Μετριασμός της κλιματικής αλλαγής στον τομέα της υγείας

Ο τομέας της υγείας διαδραματίζει καίριο ρόλο στην ευημερία της κοινωνίας, αλλά συμβάλλει επίσης σημαντικά στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Ενώ η μελέτη των κινδύνων για την υγεία από την κλιματική αλλαγή αποτελεί πλέον καθιερωμένο πεδίο έρευνας (Kirk et al. 2021, Pichler et al., 2019),

Στο πλαίσιο της ώθησης προς την απαλλαγή της κοινωνίας από τις ανθρακούχες εκπομπές για την επίτευξη μηδενικών καθαρών εκπομπών, η ανάληψη δράσης για τον μετριασμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου του τομέα της υγείας πρέπει, ως εκ τούτου, να αποτελέσει μέρος της λύσης. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η κατανόηση του πού σημειώνονται οι εκπομπές στα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης είναι καίριας σημασίας για τον εντοπισμό ευκαιριών για δράση για το κλίμα.

Ποιες είναι οι πηγές εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στον τομέα της υγείας;

Σύμφωνα με τα πρότυπα λογιστικής καταγραφής των αερίων του θερμοκηπίου, οι εκπομπές από τον τομέα της υγείας μπορούν να ταξινομηθούν σε τρεις κύριες κατηγορίες:

• Οι άμεσες εκπομπές (Πεδίο εφαρμογής 1) προέρχονται από την επιτόπια χρήση ενέργειας, όπως η θέρμανση, η ψύξη και οι γεννήτριες, καθώς και από τη χρήση ιατρικών αερίων υψηλού αντίκτυπου όπως τα αναισθητικά.
• Οι έμμεσες εκπομπές από την αγοραζόμενη ενέργεια (πεδίο 2 ) συνδέονται με την ηλεκτρική ενέργεια, τη θέρμανση και την ψύξη που αγοράζονται από εξωτερικούς παρόχους.
• Άλλες έμμεσες εκπομπές (πεδίο εφαρμογής 3) περιλαμβάνουν τις εκπομπές από την παραγωγή και τη μεταφορά φαρμακευτικών προϊόντων, ιατρικού εξοπλισμού και υπηρεσιών εστίασης, καθώς και από τη μεταφορά προσωπικού και ασθενών, τις υπηρεσίες καθαρισμού και τη διαχείριση αποβλήτων.

Πηγή: Προσαρμοσμένη από την υγειονομική περίθαλψη χωρίς βλάβη, 2022

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο τομέας της υγειονομικής περίθαλψης αντιπροσώπευε το 4,29 % των εθνικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά μέσο όρο το 2014 (Υγειονομική περίθαλψη χωρίς βλάβη, 2021). Ωστόσο, υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών όσον αφορά το ποσοστό των εθνικών εκπομπών που προκαλούνται από την υγειονομική περίθαλψη (από 2 % σε 6 % σε ορισμένες χώρες), καθώς και όσον αφορά τις ίδιες τις πηγές εκπομπών στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης, οι οποίες ταξινομούνται σε πεδία εφαρμογής.

Σημειώσεις: Τα στοιχεία αφορούν το 2018. *Οι μέσοι όροι ΕΟΧ-32 δεν περιλαμβάνουν την Κύπρο, το Λιχτενστάιν και τη Μάλτα, καθώς δεν υπήρχαν διαθέσιμα στοιχεία για τις χώρες αυτές.

Το πεδίο εφαρμογής 1 αναφέρεται στις άμεσες εκπομπές που πραγματοποιούνται εντός εγκαταστάσεων υγείας. Το πεδίο εφαρμογής 2 αναφέρεται στις έμμεσες εκπομπές από την αγοραζόμενη ηλεκτρική ενέργεια που χρησιμοποιείται σε εγκαταστάσεις υγείας. Το πεδίο εφαρμογής 3 αναφέρεται σε όλες τις άλλες έμμεσες εκπομπές σε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού υγειονομικής περίθαλψης.

