και περιβαλλοντικών παραγόντων στον πληθυσμό των κουνουπιών που προκύπτουν από την επιτήρηση του ιού του Δυτικού Νείλου στην Ελλάδα). Επιστημονικές εκθέσεις 13, 18803. https://doi.org/10.1038/s41598-023-45666-3
• Hayes, E. B. et al., 2005, Epidemiology and Transmission Dynamics of West Nile Virus Disease, Emerging Infectious Dis eases (Επιδημιολογία και δυναμική μετάδοσης της νόσου του ιού του Δυτικού Νείλου), 11(8),1167–1173. https://doi.org/10.3201/eid1108.050289a
• Kioutsioukis, I., and Stilianakis, N.I., 2019, Assessment of West nile virus transmission risk from a weather-dependent επιδημιολογικό μοντέλο και πλαίσιο ανάλυσης παγκόσμιας ευαισθησίας, Acta Tropica 193, 129-141. https://doi.org/10.1016/j.actatropica.2019.03.003
• Leggewie, M. et al., 2016, Culex pipiens and Culex torrentium populations from Central Europe are susceptible to West Nile virus infection (Οι πληθυσμοί Culex pipiens και Culex torrentium από την Κεντρική Ευρώπη είναι ευαίσθητοι στη λοίμωξη από τον ιό του Δυτικού Νείλου), One Health 2, 88–94. https://doi.org/10.1016/j.onehlt.2016.04.001
• Mordecai, E. A. et al., 2019, Thermal biology of mosquito-borne disease (Θερμική βιολογία της νόσου που μεταδίδεται από κουνούπια), Ecology Letters 22(10), 1690–1708. https://doi.org/10.1111/ele.13335
• Rudolf, I., et al., 2017, West Nile virus in overwintering mosquitoes, Central Europe, Parasites &amp· Vectors 10(452), 1-4. https://doi.org/10.1186/s13071-017-2399-7
• Rueda, L. M. et al., 1990, Temperature-Dependent Development and Survival Rates of Culex quinquefasciatus and Aedes aegypti (Δίπτερα: Culicidae), Journal of Medical Entomology 27(5), 892-898. https://doi.org/10.1093/jmedent/27.5.892
• Στυλιανάκης, Ν.Ι., et al., 2016, Identification of Climatic Factors Affecting the Epidemiology of Human West Nile Virus Infections in Northern Greece. PLoS ONE 11(9), e0161510. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0161510
• Vogels, C. B., et al., 2017, Vector competence of European mosquitoes for West Nile virus, Emerging Microbes & Infections 6(e96), 1-13. https://doi.org/10.1038/emi.2017.82