Πηγή: Προσαρμογή από τον ΟΟΣΑ (2025).

Η πλειονότητα των εκπομπών στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης προέρχεται από έμμεσες πηγές. Το 2018, περίπου το 78 % των εκπομπών στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης στις χώρες της ΕΕ προήλθε από αλυσίδες εφοδιασμού (πεδίο εφαρμογής 3), γεγονός που αναδεικνύει τη σημασία των συστημάτων προμηθειών και παραγωγής στις προσπάθειες μείωσης των εκπομπών (μέσος όρος της ΕΕ για το 2018 εκτός από την Κύπρο και τη Μάλτα, ίδιοι υπολογισμοί βάσει του ΟΟΣΑ, 2025).

Εκπομπές στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης σε αριθμούς

¹ 2018 ΕΟΧ-32 μέσος όρος (εκτός Κύπρου, Λιχτενστάιν και Μάλτας, ίδιοι υπολογισμοί βάσει ΟΟΣΑ, 2025)
² 1995-2019 (Haagenars et al, 2025)

Πώς μπορεί η υγειονομική περίθαλψη να μειώσει τις εκπομπές;

Οι πιο αποτελεσματικοί μοχλοί για την απαλλαγή της υγειονομικής περίθαλψης από τις ανθρακούχες εκπομπές ποικίλλουν σε κάθε χώρα ως συνάρτηση της συμβολής κάθε πεδίου εκπομπών στις συνολικές εκπομπές του τομέα της υγείας. 

Η μείωση των εκπομπών πεδίου εφαρμογής 1 περιλαμβάνει είτε τη βελτίωση της απόδοσης της χρήσης ενέργειας από ορυκτές πηγές είτε τη μετάβαση σε ανανεώσιμες πηγές πρωτογενούς ενέργειας για θέρμανση και ψύξη. Στο πλαίσιο των νοσοκομείων, η μείωση της διαρροής ορισμένων ιατρικών αερίων μπορεί να έχει αντίκτυπο στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, καθώς ορισμένα αέρια που χρησιμοποιούνται ως αναισθητικά, όπως το δεσφλουοράνιο, έχουν φαινόμενο του θερμοκηπίου εκατοντάδες φορές πιο ισχυρό από το διοξείδιο του άνθρακα (Health Care Without Harm, 2019). Οι εκπομπές από τη χρήση ενέργειας για τη μεταφορά ασθενών εμπίπτουν επίσης στις εκπομπές πεδίου εφαρμογής 1, οι οποίες μπορούν να μειωθούν μέσω της χρήσης ηλεκτρικών οχημάτων αντί οχημάτων που χρησιμοποιούν κινητήρες εσωτερικής καύσης, και της μετάβασης σε πιο βιώσιμα αεροπορικά καύσιμα για τις αεροπορικές μεταφορές ασθενών. 

Στο πλαίσιο των μειώσεων των εκπομπών του πεδίου εφαρμογής 2, η μετάβαση από τα ορυκτά καύσιμα στην παροχή ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές αποτελεί σημαντικό μοχλό για τη μείωση των εκπομπών. Στην περίπτωση συστημάτων τηλεψύξης ή τηλεθέρμανσης υψηλής έντασης εκπομπών που τροφοδοτούν νοσοκομεία, ενδέχεται να είναι αναγκαία η μετασκευή του δικτύου ψύξης ή θέρμανσης για την υποδοχή πιο βιώσιμων πηγών ενέργειας για τη μείωση των εκπομπών. Επιπλέον, η μείωση της χρήσης ηλεκτρικής ενέργειας με επενδύσεις στην ενεργειακή απόδοση των κτιρίων αποτελεί επίσης μοχλό για τη μείωση των εκπομπών από την αγορασμένη ηλεκτρική ενέργεια.

Οι μειώσεις εκπομπών του πεδίου εφαρμογής 3 περιλαμβάνουν τον περιορισμό των έμμεσων εκπομπών από την παραγωγή και τη μεταφορά προϊόντων ή ανθρώπων στην εγκατάσταση. Η παραγωγή φαρμακευτικών προϊόντων και ιατροτεχνολογικών προϊόντων μπορεί να αποτελέσει σημαντική πηγή εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου μέσω των ενεργοβόρων διαδικασιών που απαιτούνται για την παραγωγή τους. Για αυτές τις πηγές εκπομπών, πρέπει να αναληφθεί δράση στο επίπεδο των κατασκευαστών, αλλά και στο επίπεδο των στρατηγικών προμηθειών για τους επαγγελματίες του τομέα της υγείας που δίνουν προτεραιότητα στα προϊόντα που παράγονται με βιώσιμο τρόπο. Ο βιώσιμος εφοδιασμός των νοσοκομείων με τρόφιμα μπορεί επίσης να αποτελέσει μοχλό για τη μείωση των εκπομπών του πεδίου εφαρμογής 3, μέσω της χρήσης προϊόντων τοπικής προέλευσης με χαμηλότερο αποτύπωμα άνθρακα και οργανωτικών αλλαγών για την πρόληψη της σπατάλης τροφίμων (Talbot et al., 2025). Τέλος, μια πιο βιώσιμη διαχείριση των αποβλήτων, της ύδρευσης και της αποχέτευσης μπορεί επίσης να συμβάλει στη μείωση των εκπομπών πεδίου εφαρμογής 3 (Oruçoğlu et al., 2024).

Με τη μείωση των εκπομπών μεταξύ άμεσων και έμμεσων πηγών, το αποτύπωμα των δραστηριοτήτων υγειονομικής περίθαλψης μπορεί να μειωθεί με ολοκληρωμένο τρόπο, όπως δείχνει το παράδειγμα του συστήματος υγειονομικής περίθαλψης της Γενεύης:

Πηγή: Προσαρμοσμένο από τους Mermillod et al., 2024

Πέραν των μέτρων ευρείας κλίμακας που επισημαίνονται εδώ, η βιβλιογραφία τονίζει επίσης τη σημασία της αλλαγής των καθημερινών πρακτικών στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης προκειμένου να επιτευχθούν μειώσεις των εκπομπών. Τελικά, ένα πιο περιβαλλοντικά βιώσιμο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης μπορεί να επιτευχθεί εάν οι επαγγελματίες του τομέα της υγείας λαμβάνουν υπόψη τις βέλτιστες πρακτικές και τις εφαρμόζουν στην καθημερινή τους εργασία (Yeboah et al., 2024). 

Παραδείγματα πρωτοβουλιών

Τα ακόλουθα παραδείγματα από ολόκληρη την Ευρώπη καταδεικνύουν τον τρόπο με τον οποίο τα διάφορα είδη πρωτοβουλιών μπορούν να αντιμετωπίσουν τις εκπομπές στα διάφορα πεδία εφαρμογής του τομέα της υγειονομικής περίθαλψης:

Αυστρία: Βιώσιμες προμήθειες τροφίμων στα νοσοκομεία της Βιέννης 

Γαλλία: Ανακύκλωση φαρμακευτικών προϊόντων

Ιταλία: Αρχή Υγείας της Μπολόνια AUSL - Μετασκευή ενεργειακής απόδοσης

Πολωνία: Νοσοκομείο χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών στη Wolica

Ισπανία: Ηλεκτρικά ασθενοφόρα στην Υπηρεσία Υγείας της Γαλικίας

Σουηδία: Μείωση του αποτυπώματος άνθρακα του τομέα της υγείας στη Skåne

Κροατία: Ηλιακός σταθμός, Γενικό Νοσοκομείο Ζαντάρ

Γερμανία: Πρωτοβουλία Βιώσιμης Ενδοσκόπησης στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Würzburg

Ισλανδία: Εθνικό Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Landspitali

Αναφορές